याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

टिप्पणी (नोट्स) ६६३ अतिथिस्त्विन्द्रलोकेशो देवलोकस्य चर्त्विजः ॥ जामयोऽप्सरसां लोके वैश्वदेवस्य बान्धवाः । सम्बन्धिनो ह्यपां लोके पृथिव्यां मातृमातुलौ ॥ आकाशेशास्तुविज्ञेयाः बालवृद्धकृशातुराः । भ्राता ज्येष्ठः समः पित्रा भार्या पुत्रः स्वका तनुः ॥ छाया स्वो दासवर्गश्च दुहिता कृपणं परम् । तस्मादेतैरधिक्षिप्तः सहेताऽसञ्ज्वरः सदा ॥ जामयः = विद्यमानभर्तृकाः भगिनीस्नुषाद्याः; बान्धवाः = पितृमातृपक्षाः जनाः; सम्बन्धिनः = जामातृश्यालकादयः; कृशः = कृशधनः; संभ्रितः = भाभितः इत्यर्थः । श्लो० १५९—मुनि ने परकीय जलाशय आदि में स्नान का प्रतिषेध किया है— परकीय-निपानेषु न स्नायाच्च कदाचन । निपान-कर्तुः स्नात्वा तु दुष्कृतांशेन लिप्यते ॥ अंशेन = चतुर्थांशेन । इसका प्रायश्चित्त भी व्यासने बतलाया है— अन्यैः खानिताः कूपाः तड़ागा वाप्य एव च । एषु स्नात्वा च पीत्वा च प्राजापत्येन शुध्यति ॥ इसी मे विशेष व्यवस्था बतलाने के लिए याज्ञवल्क्य ने—पञ्च पिण्डान- नुद्धृत्य न स्नायात् पर वारिणि—कहा है । इसका तात्पर्य यह है कि यदि स्नानार्थ अकृत्रिम नदी आदि की उपलब्धि नहीं होती हो तो परकीय निपान में भी पाँच पिण्ड का उद्धरण कर स्नान करना चाहिए । अत एव विष्णु का वचन है—"पर-निपानेषु न स्नानमाचरेत् आचरेद्वा पञ्च पिण्डानुद्धृत्य आपदि" इति । सर्वार्थमुत्सृष्टेषु परकीयस्वाभावादनुद्धरणेऽपि न दोषः—ऐसा हेमाद्रि का मत है । स्नायानन्दी-देव०—अत एव मनु का भी मत है— नदीषु देवखातेषु तड़ागेषु सरःसु च । स्नानं समाचरेन्नित्यं गर्त-प्रस्रवणेषु च ॥ श्लो० १६०—इस विषय में मनु ने पाप का निर्देश किया है— यानशय्यासनमभ्यस्य कूपोद्यान-गृहाणि च । अदत्तान्युपभुञ्जान एनसः स्यात्तुरीयभाक् ॥ अदत्तानीति स्वाम्यभावः अनुमत्यभावश्च विवक्षितः—ऐसा शूलपाणि का मत है ।