भारतकोश
याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

Yajnavalkya Smriti with Mitakshara Tika & Hindi Commentary

महर्षि याज्ञवल्क्य द्वारा

स्रोत: चौखम्बा संस्कृत संस्थान · चौखम्बा संस्कृत संस्थान (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished782 पृष्ठ

पृष्ठ 716, कुल 782 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 716

६६० याज्ञवल्क्यस्मृतिः सायमपि—अतिथि को सायंकाल में भोजन नहीं देने पर पाप का निदर्शन विष्णुपुराण में किया गया है— दिवाऽतिथौ तु विमुखे गते यत्पातकं नृप । तदेवाष्ट-गुणं प्रोक्तं सूर्योढे विमुखे गते ॥ यदि ब्राह्मण के गृह में क्षत्रिय आदि उपस्थित हों तो उनके विषय में मनु के निम्नलिखित वचन ध्येय हैं :— न ब्राह्मणस्य त्वतिथिर्गृहे राजन्य उच्यते । वैश्यशूद्रौ सखा चैव ज्ञातयो गुरुरेव च ॥ यदि त्वतिथिधर्मेण क्षत्रियो गृहमाव्रजेत् । भुक्तवत्सु च विप्रेषु कामं तमपि भोजयेत् ॥ वैश्यशूद्रावपि प्राप्तौ कुटुम्बेऽतिथिधर्मिणौ । भोजयेत्सह भृत्यैस्तानानुशंस्यं प्रयोजयन् ॥ इतरानपि सख्यादीन् सम्प्रीत्या गृहमागतान् । प्रकुर्यान्नं यथाशक्ति भोजयेत्सह भार्यया ॥ श्लो० ११०—अर्ध्याः—अर्घ्यपद मधुपर्क का उपलक्षक है । अत एव मनु का कथन है— राजर्त्विक्-स्नातक-गुरून् प्रियश्वशुरमातुलान् । अर्हयेन्मधुपर्केण परिसम्वत्सरात्पुनः ॥ परिसम्वत्सरात् = सम्वत्सर बीतने के बाद । ऋत्विजः—यह पद पूज्यमात्र का उपलक्षण है। एवञ्च तात्पर्य यह है कि एक वर्ष के बीतने के बाद स्ना- तक आदि का मधुपर्क से पूजन करना चाहिये । यदि सम्वत्सर-मध्य में ही यज्ञ उपस्थित हो तो सम्वत्सर-मध्य में भी वे सम्मानाहं हैं । परन्तु यदि सम्वत्सर के बीच कोई यज्ञ नहीं उपस्थित हो तो सम्वत्सर के बीत जाने के बाद यज्ञ उपस्थित हो या नहीं हो, उनका सम्मान अवश्य हीं करना चाहिये । यहाँ मनु ने राजा तथा स्नातक के पूजन में विशेष बतलाया है कि यदि सम्वत्सर-मध्य में यज्ञ की उपस्थिति नहीं होती है, तो सम्वत्सर के बीत जाने पर भी राजा तथा स्नातक की पूजा यज्ञ में ही करनी चाहिए न कि केवल सम्वत्सर के अतिक्रमण से ही— राजा च श्रोत्रियश्चैव यज्ञकर्मण्युपस्थितौ । मधुपर्केण सम्पूज्यौ न त्वयज्ञ इति स्थितिः ॥ अतः राजा तथा स्नातक का यज्ञ में और शेष का सम्वत्सर-मध्य में यज्ञ- काल में, सम्वत्सर के बीतने पर यज्ञाऽयज्ञा-साधारण पूजन करना चाहिए ।