याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

१७० याज्ञवल्क्यस्मृतिः

ईषद्व्यभिचरितब्राह्मण्यादिवधे विशेषमाह— अप्रदुष्टां स्त्रियं हत्वा शूद्रहत्याव्रतं चरेत् । यदा स्वप्रकर्षेण दुष्टामीषद्व्यभिचारिणीं ब्राह्मण्यादिकां व्यापादयति तदा शूद्रहत्याव्रतं षाण्मासिकं कुर्यात् । यद्वा,—दशधेनूर्दद्यात् । इदं च षाण्मासिक- मकामतॊ ब्राह्मण्या व्यापादने, क्षत्रियावधे च कामकृते द्रष्टव्यम् । कामतो वैश्या- वधे दशधेनूर्दद्यात् । कामतः शूद्रावधे तु उपपातकसाधारणप्राशं मासं पञ्चगव्या- शनम् । यदा कामतो ब्राह्मणीं व्यापादयति, तदा द्वादशमासिकम् । क्षत्रिया- दीनां त्वकामतो व्यापादने त्रैमासिकं सार्धमासं सार्धद्वाविंशत्यहानि । यथाह प्रचेताः—‘अनुत्तमतीं ब्राह्मणीं हत्वा कृच्छ्राब्दं षण्मासान्वेति । क्षत्रियां हत्वा षण्मासान्मासत्रयं वेति वैश्यां हत्वा मासत्रयं सार्धमासं वेति शूद्रां हत्वा सार्धमासं सार्धद्वाविंशत्यहानि वा’ इति । यत्तु हारीतेन ‘षड्वर्षाणि राजन्ये प्राकृतं ब्रह्मचर्यं त्रीणि वैश्ये, सार्धं शूद्रे’ इति प्रतिपाद्योक्तं ‘क्षत्रियवद् ब्राह्मणीषु वैश्यवत्क्षत्रियायां शूद्रवद्वैश्यायां शूद्रां हत्वा नव मासान्’ इत्युक्तं,-तदपि कर्म- साधनत्वादिगुणयोगिनीनां कामतो व्यापादने द्रष्टव्यम्; अकामतस्तदर्धं कल्प्यम् । आत्रेय्यां तु प्रागुक्तम् । भाषा—ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य तथा शूद्र की ईषद् व्यभिचारिणी स्त्री का वध करने पर प्रायश्चित्त कर्ता पूर्वोक्त शूद्रहत्या-विषयक व्रत करे अथवा नई ब्यायी दस सवत्सा गौवों का दान करे । इति स्त्रीवधप्रायश्चित्तप्रकरणम् । हिंसाप्रायश्चित्तप्रसङ्गात्प्रकीर्णकपदाभिधेयानुपपातकप्राणिवधेऽपि प्रायश्चित्त माह— अस्थिमतां सहस्रं तु तथाऽनस्थिमतामनः ॥ २६९ ॥ अस्थिमतां प्राणिनां कृकलासप्रभृतीनामनुक्तनिष्कृतीनां सहस्रं हत्वा, अन- स्थिमतां च यूकामत्कुणदंशमशकप्रभृतीनाम्, अनः शकटं तत्परिपूर्णमात्रं हत्वा शूद्रहत्याव्रतं षाण्मासिकं प्राकृतं ब्रह्मचर्यं चरेद्दशधेनूर्वा दद्यात् । ‘सहस्रम्’ इति परिमाणनियमात्ततोऽधिकवधे स्वतिरिक्तं कल्प्यम् । अर्वाक्पुनः प्रत्येकवधे तु ‘किञ्चित्सास्थिवधे देयं प्राणायामस्त्वनस्थिके’ (प्रा०२७५) इति वक्ष्यति । ‘तथा- ऽनस्थिमतामन’ इति,-एतच्च यूकादिच्छोदिष्ठजन्तुविषयम् । स्थविष्ठानस्थिघुणा- दिजन्तुवधे तु ‘कृमिकीटवयोहत्या’ ( ११।७० ) इत्यादिना मलिनीकरणीयान्य- भिधाय ‘मलिनीकरणीयेषु तसः स्याद्यावकस्त्र्यहम्’ इति मनूक्तं द्रष्टव्यम् ॥