याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)
Yajnavalkya Smriti with Mitakshara Tika & Hindi Commentary
महर्षि याज्ञवल्क्य द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत संस्थान · चौखम्बा संस्कृत संस्थान (उद्गम)
पृष्ठ 722, कुल 782 में से
संदर्भ में पढ़ें६६६ याज्ञवल्क्यस्मृतिः अनुसार पितृगण के उद्देश्य से द्रव्य के उत्सर्ग से ब्राह्मण के द्वारा उस द्रव्य के स्वीकार तक का कर्म श्राद्ध-पद-वाच्य है । देवश्राद्ध आदि पदों में श्राद्ध शब्द गौण है—यह कल्पतरु का मत है । श्लो० २२१—पञ्चाग्निः—पाँच अग्नियों के नाम ये हैं :— पवनः पावनश्चैता यस्य पञ्चाग्नयो गृहे । सायं प्रातः प्रदीव्यन्ते स विप्रः पंक्ति-पावनः ॥ ( हारीत ) पवनः = आवसथ्याग्निः; पावनः = सभ्याग्निः । त्रेता = आहवनीय गार्हपत्य तथा दक्षिणाग्नि । श्लो० २२२—रोगी = दीर्घरोगी—अपराकं । श्लो० २२४—इससे अतिरिक्त निन्द्य पुरुषों का विवरण मनुस्मृति के तृतीयाध्याय में देखना चाहिए । श्लो० २२५—निमन्त्रणम् = अप्रत्याख्येयो नियोगः निमन्त्रणम्— अपरार्कं । संयतैर्भाव्यम्—इस विषय में मनु का कथन यह है— निमन्त्रितो द्विजः पित्र्ये नियतात्मा भवेत्सदा । न च छन्दांस्यधीयीत यस्य श्राद्धं च तद्भवेत् ॥ निमन्त्रितान्हि पितरः उपतिष्ठन्ति तान्द्विजान् । वायुवच्चानुगच्छन्ति तथासीनानुपासते ॥ इत्यादि । श्लो० २३६—अभ्यनुज्ञातः—ब्राह्मणों के द्वारा अभ्यनुज्ञात । अतएव मनु का कथन है— अग्नौ कुर्यादनुज्ञातो ब्राह्मणो ब्राह्मणैः सह । अनुज्ञासामर्थ्याच्च प्रार्थनाऽपि पूर्वं कर्त्तव्या, सा च स्वगृह्यानुसारेण करवाणि, करिष्ये इत्यादिका । अनुज्ञा अपि ‘ओम्’ इत्येवं रूपा ‘कुरुष्व’ इति वा—( कुल्लूक भट्ट ) । यदि अग्नि का अभाव हो ( अग्न्याभावश्च अनुपनीतस्य सम्भवति, उप- नीतस्य समावृत्तस्य च पाणिग्रहणात्पूर्वम् , मृतभार्यस्य वा ) तो ब्राह्मण के हाथ में ही समर्पण करना चाहिए— अग्न्याभावे तु विप्रस्य पाणावेवोपपादयेत् । यो ह्यग्निः स द्विजो विप्रैर्मन्त्रदर्शिभिरुच्यते ॥ ( मनु ) तथा कात्यायन का भी कथन है :— पित्र्ये यः पंक्तिमूर्द्धन्यः तस्य पाणावनग्निकः । हुत्वा मन्त्रवदन्येषां तूष्णीं मन्त्रेषुनिः क्षिपेत् ॥