याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)
Yajnavalkya Smriti with Mitakshara Tika & Hindi Commentary
महर्षि याज्ञवल्क्य द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत संस्थान · चौखम्बा संस्कृत संस्थान (उद्गम)
पृष्ठ 734, कुल 782 में से
संदर्भ में पढ़ें६७८ याज्ञवल्क्यस्मृतिः पुत्रेणापि समं देयम् ऋणं सर्वत्र पैतृकम् ॥ समम् = वृद्धिरहितम् । श्लो० ५५—एकच्छायाश्रिताः = प्रत्येकं विकल्पेन सकलधनदायकत्व- माश्रिताः—(अपरार्कः) श्लो० ५६—द्विगुणम्—यदि धनिक के द्वारा प्रतिभू ऋणिक-गृहीत धन देने के लिए पीड़ित हुआ हो तब की स्थिति है। साधारणतः अपने धन का समान रूप ही प्रतिभू ऋणिक से प्राप्त करने का अधिकारी है। अत एक कात्यायन का कथन है— यस्यार्थे येन यद् दत्तं विधिनाऽभ्यर्थितेन तु । साक्षिभिर्भावितेनैव प्रतिभूस्तत्समाप्नुयात् ॥ द्वैगुण्य की अवधि बृहस्पति ने बतलायी है :— त्रिपक्षात्परतः सोऽर्थं द्विगुणं लब्धुमर्हति ॥ श्लो० ५७—स्त्रीपशुषु = गोमहिष्यादिषु—(अपरार्कः) स्त्री च पशुश्च... दास्यादि छाग्यादि च—(शूलपाणिः) श्लो० ६०—स्वीकरणात् = परिग्रहात्......स्वीकरणं च भोग्याधौ भोगपर्यन्तं गोप्याधौ भाण्डागारप्रवेशपर्यन्तम्—(अपरार्कः) श्लो० ६१—प्रयोजके = बन्धकग्रहीतरि । असति = मृते प्रोषिते वा (अपरार्कः) श्लो० ६६—राजदैविकतस्करैः—अत एव मनु का भी मत है :— चौरैर्हृतं जलेनोढमग्निना दग्धमेव च । न दद्याद् यदि तस्मात्स न संहरति किञ्चन ॥ श्लो० ६९—साक्षिणः—साक्षी शब्द का विवेचन मनु ने किया है :— समक्षदर्शनात् साक्ष्यं श्रवणाच्चैव सिध्यति । यथाजाति यथावर्णम्—अत एव मनु का कथन है :— स्त्रीणां साक्ष्यं स्त्रियः कुर्युर्द्विजानां सदृशा द्विजाः । शूद्राश्च सन्तः शूद्राणामन्त्यानामन्त्ययोनयः ॥ श्लो० ७२—एकोऽपि—अत एव मनु का कथन है :— एकोऽलुब्धस्तु साक्षी स्यात्...। व्यास का भी मत है :— शुचिर्द्धियश्च धर्मज्ञः साक्षी यत्रानुभूतवाक् । प्रमाणमेकोऽपि भवेत् साहसेषु विशेषतः ॥