भारतकोश
याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

Yajnavalkya Smriti with Mitakshara Tika & Hindi Commentary

महर्षि याज्ञवल्क्य द्वारा

स्रोत: चौखम्बा संस्कृत संस्थान · चौखम्बा संस्कृत संस्थान (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished782 पृष्ठ

पृष्ठ 627, कुल 782 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 627

प्रायश्चित्ताध्यायः ५७१ भाषा—गिरगिट आदि हड्डी वाले एक हजार जन्तुओं का वध होने पर तथा जूँ, खटमल, डाँस एवं मच्छर आदि बिना हड्डी वाले एक बैलगाड़ी प्रमाण ( असंख्य ) जन्तुओं का वध हो जाने पर प्रायश्चित्तकर्ता पूर्वोक्त शूद्रहत्याव्रत अर्थात् प्राकृत ब्रह्मचर्य अथवा नयी ब्यायी दस सवत्सा गौओं का दान करे ॥ २६९ ॥ मार्जारगोधामकुलमण्डूकांश्च पतत्रिणः । हत्वा त्र्यहं पिबेत्क्षीरं कृच्छ्रं वा पादिकं चरेत् ॥ २७० ॥ किंच, मार्जारादयः प्रसिद्धाः, पतत्रिणश्चाषकाकोलूकाः, तान् हत्वा त्रिरात्रं पयः पिबेत् पादकृच्छ्रं वा चरेत् । 'वा' शब्दाद्योजनगमनादिकं वा कुर्यात् ॥ यथाह मनुः ( ११।१३२ )—'पयः पिबेत्त्रिरात्रं वा योजनं वाऽध्वनो व्रजेत् । अपः स्पृशेत्स्रवन्त्यां वा सूक्तं वाऽब्दैवतं जपेत् ॥' इति । इदं च प्रत्येकवध- विषयम् । समुदितवधे तु ( ११।१३१ )—'मार्जारनकुलौ हत्वा चाषं मण्डूक- मेव च । श्वगोधोलूककाकांश्च शूद्रहत्याव्रतं चरेत् ॥' इति मनूक्तं षाण्मासिकं द्रष्टव्यम् ॥ यत्पुनर्वासिष्ठेनोक्तम्—'श्वमार्जारनकुलमण्डूकसर्पदहरमूषिकान्हत्वा कृच्छ्रं द्वादशरात्रं चरेत्किञ्चिद्दद्यात्' इति, तत्कामतोंऽभ्यासविषयं वेदितव्यम् । दहरोऽल्पमूषकश्छुच्छुन्दरी वा ॥ २७० ॥ भाषा—बिलाव, गोह, नेवला, मेढक, चाष, कौवा, उल्लू, आदि पक्षियों का वध हो जाने पर तीन अहोरात्र केवल दूध पीवे अथवा पादकृच्छ्र ( एक योजन तक पैदल चलना रूपो ) व्रत करे ॥ २७० ॥ गजे नीलवृषाः पञ्च शुके वत्सो द्विहायनः । खराजमेषेषु वृषो देयः क्रौञ्चे त्रिहायनः ॥ २७१ ॥ किंच, दन्तिनि व्यापादिते पञ्च नीलवृषा देयाः । शुके पक्षिणि द्विवर्षो वत्सः । रासभच्छागैडकेषु व्यापादितेषु प्रत्येकमेको वृषः । क्रौञ्चे पक्षिणि त्रिहायनो वत्सः । 'देय' इति सर्वत्रानुषङ्गः । मनुनाप्यत्र विशेष उक्तः ( ११। १३६ )—'वासो दद्याद्धयं हत्वा पञ्च नीलांन्वृषान्गजम् । अजमेषावनड्वाहं खरं हत्वैकहायनम् ॥' इति ॥ २७१ ॥ भाषा—हाथी का वध हो जाने पर पाँच नील बैल, सुग्गा ( तोता ) पक्षी का वध हो जाने पर दो वर्षों का बछड़ा, एवं गदहा, बकरा तथा भेड़ के वध हो जाने पर एक-एक बैल, और क्रौञ्च पक्षी का वध हो जाने पर तीन वर्षों के बछड़े का दान करे ॥ २७१ ॥ १. उपस्पृशेत् ।