भारतकोश
याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

Yajnavalkya Smriti with Mitakshara Tika & Hindi Commentary

महर्षि याज्ञवल्क्य द्वारा

स्रोत: चौखम्बा संस्कृत संस्थान · चौखम्बा संस्कृत संस्थान (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished782 पृष्ठ

पृष्ठ 721, कुल 782 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 721

टिप्पणी (नोट्स) ६६५ मत्स्य के सर्वमांसभक्षक होने के कारण मत्स्यादः सर्वमांसादः कहा गया है । श्लो० १७६—इस श्लोक में कथित लशुन तथा गृञ्जन पलाण्डु के ही भेद हैं— लशुनो दीर्घपत्रश्च पिच्छगन्धो महौषधम् । तरुण्डश्च पलाण्डुश्च नरलङ्कः पराकिका । गृञ्जनो यवनेष्टश्च पलाण्डोर्दश जातयः ॥ श्लो० १७७–भक्ष्याः पञ्चनखाः—यहाँ मनु ने यद्यपि खड्ग का भी निर्देश किया है तथापि वह श्राद्धविषयक है—ऐसा शूलपाणि का मत है । सेधा = स च श्वभक्षको व्याघ्रविशेषः—अपरार्क । गोधा = बल्लीसद्मः प्राणि-विशेषः—अपरार्क । श्लो० २१२—सर्वधर्ममयं ब्रह्म—अतएव मनु का भी मत है— सर्वेषामेव दानानां ब्रह्मदानं विशिष्यते । श्लो० २१५—अयाचिताहृतम्—मनु का भी निर्देश है— आहृतामभ्युद्यताम् भिक्षाम् पुरस्तादप्रचोदिताम् । मेने प्रजापतिर्ग्राह्याम् अपि दुष्कृतकर्मणः ॥ श्लो० २१६—सर्वतः—देव आदि के अर्चन के लिए ही न कि आत्म- पालन के निमित्त भी । अतएव मनुस्मृति में कहा गया है :— गुरून् भृत्यांश्चोज्जिहीर्षन् अर्चिष्यन्देवतातिथीन् । सर्वतः प्रतिगृह्णीयात् न तु तृप्येत् स्वयं ततः । आत्मवृत्त्यर्थमेव च—मनुस्मृति में आत्मवृत्ति के लिए केवल साधुजन के अन्न का ही प्रतिग्रह विहित माना गया है— गुरुषु त्वभ्यतीतेषु विना वा तैर्गृहे वसन् । आत्मनो वृत्तिमन्विच्छन् गृह्णीयात्साधुतः सदा ॥ श्लो० २१७–१८ = व्यतीपातः— श्रवणाश्विधनिष्ठऽऽर्द्रानागदैवतमस्तके । यद्यमा रविबारेण व्यतीपातः स उच्यते ॥ गजच्छाया— योगो मघात्रयोदश्यां कुञ्जरच्छायसंज्ञितः । भवेन्मघायां संस्थे च शशिन्यर्के करे स्थिते ॥ ( ब्रह्मपुराण ) करे = हस्तनक्षत्र मे । श्राद्धम्—“अथैतन्मनुः श्राद्धं कर्म प्रोवाच प्रजा निः- श्रेयसार्थं तत्र पितरो देवता ब्राह्मणाश्चाहवनीयार्थे” इस आपस्तम्ब के वचन के