याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)
Yajnavalkya Smriti with Mitakshara Tika & Hindi Commentary
महर्षि याज्ञवल्क्य द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत संस्थान · चौखम्बा संस्कृत संस्थान (उद्गम)
पृष्ठ 715, कुल 782 में से
संदर्भ में पढ़ेंटिप्पणी (नोट्स) ६५६ धारयन् = जीवन् । यद्यप्ययं पितृपकारार्थं श्राद्धादि करोत्येव तथाप्य- सम्पूर्णोपकारकत्वात् 'शव' व्यपदेशः- कुल्लूक भट्ट । इन सबों की जीविका का निर्देश मनु ने दशवें अध्याय में विशदरूप में किया है । श्लो० ९५-रथकारः प्रजायते - बौधायन के कथनानुसार वैश्य से शूद्रा में उत्पन्न सुत रथकार कहलाता है - "वैश्याच्छूद्रायां रथकारः" । अतः रथ- कार शब्द को अनेकार्थक मानना चाहिए - ऐसा शूलपाणि का मत है । श्लो० ९८-इस कार्य के समय के विषय में दक्ष का कथन है - उषः काले तु सम्प्राप्ते शौचं कृत्वा यथार्थवत् ततः स्नानं प्रकुर्वीत दन्तधावन-पूर्वकम् । श्लो० १०१ - विद्यां चाध्यात्मिकीम् = उपनिषदम् । श्लो० १०२-पञ्चमहायज्ञ के अनुष्ठान का फल भी मनु ने बत- लाया है - पञ्च सूना गृहस्थस्य चुल्ली पेषण्युपस्करः । कण्डनी चोदकुम्भश्च बध्यते यास्तु वाहयन् ॥ तासां क्रमेण सर्वासां निष्कृत्यर्थं महर्षिभिः । पञ्च क्लृप्ता महायज्ञाः प्रत्यहं गृहमेधिनाम् ॥ यहाँ कुल्लूकभट्ट की टिप्पणी है- प्रत्यहमित्यभिधानात् प्रतिदिनं तत्पा- पक्षयस्यापेक्षितत्वात् सन्ध्यावन्दनादिवन्नित्यत्वमपि न विरुध्यते । पञ्च महायज्ञों के नामान्तर भी मनुस्मृति में दिये गये हैं- अहुतं च हुतं चैव तथा प्रहुतमेव च । ब्राह्मं हुतं प्राशितं च पञ्चयज्ञान् प्रचक्षते ॥ जपोऽहुतो हुतो होमः प्रहुतो भौतिको बलिः । ब्राह्मं हुतं द्विजाग्र्यार्चा प्राशितं पितृतर्पणम् ॥ श्लो० १०५-सम्भोज्य - इससे बाल आदि का भोजन अतिथि से पूर्व ही कराना चाहिए- ऐसा सिद्ध होता है । अत एव मनु ने कहा है :- सुवासिनीः कुमारीश्च रोगिणो गर्भिणीः स्त्रियः । अतिथिभ्योऽग्र एवैतान् भोजयेदविचारयन् ॥ श्लो० १०६ - उपरिष्टात् = पूर्वम् , अधस्तात् = पश्चात् । श्लो० १०७ - अतिथि की परिभाषा मनु ने की है- एकरात्रं तु निवसन्नतिथिर्ब्राह्मणः स्मृतः । अनित्यं हि स्थितो यस्मात्तस्मादतिथिरुच्यते ॥ ४२ या०