भारतकोश
याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

Yajnavalkya Smriti with Mitakshara Tika & Hindi Commentary

महर्षि याज्ञवल्क्य द्वारा

स्रोत: चौखम्बा संस्कृत संस्थान · चौखम्बा संस्कृत संस्थान (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished782 पृष्ठ

पृष्ठ 718, कुल 782 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 718

१६२ याज्ञवल्क्यस्मृतिः श्लो० १४१—इस प्रसङ्ग में मनु का कथन अधिक स्पष्ट है :— न राज्ञः प्रतिगृह्णीयात् अराजन्यप्रसूतितः । सूनाचक्रध्वजवतां वेशेनेव च जीवताम् ॥ दशसूनासमं चक्रं दशचक्रसमो ध्वजः । दशध्वजसमो वेशो दशवेशसमो नृपः ॥ दशसूनासहस्राणि यो वाहयति सौनिकः । तेन तुल्यः स्मृतो राजा घोरस्तस्य प्रतिग्रहः ॥ श्लो० १४६—अमावाश्या आदि में अध्ययन के दुष्परिणाम का वर्णन मनुस्मृति में इस प्रकार किया गया है : अमावास्या गुरुं हन्ति शिष्यं हन्ति चतुर्दशी । ब्रह्माष्टकापौर्णमास्यौ तस्मात्ताः परिवर्जयेत् ॥ ब्रह्म = वेद को । श्लो० १५४—आचारमाचरेत्—इस प्रसङ्ग में मनु के वचन को ध्यान में रखना चाहिए— आचाराल्लभतेह्यायुः आचारादीप्सिताः प्रजाः । आचाराद्धनमक्षय्यमाचारो हन्त्यलक्षणम् ॥ दुराचारो हि पुरुषो लोके भवति निन्दितः । दुःखभागी च सततं व्याधितोऽल्पायुरेव च ॥ सर्वलक्षणहीनोऽपि यः सदाचारवान्नरः । श्रद्दधानोऽनसूयश्च शतं वर्षाणि जीवति ॥ श्लो० १५५—पुत्रं शिष्यं च ताडयेत्—यह ताडन केवल अनुशासन के लिए करना चाहिए । अत एव मनु ने कहा हैः— शिक्षार्थं ताडयेत्तु तौ ॥ ब्राह्मण की निन्दा का फल मनुस्मृति में बतलाया गया है— ब्राह्मणायावगूर्येव द्विजातिर्वधकाम्यया । शतं वर्षाणि तामिस्रे नरके परिवर्तते ॥ ताडयित्वा तृणेनापि संरम्भान्मतिपूर्वकम् । एकविंशतिमाजातीः पापयोनिषु जायते ॥ इत्यादि ! श्लो० १५७-५८—इन लोगों से विवाद नहीं करने पर इन लोगों के अधीनस्थ लोकों पर विजय मिलती है । इन लोगों के वशीभूत लोकों का विवरण मनु मे निम्नलिखित प्रकार से पाया जाता हैः— आचार्यो ब्रह्मलोकेशः प्राजापत्ये पिता प्रभुः ।