याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)
Yajnavalkya Smriti with Mitakshara Tika & Hindi Commentary
महर्षि याज्ञवल्क्य द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत संस्थान · चौखम्बा संस्कृत संस्थान (उद्गम)
पृष्ठ 749, कुल 782 में से
संदर्भ में पढ़ेंटिप्पणी (नोट्स) ६६३ श्लो० ५४—वानप्रस्थगृहेषु-यदि सम्भव हो तब । अन्यथा निम्नलिखित मनुस्मृति के अनुसार भिक्षाहरण करना चाहिए :— तापसेष्वेव विप्रेषु यात्रिकं भैक्षमाहरेत् । गृहमेधिषु चान्येषु द्विजेषु वनवासिषु ॥ श्लो० ५५—भुञ्जीत वाग्यतः—यहाँ भी निम्न निर्दिष्ट मनु-वचन द्रष्टव्य है :— ग्रामादाहृत्य वाऽश्नीयादष्टौ ग्रासान् वने वसन् । प्रतिगृह्य पुटेनैव पाणिना शकलेन वा ॥ वायुभक्षः—वायुपद जल का भी उपलक्षण है । अत एव मनु का कथन है :— आनिपाताच्छरीरस्य युक्तो वार्यनिलाशनः ॥ श्लो० ५७—नान्यथा—अत एव मनु ने कहा है :— अनधीत्य द्विजो वेदाननुत्पाद्य तथा सुतान् । अनिष्ट्वा चैव यज्ञैश्च मोक्षमिच्छन् व्रजत्यधः ॥ श्लो० ५८—त्रिदण्डी—इसका विशेष विवरण नरसिंहपुराण के निम्न- लिखित श्लोकों में देखना चाहिए :— त्रिदण्डं वैणवं सौम्यं सत्वचं समपर्वकम् । वेष्टितं कृष्णगोबालरज्ज्वा च चतुरङ्गुलम् ॥ ग्रन्थिभिर्वा त्रिभिर्युक्तं जलपूतेन चोपरि । गृह्णीयात् दक्षिणे हस्ते मन्त्रेणैव तु मन्त्रवित् ॥ श्लो० ६०—तैजसद्रव्य-विनिर्मित-भिक्षा-पात्र की निन्दा यम ने की है :— सुवर्णरौप्यपात्रेषु ताम्रकांस्यायसेषु च । भिक्षादातुर्न धर्मोस्ति ग्रहीता नरकं व्रजेत् ॥ विशेष विवरण के लिए नरसिंहपुराण के निम्नलिखित श्लोक द्रष्टव्य हैं :— ततो निर्वृत्य तत्पात्रं संस्थाप्याचम्य संयमी । चतुरङ्गुलैः प्रच्छाद्य ग्रासमात्रं समाहितः ॥ सर्वव्यञ्जनसंयुक्तं पृथक्पात्रे निवेदयेत् । सूर्यादिदेवभूतेभ्योश्च दत्त्वाऽन्नं प्रोक्ष्यवारिणा ॥ भुञ्जीत पर्णपुटके पात्रे वा वाग्यतो यतिः ।