याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

An exact transcription of the page is provided below:

६३० याज्ञवल्क्यस्मृतिः यैकचरायाधिपतये हराय शर्वायेक्षानायोप्राय वज्रिणे घृणिने कपर्दिने नमः सूर्या- यादित्याय नमः। नीलग्रीवाय शितिकण्ठाय नमः। कृष्णाय पिङ्गलाय नमः। ज्येष्ठाय श्रेष्ठाय वृद्धायेन्द्राय हरिकेशायोर्ध्वरेतसे नमः। सत्याय पावकाय पावक- वर्णायैकवर्णाय कामाय कामरूपिणे नमः। दीप्ताय दीप्तरूपिणे नमः। तीक्ष्णाय तीक्ष्णरूपिणे नमः। सौम्याय सुपुरुषाय महापुरुषाय मध्यमपुरुषाय उत्तमपुरुषाय ब्रह्मचारिणे नमः। चन्द्रललाटाय कृत्तिवाससे नम' इति । एतदेवादि त्योप- स्थानमेता एवाऽयाहुतयो द्वादशरात्रस्यान्ते चरुं श्रपयित्वा एताभ्यो देवताभ्यो जुहुयाद् 'अग्नये स्वाहा सोमाय स्वाहाग्नीषोमाभ्यामिन्द्राग्निभ्यामिन्द्राय विश्वेभ्यो देवेभ्यो ब्रह्मणे प्रजापतयेऽग्नये स्विष्टकृते' इति अन्ते ब्राह्मणभोजनम् इति । तत्र तिष्ठेदहनि रात्रावासीत क्षिप्रकाम इत्यस्यार्थः-यस्तु महतोऽप्येनसः क्षिप्रमेकेनैव कृच्छ्रेण क्षिप्रं मुच्येयमित्येवं कामयते असावहनि कर्माविरुद्धेषु कालेषु तिष्ठेद्रात्रावासीत । एवं रौरवयोधायस्यामजपो नमोहमायेत्यादिभिस्त- र्पणमादित्योपस्थानादिकं चरुश्रपणादिकं च योगीश्वराद्यनुक्तं क्षिप्रकामः कुर्वीत । अतश्च योगीश्वराद्युक्तप्राजापत्यद्वयस्थाने गौतमीयमनेकेतिकर्तव्यतासहितं द्रष्ट- व्यम्। एवमन्यान्यपि स्मृत्यन्तरोक्तानि विशेषेणोन्वेषणीयानि ॥ अतिकृच्छ्रमाह- अयमेवातिकृच्छ्रः स्यात्पाणिपूरान्नभोजनः ॥ ३१९ ॥ एतद्धर्मक एव एकभक्तादिप्राजापत्यधर्मयुक्तोऽतिकृच्छ्रः स्यात् । इयांस्तु विशेषः-आद्ये त्र्यहत्रये पाणिपूरणमात्रमन्नं भुञ्जीत न पुनर्द्वाविंशत्यादिग्रा- सान् । अत्र च प्राप्तभोजनानुवादेन पाणिपूरणविधानादन्त्यत्र्यहेऽतिदेशप्राप्त उपवासोऽप्रतिपन्न एव । अत्रापि पादशो व्यवस्था पूर्ववदेव द्रष्टव्या । यत्तु मनुनाक्तम् । ( ११।२१३ ) - 'एकैकं ग्रासमश्नीयात्त्र्यहाणि त्रीणि पूर्ववत् । त्र्यहं चोपवसेदन्त्यमतिकृच्छ्रं चरन् द्विजः ॥' इति,-तत्पाणिपूरान्नपरिमितोदकपो- षाच्छुक्तं विषयम् ॥ ३१९ ॥ भाषा-इसी पादकृच्छ्र व्रत का जिस किसी प्रकार तिगुना करके व्रत करने पर प्राजापत्य कृच्छ्र कहा जाता है और यदि तीन दिनों में केवल एक हाथ में आने भर भोजन करके बितावे तो उपरोक्त व्रत ही अतिकृच्छ्र व्रत होता है ॥ ३१९ ॥ कृच्छ्रातिकृच्छ्रमाह- कृच्छ्रातिकृच्छ्रः पयसा दिवसानेकविंशतिम् ।

१. विशेषेणान्तराण्युन्वेषणीयानि । २. परिमितत्वात् ।