याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)
Yajnavalkya Smriti with Mitakshara Tika & Hindi Commentary
महर्षि याज्ञवल्क्य द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत संस्थान · चौखम्बा संस्कृत संस्थान (उद्गम)
पृष्ठ 720, कुल 782 में से
संदर्भ में पढ़ें६६४ | याज्ञवल्क्यस्मृतिः अग्निहीनस्य-श्रौत-स्मार्त्ताग्न्यधिकारहीनस्य शूद्रस्य अविधिनोत्सृष्टा- न्नेद्विजस्यापि । श्लो० १६१-कदर्य्यति-कदर्य की परिभाषा नारद ने इस तरह की है- आत्मानं धर्मकृत्यञ्च पुत्रदारांश्च पीडयन् । लोभाद्यः प्रचिनोत्यर्थान् स कदर्य इति स्मृतः ॥ बद्धः-निगडबद्धः । अत एव मनु का कथन है-बद्धस्य निगडस्य च । निगडस्येति तृतीयार्थे षष्ठी-कुल्लूकभट्ट । रङ्गावतारी-नटगायकव्यति- रिक्तस्य रङ्गावतरणजीविनः-कुल्लूकभट्ट, मेधातिथि । वार्धुष्यः-यस्तु निन्देत परं जीवं प्रशंसत्यात्मनो गुणान् । स वै वार्धुषिको नामः-विष्णुः समर्घ पण्यमुद्धृत्य महार्घ यः प्रयच्छति । स वै वार्धुषिको नाम यश्च वृद्धया प्रयोजयेत्-यम । श्लो० १६२-एषामन्नं न भोक्तव्यम्-इन सबों के अन्न-भक्षण मे दोष मनुस्मृति मे बतलाया गया है- य एतेऽन्ये त्वभोज्यान्नाः क्रमशः परिकीर्त्तिताः । तेषां त्वगस्थिरोमाणि वदन्त्यन्नं मनीषिणः ॥ तेषां त्वगस्थि-रोम्णां भक्षणेन यः दोषःएव तेषामन्नभक्षणेऽपि-कुल्लूकभट्ट । श्लो० १६६-अर्धसीरिणः-कार्षिकाः । ये शब्द सापेक्ष शब्द हैं । अत एव जो जिसकी कृषि करता हो उसी का अन्न उस व्यक्ति मात्र के लिए भोज्य है। इसी तरह दास गोपाल आदि के विषय मे भी समझना चाहिए । यश्चात्मानं निवेदयेत्-निवेदन का प्रकार मनु ने बतलाया है- यादृशोऽस्य भवेदात्मा यादृशं च चिकीर्षितम् । यथा चोपचरेदेनं तथाऽऽत्मानं निवेदयेत् ॥ श्लो० १७०-सन्धिनी-ऋतुमती वृषमिच्छती गौः । या गर्भिणी सति दुग्धे सा सन्धिनी-हरदत्त । अनिर्दशा-यह अजा तथा महिषी का भी उपलक्षण है । अत एव यम का कथन है- अनिर्दशाहं गोक्षीरमाजं माहिषमेव च ॥ श्लो० १७५-मत्स्यांश्च कामतः-मत्स्य-भक्षण की निन्दा मनुस्मृति में की गई है :- यो यस्य मांसमश्नाति स तन्मांसाद उच्यते । मत्स्यादः सर्वमांसादः तस्मान्मत्स्यान् विवर्जयेत् ॥