याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

५१४ याज्ञवल्क्यस्मृतिः

त्वात् । एतच्च भैक्षं ब्राह्मणादिवर्णेष्वेव कार्यम् ; ‘चातुर्वर्ण्यं चरेद्भैक्षं खट्वाङ्गी संयतात्मवान्’ इति संवर्तस्मरणात् । तथा ‘ब्रह्महाऽस्मि’ इति स्वकर्म ख्यापयन् द्वारि स्थितो भिक्षां याचेत; ‘वेश्मनो द्वारि तिष्ठामि भिक्षार्थी ब्रह्मघातकः’ इति पराशरस्मरणात् । अयं च भैक्षाशित्वनियमो वन्यैर्जीवनाशक्तौ द्रष्टव्यः; ‘भिक्षायै प्रविशेद् ग्रामं वन्यैर्यदि न जीवति’ इति संवर्तस्मरणात् । तथा ब्रह्मचर्यादियुक्तेन च तेन भवितव्यम् । खट्वाङ्गकपालपाणिर्द्वादशवत्सरान्ब्रह्म- चारो भिक्षायै ग्रामं प्रविशेत्कर्माचक्षाणः । यथोपक्रामेत्स संदर्शनादार्यस्य (‘उत्थितस्तु दिवा तिष्ठेदुपविष्टस्तथा निशि । एतद्वीरासनं नाम सर्वपाप- प्रणाशनम् ॥’ )—‘स्थानासनाभ्यां विहरेत्सवनेषूदकोपस्पर्शी शुद्धयेत्’ (२।१६) इति गौतमस्मरणात् । ‘ब्रह्मचारिग्रहणं ‘वर्जयेन्मधुमांसगन्ध- माल्यदिवास्वप्नाञ्जनाभ्यञ्जनोपानच्छत्रकामक्रोधलोभमोहमहर्षनृत्यगीतपरिवादन- भयानि’ इति ब्रह्मचारिप्रकरणोक्ताविरुद्धधर्मप्राप्त्यर्थम् । अत एव शङ्खः— ‘स्थानवीरासनी मौनी मौञ्जी दण्डकमण्डलुः । भिक्षाचर्याग्निकार्यं च कूष्माण्डीभिः सदा जपः ॥’ इति, तस्य भवेदिति शेषः । अत्र सवनेषूदक- स्पर्शीति स्नानविधानात्तदङ्गभूतमन्त्रादिप्राप्तिरप्यवगम्यते । तथा ‘शुचिना कर्म कर्तव्य’मित्यस्य सर्वकर्मसाधारणत्वाद् व्रतचर्याङ्गभूतशौचसंपत्त्यर्थं स्नानवत्संध्यो- पासनमपि कार्यम् । तस्यापि शौचापादनद्वारेण सर्वकर्मशेषत्वात् । तथा च दक्षः—‘संध्याहीनोऽशुचिर्नित्यमनर्हः सर्वकर्मसु । यत्किंचित्कुरुते कर्म न तस्य फलभाग्भवेत् ॥’ इति । न च ‘द्विजातिकर्मभ्यो हानिः पतनम्’ इति वचनात् संध्योपासनायाश्च द्विजातिकर्मत्वादप्राप्तिरिति शङ्कनीयम् । यस्मात्पतितस्यैव व्रतचयपदेशात्तदङ्गतयैव संध्योपासनादिप्राप्तिः । अतो ‘द्विजातीनामध्ययनमिज्या दानं ब्राह्मणस्याधिकाः प्रवचनयाजनप्रतिग्रहाः’ इत्यादीनामेव द्विजातिकर्मणां व्रतचर्यानानङ्गभूतानां हानिर्न सर्वेषाम् ; तावन्मात्रबाधेन हानिवचनस्य चरिता- र्थत्वात् । इयं च मनुयाज्ञवल्क्यगौतमादिप्रतिपादिता द्वादशवार्षिकव्रतचर्यैकैव न पुनर्भिन्ना । परस्परसापेक्षत्वादविरोधाच्च । तथा हि—भिक्षाशी कर्म वेदय- न्नित्युक्ते किं भिक्षापात्रं केषां वा गृहेषु कतिषु वेत्याकाङ्क्षा जायेतैव । तत्र ‘लोहितकेन खण्डशरावेण’ (१।२४।१४) इत्यापस्तम्बादिबचनैः परिपूरणम- विरुद्धम् । अतः सर्वैरेककल्पोपदेशात्कैश्चिदुक्तं मनुगौतमाद्युक्ततिकर्तव्यतायाः परस्परसापेक्षत्वेऽपि विकल्प इति तदनिरूप्यैवोक्तमिति मन्तव्यम् । एवं द्वादश- वर्षाणि व्रतचर्यामाचर्य ब्रह्महा शुद्धिमाप्नुयात् । इयं चाकामकतब्रह्मवधविषया (११।८९)—‘इयं विशुद्धिरुदिता प्रमाप्याकामतौ द्विजम् । कामतो ब्राह्मणवधे

---

१. संयतः पुमान् । २. भिक्षां चरेत् । ३. खट्वाङ्गपाणिः । ४. स्थानाशनाभ्याम् । ५. साधारणस्मरणात् ।