याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

प्रायश्चित्ताध्यायः ४१५ द्वास्तपोनिष्ठाः कदाचित्पापमागताः। जपहोमादिकं तेभ्यो विशेषेण प्रदीयते ॥ ये नामधारका विप्रा मूर्खा धनविवर्जिताः। कृच्छ्रचान्द्रायणादीनि तेभ्यो दद्या- द्विशेषतः' ॥ २९९ ॥ भाषा—जलाशय से जल से भरा हुआ घड़ा लेकर आने पर सपिण्ड आदि जाति के लोगों के बीच गायों को कोमल दूब खिलावे । गौएँ यदि उसका सत्कार करती हैं ( उसकी दी हुई घास खाती हैं ) तभी जाति के लोग उसका सत्कार करें ( जाति में सम्मिलित करें ) ॥ २९९ ॥ इति प्रकाशप्रायश्चित्तप्रकरणम् । अथ रहस्यप्रायश्चित्तम् । 'व्याख्याय ख्यातदुरितशातनों व्रतसंततिम् । रहःकृताघसन्दोहहारिणीं व्याहरन्मुनिः ॥' तत्र प्रथमं सकलरहस्यव्रतसाधारणं धर्ममाह— अनभिख्यातदोषस्तु रहस्यं व्रतमाचरेत् ॥ ३०० ॥ कर्तृव्यतिरिक्तैरनभिख्यातो दोषो यस्यासौ रहस्यमप्रकाशं प्रायश्चित्तमनु- तिष्ठेत् । अतः स्त्रीसंभोगादौ तस्या अपि कारकत्वात् तदितरैरविज्ञातदोषस्य रहस्यव्रतमिति मन्तव्यम् । तत्र यदि कर्ता स्वयं धर्मशास्त्रकुशलस्तदा परस्मिन्न- विभाव्य स्वनिमित्तोचितं प्रायश्चित्तमनुतिष्ठेत् । यस्तु स्वयमनभिज्ञोऽसौ केन- चिद्रहो ब्रह्महत्यादिकं कृतं तत्र किं रहस्यप्रायश्चित्तमित्यन्यव्याजेनावगम्य रहो- व्रतमनुतिष्ठेत् । अत एव स्त्रीशूद्रयोश्चाप्युक्तेनैव मार्गेण रहस्यव्रतज्ञानसिद्धेरधि- कारसिद्धिः । नच वाक्यं रहस्यव्रतानां जपादिप्रधानत्वाद्विद्ययोश्च स्त्रीशूद्रयो- स्तदनुपपत्तेरनधिकार इति । यतोऽनैकान्ततो रहस्यव्रतानां जपादिप्रधानत्वम् । दानादेरप्युपदेशाद् गौतमोक्तप्राणायामादेरपि संभवाच्च । इतरेषामपि मन्त्रदै- वतर्षिच्छन्दःपरिज्ञानमात्रमेवाधिकारोपयोगि, न स्वन्यविषयम् । नहि तडाग- निर्माणादौ ज्योतिष्टोमादिविषयिणी प्रतिपत्तिरुपयुज्यते । देवतादिपरिज्ञानं त्ववश्यमपेक्षणीयम् ; 'अविदित्वा ऋषिं छन्दो दैवतं योगमेव च । योऽध्यापये- ज्जपेद्वापि पापीयाञ्जायते तु सः ॥' इति व्यासस्मरणात् । अन्नाद्याहारविशे- षानुक्तौ पयःप्रभृतयः, कालविशेषानुक्तौ संवत्सरादयः, देशविशेषानुक्तौ शिलो- च्चयादयो गौतमाद्यभिहिताः प्रकाशप्रायश्चित्तवदन्वेषणीयाः ॥ ३०० ॥ १. अभिख्यापितदोषस्तु रहस्यव्रतमाचरेत् ।