याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

३६४ याज्ञवल्क्यस्मृतिः वटार्ककाश्मर्यपर्णेषु कुम्भी तिन्दुकपर्णयोः । कोविदारकरञ्जेषु न भुञ्जीत कदाचन ॥ समलाः सद्य उच्यन्ते यतयः कांस्य-भोजिनः । कांस्यकस्य तु यत्पापं गृहस्थस्य तथैव च ॥ कांस्य-भोजी यतिः सर्वं प्राप्नुयात् किल्बिषं तयोः । भुक्त्वा पात्रं यतिर्नित्यं क्षालयेन्मन्त्रपूर्वकम् ॥ न दुष्येतास्य तत्पात्रं यज्ञेषु चमसा इव ॥ इत्यादि । श्लो० ६७—ब्रह्म-पुराण में भी कहा गया है :- एकस्मादेव चैतन्याज्जाताः क्षेत्रज्ञजातयः । लौहज्वलनसंदीप्ता मरीचय इवोद्गताः ॥ इसके अतिरिक्त श्रुतिसहस्र इसका समर्थक है । श्लो० ७०- "तस्मादेतस्माद्वा आत्मन आकाशः सम्भूतः आकाशाद्वायुः” इत्यादि श्रुति इसके प्रमाण है । श्लो० ७४-आदिमिच्छतः- अत एव श्रुति भी कहती है :- "तदैक्षत बहुस्यां प्रजायेय” इत्यादि । श्लो० ७५-मास्यर्बुदं द्वितीये तु-यहाँ सुश्रुतसंहिता की उक्ति ग्राह्य है:- “द्वितीये मास एव हि गर्भस्य सम्भवतः पूर्वं शिरः सम्भवतीत्याह शौनकः, शिरोमूलत्वाद् देहेन्द्रियाणाम् । पाणि-पादमिति मार्कण्डेयः, तन्मूलत्वाच्चेष्टायाः गर्भस्य । नाभिरिति पाराशर्यः, ततो हि वर्धते देहो देहिनः । हृदयमिति कृतवीर्यः, बुद्धेर्मनसश्च स्थानत्वात् । मध्य-शरीरमिति सुभूतिर्गौतमः, तन्निबद्धत्वात् । सर्वं-गात्रस्य सर्वाङ्गानि युगपत्सम्भवन्ति” इति (धन्वन्तरिः । ) श्लो० ७९-दोषम्—अत एव श्रुति भी है :- “दौर्हृदाऽदानात् काणं कुब्जं वामनं वा जनयति, तस्मात्सा यदिच्छेत्त- त्तस्यै प्रदापयेत्, वीर्यवन्तं चिरायुषं जनयति” । श्लो० ८४- षट् त्वचो धारयन्ति-सुश्रुतसंहिता आदि में तो सात त्वचाओं का निर्देश है। उनके नाम हैं-अवभासिनी, रोहिता, श्वेता, ताम्रा, वेदिनी, रोहिणी, मांसधरा । श्लो० ११७- आत्मनस्त जगत्सर्वम् - इसमें निम्न-लिखित श्रुति प्रमाण है :-