भारतकोश
याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

Yajnavalkya Smriti with Mitakshara Tika & Hindi Commentary

महर्षि याज्ञवल्क्य द्वारा

स्रोत: चौखम्बा संस्कृत संस्थान · चौखम्बा संस्कृत संस्थान (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished782 पृष्ठ

पृष्ठ 714, कुल 782 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 714

६५८ याज्ञवल्क्यस्मृतिः श्लो० ७१—इस प्रसंग में बृहस्पति का वचन अवधेय है— रोमोद्गवे शशी भुङ्क्ते गन्धर्वः कुचदर्शने । अनलस्तु रजोयोगे स्त्रियो भुङ्क्ते तु नान्यथा ॥ श्लो० ७३—यहाँ द्वितीय विवाह की अवधि का निरूपण मनु ने इस प्रकार किया है— बन्ध्याऽष्टमेऽधिवेद्याब्दे दशमे तु मृत-प्रजा । एकादशे स्त्रीजननी सद्यस्त्वप्रियवादिनी ॥ अप्रियवादिनी के साथ अपुत्रा का अध्याहार करना आवश्यक है । श्लो० ७९—युग्मासु संविशेत्—युग्मरात्रिगमन से पुत्र होता है—ऐसा मनु का कथन है :— युग्मासु पुत्रा जायन्ते स्त्रियोऽयुग्मासु रात्रिषु । तस्माद् युग्मासु पुत्रार्थी संविशेदार्त्तवे स्त्रियम् ॥ आद्याश्चतस्रस्तु वर्जयेत्—यद्यपि शंख ने पति के लिए चतुर्थ दिन में ही पत्नी की शुद्धि मानी है— शुद्धा भर्तुश्चतुर्थेऽह्नि अशुद्धा दैवपित्र्ययोः । तथापि यह शुद्धि सेवा के लिए न कि सम्भोग के लिए भी । अतएव मनु का भी कथन है— “तासामाद्याश्चतस्रस्तु निन्दिताः” । श्लो० ८९—यह नियम सवर्णा स्त्री के विषय में है । अत एव मनु का कथन है— एवं वृत्तां सवर्णां स्त्रीं द्विजातिः पूर्वमारिणीम् । दाहयेदग्निहोत्रेण यज्ञपात्रैश्च धर्मवित् । अत एव निम्नलिखित वचन को असवर्णा स्त्री के विषय में समझना चाहिए— यो दहेदग्निहोत्रेण स्वेन भार्यां कथञ्चन । स स्त्री सम्पद्यते तेन भार्या चास्य पुमान् भवेत् ॥ श्लो० ९१—पारशवोऽपि वा—पारशव की व्युत्पत्ति मनु ने निम्न निर्दिष्ट पद्य में की है— यं ब्राह्मणस्तु शूद्रायां कामादुत्पादयेत् सुतम् । स पारयन्नेव शवस्तस्मात् पारशवः स्मृतः ॥