याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

प्रायश्चित्ताध्यायः ६१७ इति,-तन्निर्गुणवधविषयमनुग्राहकविषयं वा । यत्तु बसेनेनोक्तम्-'त्र्यहं तूपवसे- युक्तश्चिरहोऽभ्युपयन्नपः । मुच्यते पातकैः सर्वैस्त्रिर्जपित्वाऽघमर्षणम् ॥' इति,- तद्गुणवतो हन्तुर्निर्गुणवधविषयं प्रयोजकानुमन्तृविषयं वा । यत्तु हारीतेनोक्तम्- ‘महापातकातिपातकोपपातकानामेकतममेव संनिपाते चाघमर्षणमेव त्रिर्जपेत्’ इति,-तन्निमित्तकर्तृविषयम् । एवमन्यान्यपि स्मृतिवाक्यान्यन्विष्यैवमेव विषयेषु विभजनीयानि ग्रन्थगौरवभयान्न लिख्यन्ते । एतदेव व्रतजातं यागस्थयोषित्प्र- ऋत्विट्स्वात्रेय्यामाहिताग्निपत्न्यां गर्भिण्यामविज्ञाते च गर्भे व्यापादिते तुरीयां- शन्यूनमनुष्ठेयम् ॥ ३०१ ॥ भाषा-ब्राह्मण की हत्या करने वाला तीन दिन उपवास करके, जल में खड़ा होकर अघमर्षण ऋषि के सूक्त ( 'ऋतं च सत्यं च' आदि ) का जप करके एक दूध देने वाली गौ का दान करने पर शुद्ध होता है । ( यह ब्रह्महत्या का रहस्य प्रायश्चित्त हुआ ) ॥ ३०१ ॥ प्रायश्चित्तान्तरमाह- लोमभ्यः स्वाहेत्यथवा दिवसं मारुताशनः । जले स्थित्वाऽभिजुहुयाच्चत्वारिंशद्घृताहुतीः ॥ ३०२ ॥ अथवाऽहोरात्रमुपोषितो रात्रावुदके वासं कृत्वा प्रातर्जलादुत्तीर्य 'लोमभ्यः स्वाहा' इत्यष्टैिरष्टभिर्मन्त्रैरेकैकैन पञ्चपञ्चाहुतय इत्येवं चत्वारिंशद्घृताहुतीर्जु- हुयात् ।-इदं च पूर्वोक्तसमानविषयम् ; उदवासस्य क्लेशबाहुल्यात् ॥ ३०२ ॥ भाषा-अथवा एक दिन-रात उपवास करके, रात्रि भर जल में रहकर प्रातःकाल जल से निकल कर 'लोमभ्यः स्वाहा' आदि आठ मंत्रों से प्रत्येक मंत्र के साथ पाँच-पाँच आहुति देकर चालीस बार आहुति करे ॥ ३०२ ॥ क्रमप्राप्तं सुरापानप्रायश्चित्तमाह- त्रिरात्रोपोषितो हुत्वा कूष्माण्डीभिर्घृतं शुचिः । सुरापञ्चत्वारिंशद्घृताहुतीरित्यनुवर्तते । त्रिरात्रमुपोषितः कूष्माण्डीभिः 'यदिवा देवहेडनम्' इत्याद्याभिः कूष्माण्डदृष्टाभिरनुष्टुभिर्मन्त्रलिङ्गदेवताभिॠग्भिश्चत्वा- रिशद्घृताहुतीर्हुत्वा शुचिर्भवति । तथा बौधायनेनाप्युक्तम् -'अथ कूष्माण्डी- भिर्जुहुयाद्योऽपूत एवात्मानं मन्येत यावदर्वाचीनमेनो भ्रूणहत्यायास्तस्मा- न्मुच्यते । अयोनौ वा रेतः सिक्त्वाऽन्यत्र स्वप्नात्।' इति । यत्तु मनुना ( ११।२४९ )—'कौरसं' जप्त्वाप इत्येतद्वासिष्ठं च प्रतीत्यृचम् । माहित्रं शुद्ध- १. स्वाहेति दि वा । २. मासं जप्त्वाप इत्येतद्वासिष्ठं च ऋचं प्रति । आविश्वं शुद्ध ।