याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

३६४ याज्ञवल्क्यस्मृतिः वटार्ककाश्मर्यपर्णेषु कुम्भी तिन्दुकपर्णयोः । कोविदारकरञ्जेषु न भुञ्जीत कदाचन ॥ समलाः सद्य उच्यन्ते यतयः कांस्य-भोजिनः । कांस्यकस्य तु यत्पापं गृहस्थस्य तथैव च ॥ कांस्य-भोजी यतिः सर्वं प्राप्नुयात् किल्बिषं तयोः । भुक्त्वा पात्रं यतिर्नित्यं क्षालयेन्मन्त्रपूर्वकम् ॥ न दुष्येतास्य तत्पात्रं यज्ञेषु चमसा इव ॥ इत्यादि । श्लो० ६७—ब्रह्म-पुराण में भी कहा गया है :- एकस्मादेव चैतन्याज्जाताः क्षेत्रज्ञजातयः । लौहज्वलनसंदीप्ता मरीचय इवोद्गताः ॥ इसके अतिरिक्त श्रुतिसहस्र इसका समर्थक है । श्लो० ७०- "तस्मादेतस्माद्वा आत्मन आकाशः सम्भूतः आकाशाद्वायुः” इत्यादि श्रुति इसके प्रमाण है । श्लो० ७४-आदिमिच्छतः- अत एव श्रुति भी कहती है :- "तदैक्षत बहुस्यां प्रजायेय” इत्यादि । श्लो० ७५-मास्यर्बुदं द्वितीये तु-यहाँ सुश्रुतसंहिता की उक्ति ग्राह्य है:- “द्वितीये मास एव हि गर्भस्य सम्भवतः पूर्वं शिरः सम्भवतीत्याह शौनकः, शिरोमूलत्वाद् देहेन्द्रियाणाम् । पाणि-पादमिति मार्कण्डेयः, तन्मूलत्वाच्चेष्टायाः गर्भस्य । नाभिरिति पाराशर्यः, ततो हि वर्धते देहो देहिनः । हृदयमिति कृतवीर्यः, बुद्धेर्मनसश्च स्थानत्वात् । मध्य-शरीरमिति सुभूतिर्गौतमः, तन्निबद्धत्वात् । सर्वं-गात्रस्य सर्वाङ्गानि युगपत्सम्भवन्ति” इति (धन्वन्तरिः । ) श्लो० ७९-दोषम्—अत एव श्रुति भी है :- “दौर्हृदाऽदानात् काणं कुब्जं वामनं वा जनयति, तस्मात्सा यदिच्छेत्त- त्तस्यै प्रदापयेत्, वीर्यवन्तं चिरायुषं जनयति” । श्लो० ८४- षट् त्वचो धारयन्ति-सुश्रुतसंहिता आदि में तो सात त्वचाओं का निर्देश है। उनके नाम हैं-अवभासिनी, रोहिता, श्वेता, ताम्रा, वेदिनी, रोहिणी, मांसधरा । श्लो० ११७- आत्मनस्त जगत्सर्वम् - इसमें निम्न-लिखित श्रुति प्रमाण है :-

टिप्पणी (नोट्स) ६४५ "यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते येन जातानि जीवन्ति••••••आनन्दा- द्ध्येव खल्विमानि भूतानि जायन्ते••••••" इत्यादि ॥ श्लो० १२६-१२८-इन श्लोकों में पुरुषसूक्त के अर्थ का ही संग्रथन किया गया है। श्लो० २१५-श्वित्री = श्वेतकुष्ठवान् । श्लो० २१८-कर्म-विपाक का विवरण मनुस्मृति के बाहरवें अध्याय में भी देखना चाहिए। श्लो० २२६-व्यवहार्यस्तु-यहाँ मनु का मत निम्न-लिखित है :- अकामतः कृते पापे प्रायश्चित्तं विदुर्बुधाः । कामकारकृतेऽप्याहुरेके श्रुतिनिदर्शनात् ॥ श्लो० २२८-इनमें से वेदनिन्दा, सुहृद्वध तथा अधीतनाशन को मनु ने सुरापान-सम माना है :- ब्रह्मोझता वेदनिन्दा कौटसाक्ष्यं सुहृद्वधः । गर्हितानाद्ययोर्जग्धिः सुरापानसमानि षट् ॥ श्लो० २२९-जैह्म्यमुत्कर्षे च वचोऽनृतम्-इन दोनों को मनु ने ब्रह्महत्या-सम माना है :- अनृतं च समुत्कर्षे राजगामि च पैशुनम् । गुरोश्थालीकनिर्वन्धः समानि ब्रह्महत्यया ॥ श्लो० २३४-२४२-इनका निर्देश मनुस्मृति के अध्याय-११, श्लोक- ५९-६६ तक किया गया है। श्लो० २५३-यह प्रायश्चित्त कामकार कृत सुरापान के लिए है। अत एव बृहस्पति का कथन है :- सुरापाने कामकृते ज्वलन्तीं तां विनिःक्षिपेत् । मुखे तया स निर्दग्धो मृतः शुद्धिमवाप्नुयात् ॥ श्लो० २५४-यह प्रायश्चित्त अबुद्धिपूर्वक सुरापान के लिए है, पूर्व प्रायश्चित्त का विकल्प नहीं है। इसका कारण यह है कि तुल्यता रहने पर ही विकल्प हो सकता है। यहाँ पर पूर्वोक्त प्रायश्चित्त तथा इस प्रायश्चित्त में तुल्यता नहीं है अतः विषय-भेद मानना आवश्यक है। श्लो० २५५-पुनः संस्कारम्-इसका मूल निम्न-लिखित मनु-वचन में देखना चाहिए :- यस्य कायगतं ब्रह्म मद्येनाप्लाव्यते सकृत् । तस्य व्यपैति ब्राह्मण्यं शूद्रत्वं च स गच्छति ॥

३६६ याज्ञवल्क्यस्मृतिः श्लो० २५६—आयस्या योषिता—इसे भी सन्तप्त ही होना चाहिए । अत एव मनु का कथन है :— सूमीं ज्वलन्तीं स्वाश्लिष्येत् मृत्युना स विशुद्ध्यति । श्लो० २९१—अत एव मनु ने भी कहा है :— हुङ्कारं ब्राह्मणस्योक्त्वा त्वंकारं च गरीयसः । स्नात्वाऽनश्नन्नहः शेषमभिवाद्य प्रसादयेत् ॥ ताडयित्वा तृणेनापि कण्ठे बाबध्य वाससा । विवादे वा विनिर्जित्य प्रणिपत्य प्रसादयेत् ॥ श्लो० २९८—कृतघ्नंसहितान्— इस प्रसङ्ग में स्कन्द-प्रमाण के वचन द्रष्टव्य हैं :— ब्रह्मघ्ने च सुरापे च चौरे च गुरुतल्पगे । निष्कृतिर्विहिता सद्भिः कृतघ्ने नास्ति निष्कृति ॥ कृतघ्न का विवरण भी वहीं दिया गया है :— भर्तृपिण्डोपहर्ता च पितृपिण्डोपहारकः । गुरोर्गृहीत्वा विद्यां च दक्षिणां यो न यच्छति ॥ न यच्छति = गुरु के द्वारा दक्षिणा की याचना करने पर भी जो शिष्य दक्षिणा नहीं देता है । पुत्रान् मित्रश्च यो द्वेष्टि यश्च तान् घातयेन्नरः । कृतस्य दोषं वदति स्वयं कामात् करोति न ॥ न स्मरेच्च कृतं यस्तु आश्रमान्यश्च दूषयेत् । सर्वांस्तान्वृषिभिः सार्धं कृतघ्नानब्रवीन्मनुः ॥ इत्थमाचार्यवचनं विभाव्य विविधोदितम् । याज्ञवल्क्यस्मृतौ लघ्वी टिप्पणी रचिता मया ॥ शूलपाण्यपराकौ च वीरमित्रोदयस्तथा । बालकीडा च विपुला व्याख्या अस्याः स्मृतेः स्थिताः ॥ ताभ्यः तथाऽन्यतः प्राप्तं सारं मानवमेव च । निबद्धमत्र विश्वेशाराधनायैव केवलम् ॥ ३ ॥ सिन्ध्वर्तुग्रहचन्द्राख्ये ख्रीस्ताब्दे यापिता त्वियम् । नारायणेन मिश्रेण काश्यां विश्वेशसन्निधौ ॥ ४ ॥ इति श्रीनारायणमिश्र-संग्रथिता याज्ञवल्क्यस्मृतिटिप्पणी समाप्ता ।

पद्यार्धानुक्रमणिका श्लोकाः पृष्ठम् | श्लोकाः पृष्ठम् अ | अतीतायामप्रजसि ३०२ अकामतः कामचारे ३१५ | अतीतार्थस्मृतिः कस्य ४७६ अकारणे च विक्रोष्टा ३५४ | अतो न रोदितव्यं हि ४०१ अकार्यकारिणां दानं ४०९ | अतो यतेत तत्प्राप्त्यै १५५ अकूटैरायुधैर्योन्ति ते १४५ | अतो यदात्मनोऽपथ्यं ४४८ अकूटं कूटकं ब्रूते ३५६ | अत्राहममुकः साक्षी २३७ अक्रुद्धोऽपरितुष्टश्च ४४० | अथवाप्यभ्यसन्वेदं ४९१ अक्षता नता चैव २७ | अदत्तादाननिरतः ४७१ अक्षतायां क्षतायां वा २८६ | अदत्त्वान्वग्निहीनस्य ७० अक्षतालूषकश्रोणी ४५७ | अददद्धि समाप्नोति १५८ अक्षयोऽयं विधी राज्ञां १४२ | अदीर्घसूत्रः स्मृतिमान् १३९ अक्षिकर्णचतुष्कं च ४६० | अदुष्टां तु त्यजन्दण्ड्यो २६ अगृहीते समं दाप्यः पु ३८३ | अदेशकालसंभाषं ३७७ अगृहीते समं दाप्यो भृ ३३४ | अग्निस्तु प्रकृतिस्थाभिः ९ अग्निकार्यं ततः कुर्यात् ११ | अधर्मदण्डनं स्वर्गं १५७ अग्निदानां च ये लोका २२७ | अधिविन्नस्त्रियै दद्यात् ३०५ अग्निर्जलं वा शूद्रस्य २४५ | अधिविन्ना तु भर्तव्या २९ अग्निवर्णं न्यसेत्पिण्डं २५४ | अधीतवेदो जपकृत् ४४२ अग्नीन्वाप्यात्मसात्कृत्वा ४४१ | अध्याप्याधर्मतः साधु ११ अग्नेः सकाशाद्विप्राग्र्यौ १४२ | अध्यायानामुपाकर्म ६३ अग्नौ करिष्यन्नादाय १०६ | अध्वनीनोऽतिथिर्ज्ञेयः ५० अग्नौ सुवर्णमक्षीरां ३२६ | अनन्नममृतं चैव ४८ अग्र्यः सर्वेषु वेदेषु ९८ | अनन्ता रश्मयस्तस्य ४८१ अजः शरीरग्रहणात् ४५० | अनन्ताश्च यथा भावाः ४७० अजातौ जातिकरणे ३५८ | अनन्यपूर्विकां कान्तां १९ अजाश्वयोर्मुखं मेध्यं ८८ | अनन्यविषयं कृत्वा ४६४ अज्ञानात्तु सुरां पीत्वा ५३२ | अनभिख्यातदोषस्तु ६१५ अतः शृणुध्वं मांसस्य ७८ | अनर्चितं वृथामांसं ७२ अत ऊर्ध्वं पतन्त्येते १५ | अनाख्याय दद्दोषं २६ अतिथिं श्रोत्रियं तृप्तं ५० | अनादिरात्मा कथितः ४६६ अतिथित्वेन वर्णानां ४८ | अनादिरात्मा संभूतिः ४६८

६६८ याज्ञवल्क्यस्मृतिः श्लोकाः पृष्ठम् | श्लोकाः पृष्ठम् अनादिरादिमांश्चैव ४८५ | अन्यत्र कुलटाषण्ढ ९६ अनादिष्टेषु पापेषु ६३६ | अन्यथावादिनो यस्य २२९ अनाशकानलाघात ४७७ | अन्यहस्ते च विक्रीय ३६२ अनाहिताग्निता पण्य ५०९ | अन्यायेन नृपो राष्ट्रात् १५१ अनिग्रहाच्चेन्द्रियाणां ४९७ | अन्येऽपि शङ्कया ग्राह्याः ३६८ अनिन्द्येषु विवाहेषु ३९ | अन्योदर्यस्तु संसृष्टी २९८ अनिबद्धप्रलापी च ४७१ | अन्योन्यापहृतं द्रव्यं २८२ अनियुक्तो भ्रातृजायां ५८५ | अन्विता यान्त्यचरित ५०० अनिवेदितविज्ञातो १९८ | अपनः शोशुचदघम् ३९४ अनिवेद्य नृपे दण्ड्यः ३२१ | अपरान्तकसमुल्लोप्यं ४६४ अनिवेद्य नृपे शुद्धयेत ५३७ | अपराह्ने समभ्यर्च्य १०१ अनिश्चित्य भृतिं यस्तु ३३५ | अपश्चात्तापिनः कष्टान् ४९२ अनुगम्याम्भसि स्नात्वा ४२२ | अपश्यता कार्यवशात् १६५ अनुपाकृतमांसानि ७५ | अपसव्यं ततः कृत्वा १०४ अनुते तु पृथग्दण्ड्याः ३०९ | अपहता इति तिलान् १०५ अनेकपितृकाणां तु २७६ | अपि भ्राता सुतोऽर्थ्यो वा १५७ अनेन विधिना जातः २७ | अपुत्रां गुर्वनुज्ञातो २७ अनेन विधिना देहं १८ | अपुत्रा योषितश्चैषां ३०१ अनेन विधिराख्यातः ३६६ | अपुत्रेण परक्षेत्रे २८३ अनौरसेषु पुत्रेषु ४२१ | अप्रजस्त्रीधनं भर्तुः ३०२ अन्तरा जन्ममरणे ४०९ | अप्रणोद्योऽतिथिः सायं ४८ अन्तरा पतिते पिण्डे २५६ | अप्रदुष्टां स्त्रियं हत्वा ५७० अन्तरे च तयोर्यः स्यात् ३५५ | अप्रमत्तश्चरेद्भैक्षं ४४५ अन्तर्जले विशुद्धयेत ६१६ | अप्रयच्छन्त्समाप्नोति २५ अन्तर्जानु शुचौ देश ८ | अप्राप्तव्यवहारं च ३९७ अन्तर्धानं स्मृतिः कान्तिः ४९० | अफालकृष्टेनाग्नींश्च ४३७ अन्तेवासी गुरुप्राप्त ३३० | अबन्ध्यं यश्च बध्नाति ३५७ अन्यजैर्यर्दभैरुष्ट्रैः १२७ | अब्भक्षो मासमासीत ५८४ अन्यपञ्चिस्थावरतां ४७० | अब्रुवन्न्हि नरः साक्ष्यं २२८ अन्याभिगमने त्वङ्क्यः ३८४ | अब्जिलिङ्गानि जपेच्चैव ४२६ अन्धोऽचिकित्स्यरोगार्त्ताः ३०० | अभक्ष्येण द्विजं दूष्यः ३८५ अन्नं पर्युषितं भोज्यं ७३ | अभावे ज्ञातयस्तेषां ३६ अन्नं भूमौ श्वचाण्डाल ४६ | अभावे ज्ञातृविद्धानां ३१० अन्नं पितृमनुष्येभ्यो ४७ | अभिगन्तास्मि भगिनीं ३४१ अन्नमादाय तुष्टाः स्यु १०९ | अभिघाते तथा छेदे ३४९ अन्नमिक्षं हविष्यं च १०८ | अभियुक्तं च नान्येन १७५ अन्नहर्त्ताभवावी स्यात् ४९६ | अभियोगमनिस्तीर्य १७४

पद्यार्धानुक्रमणिका ६६६ श्लोकाः पृष्ठम् श्लोकाः पृष्ठम् अभियोगेऽथ साक्ष्ये वा १७८ अर्धोऽधमेषु द्विगुणः ३४१ अभिरम्यतामिति वदेत् ११४ अर्वाक् चतुर्दशादह्नो २६२ अभिलेख्यात्मनो वंश्यान् १४३ अर्वाक्संवत्सरात्स्वामी ३२१ अभिशस्तो मृषा कृच्छ्रं ५८५ अर्वाक्सपिण्डीकरणं ११८ अभ्रातृको हरेत्सर्वं २८९ अलंकृतां हरन्कन्यां ३७९ अमावास्याऽष्टका वृद्धिः ९७ अलब्धमीहेद्धर्मेण १४२ अमेध्यपार्ष्णिन्निष्ठ्यूत ३४५ अवकीर्णी कुण्डगोलौ ९९ अमेध्यशवशूद्रान्त्य ६६ अवकीर्णी भवेद्गत्वा ५७८ अमेध्याक्तस्य मृत्तोयैः ८६ अवटश्चैवमेतानि ४५८ असंबद्धः शूद्रयां निषादो ४० अवरुद्धासु दासीषु ३८१ अयं तु परमो धर्मः ५ अविज्ञातहतस्याशु ३७५ अयं मे वज्र इत्येवं ६१ अविप्लुतब्रह्मचर्यः १९ अयमेवातिकृच्छ्रः स्यात् ६३० अविप्लुतमतिः सम्यक् ४७९ अयनं देवलोकं च ४८८ अविभक्तैः कुटुम्बार्थे २०४ अयाचिताहृतं ग्राह्यम् ९६ अवीचिमन्धतामिस्रं ५०० अयाचिताशी मितभुक् ४९१ अवीरास्त्रीस्वर्णकार ७१ अयुक्तं शपथं कुर्वन् ३५४ अवेक्ष्यां गर्भवासांश्च ४४७ अयोनौ गच्छतो योषां ३८४ अव्यक्तमात्मा क्षेत्रज्ञः ४८४ अरच्यमाणाः कुर्वन्ति १५० अशक्तस्तु वदन्नेवं ३४३ अरण्ये निर्जले देशे ४५४ अशीतिभागो वृद्धिः स्यात् १९९ अरण्ये नियतो जप्त्वा ५२३ अश्वमेधफलं तस्य ६४१ अराजदैविकं नष्टं ३३६ अश्वरत्नमनुष्यस्त्री ५०६ अरिमित्रमुदासीनो १५२ अश्वस्थानाद्गजस्थानात् १२९ अरोगामपरिक्लिष्टां ९४ अश्वानायुश्च विधिवत् १२४ अरोगिणीं भ्रातृमतीं २० अष्टमे मास्यतो गर्भो ४५५ अरोगित्वं यशो वीत १२४ अष्टौ त्रपुणि सीसे च ३२६ अर्कः पलाशः खदिरः १३६ असच्छास्त्राभिगमनं ५०९ अर्घप्रक्षेपणाद्विशं ३६४ असत्कार्यरतोऽधीरः ४७२ अर्घस्य हासं वृद्धिं वा ३५९ असत्सन्तस्तु विज्ञेयाः ४२ अर्धोऽनुग्रहकृत्कार्यः ३६० असंबद्धकृतश्चैव १७५ अर्ध्याक्षेपातिक्रमकृत् ३५३ असंसृष्ट्यपि वाऽऽदद्यात् २९८ अध्यर्थं पितृपात्रेषु ११४ असंस्कृतास्तु संस्कार्याः २७९ अर्थशास्त्रात्तु बलवत् १८४ असाक्षिकहते चिह्नैः ३४५ अर्थस्य संचयं कुर्यात् ४३८ असिपत्रवनं चैव ५०० अर्थानां छन्दतः सृष्टिः ४९१ अस्कन्नमव्यथं चैव १४२ अर्धत्रयोदशपणः ११० अस्थिसन्तां सहस्रं तु ५७०

७०० याज्ञवल्क्यस्मृतिः श्लोकाः पृष्ठम् श्लोकाः पृष्ठम् अस्नेहा अपि गोधूम ७३ आत्मा गृहात्यजः सर्वं ४५३ अस्वर्ग्यं लोकविद्विष्टं ६८ आ दन्तजन्मनः सद्यः ४१७ अहंकारः स्मृतिमैधा ४८३ आदातृश्च विशुद्ध्यर्थं ५२३ अहंकारश्च बुद्धिश्च ४८४ आदित्यस्य सदा पूजां १३४ अहंकारेण मनसा ४८० आदिमध्यावसानेषु १२ अहःशेषं सहासीत ५० आद्यौ तु वितथे दाप्या २११ अहन्येकादशे नाम ६ आधयो व्याधयः क्लेशाः ४४७ अहस्त्वदत्तकन्यासु ४१८ आधानं विक्रयं वापि ३५८ अहिंसा सत्यमस्तेयं ५४ आधिः प्रणश्येद्द्विगुणे २१५ अहिंसा स्तेयमाधुर्य ६२४ आधिवेदनिकं च ३०१ अह्नो मासस्य षण्णां वा ४३८ आधिसौमोपनिक्षेप १८९ आधिस्तु भुज्यते तावत् २३९ आ आधेः स्वीकरणात्सिद्धिः २१७ आकाशपवनज्योतिः ४८२ आधौ प्रतिग्रहे क्रीते १८६ आकाशमेकं हि यथा ४७४ आध्यादीनां विहर्तारं १८९ आकाशाल्लाघवं सौक्ष्म्यं ४५३ आनीय विप्रसर्वस्वं ५२० आकृष्टेन इमं देवाः १३६ आपद्गतः संप्रगृह्णन् ४३४ आगमस्तु कृतो येन १९३ आपद्यपि हि कष्टायां ४२३ आगमेनोपभोगेन ३२० आपोशनेनोपरिष्टात् ४८ आगमेऽपि बलं नैव १९२ आपोशानक्रियापूर्वं १३ आगमोऽभ्यधिको भोगात् १९० आमाशयोऽथ हृदयं ४५९ आ गर्भसंभवाद्गच्छेत् २७ आ मृत्योः श्रियमाकाङ्क्षन् ६७ आगामिभद्रनृपति १४३ आयुः प्रजां धनं विद्यां १२५ आचम्याम्यादि सलिलं ४०१ आयुष्कामस्तथैवायुः ५२७ आचरेत्सदृशीं वृत्तिम् ५४ आरामायतनग्राम ३११ आचान्तः पुनराचम्य ८९ आरोग्यबलसंपन्नो १३८ आचार्यत्वं श्रोत्रियश्च १२७ आर्या गत्या तथाऽगत्या ४८२ आचार्यपत्नी स्वसुतां ५०७ आर्द्रवासास्तु हेमन्ते ४४० आचार्यपितृपाध्याया ४०३ आवाहनाग्नौकरण ११३ आचार्योपासनं वेद ४७८ आवाहयेदनुज्ञातो १०३ आजीवन्स्वेच्छया दण्ड्यः २३२ आवाह्य तदनुज्ञातो १०४ आज्ञासंपादिनीं दक्षां ३० आवेदयति चेद्राज्ञे १६६ आ तृप्तेस्तु पवित्राणि १०८ आशुद्धेः संप्रतीक्ष्यो हि ३० आत्मज्ञः शौचवान्दान्तः ४७२ आश्मशानादनुव्रज्य ३९२ आत्मतुल्यं सुवर्णं वा ४०५ आषोडशादा द्वाविंशात् १५ आत्मनस्तु जगत्सर्वं ४६६ आसुरो द्रविणादानात् २५ आत्मनोऽर्थे क्रियारम्भो ५०९

पद्यार्धानुक्रमणिका ७०१ श्लोकाः पृष्ठम् श्लोकाः पृष्ठम् आस्तिकः श्रद्दधानश्च १२४ उत्सृष्टो गृह्यते यस्तु २८७ आहरेद्विधिवद्दारान् २९ उदक्याशुचिभिः स्नायात् ४२६ आहुत्याप्यायते सूर्यः ४५१ उदक्यास्पृष्टसंघुष्टं ७३ आहूतश्चाप्यधीयीत १५ उदरं च गुदौ कोष्ठौ ४५९ इ उदुम्बरः शमी दूर्वा १३६ इच्छुतां तत्तृणाच्छुद्धिः ४०२ उद्गूर्णे प्रथमो दण्डः ३४७ इज्याचारदमाहिंसा ५ उद्गूर्णे हस्तपादे तु ३४६ इज्याध्ययनदानानि ५२ उद्बुध्यस्वेति च ऋचो १३६ इतरेण निधौ लब्धे १९८ उपजिह्वास्फिजौ बाहू ४५९ इति संचिन्त्य नृपतिः १५८ उपजीव्यद्रुमाणां च ३५१ इति संश्रुत्य गच्छेयुः ४०१ उपजीव्य धनं मुञ्चन् ३८८ इतिहासांस्तथा विद्याः १७ उपतिष्ठतामग्न्यस्थाने ११४ इत्युक्त्वोक्त्वा प्रिया वाचः १११ उपनीय गुरुः शिष्यं ७ इत्युक्त्वा चरतां धर्म २४ उपनीय ददद्वेदं १४ इत्येतदस्थिरं वर्ष्म ४६२ उपपातकजातानाम् ६२० इदमूचुर्महात्मानं ६४० उपपातकयुक्ते तु ३४३ इन्द्रियाणि मनः प्राणो ४५२ उपपातकशुद्धिः स्यात् ५५८ इन्द्रियान्तरसंचार ४८३ उपवासेन चैवायं ६२८ इन्धनार्थं द्रुमच्छेदः ५०९ उपस्थानं ततः कुर्यात् ५८१ इमे लोका एष चात्मा ४७४ उपस्थितस्य मोक्तव्यः २१९ इष्ट स्यात्क्रतुभिस्तेन १५८ उपाकर्मणि चोत्सर्गे ६४ इह कर्मोपभोगाय ४८१ उपायाः साम दानं च १५३ इह लोके यशः प्राप्य ६४१ उपासते द्विजाः सत्यं ४८८ इह वामुत्र वैकेषां ४६० उपास्य पश्चिमां संध्यां ५१ इहैव सा शुनी गृध्री ५३४ उपेयादीश्वरं चैव ४५ ई उभयानुमतः साक्षी २२६ ईश्वरः स कथं भावैः ४६९ उभयाभ्यर्थितेनैतत् २३७ ईश्वरः सर्वभूतस्थः ४८४ उभयोः प्रतिभूर्ग्राह्यः १७६ उ उभयोरप्यसाध्यं चेत् ३३६ उक्तेऽपि साक्षिभिः साध्ये २३० उभयोरप्यसौ रिक्थी २८३ उच्छिष्टसंनिधौ पिण्डान् १०९ उरगेष्वायसो दण्डः ५७२ उत्कोचजीविनो द्रव्य १५० उरः सप्तदशास्थीनि ४५८ उत्क्षेपकग्रन्थिभेदौ ३७२ ऊ उत्तमो वाऽधमो वापि ३७४ ऊनद्विवर्षं निखनेत् ३९२ उत्तानं किंचिदुन्नाम्य ४८९ ऊनद्विवर्षं उभयोः ४०७ उत्पन्ने स्वामिनो भोगः ३१२ ऊनं वाऽभ्यधिकं वापि १८४

५०२ याज्ञवल्क्यस्मृतिः श्लोकाः पृष्ठम् ऊरुस्थोत्तानचरणः ४८९ ऊर्ध्वमेकः स्थितस्तेषां ४८१ ऋ ऋग्गाथा पाणिका दत्त ४६४ ऋग्यजुःसामविहितं ४६७ ऋणं दद्यात्पतिस्तासां २०६ ऋणं लेख्यकृतं देयं २३८ ऋतुसंधिषु मुक्त्वा वा ६५ ऋत्विक्पुरोहिताचार्यैः १४८ ऋत्विक्पुरोहितापत्य ६९ ऋत्विजां दीक्षितानां च ४२३ ऋषभैकसहस्रा गाः ५६७ ए एकं घ्नतां बहूनां च ३४८ एकच्छायाश्रितेष्वेषु २१३ एकदेशमुपाध्यायः १४ एकभक्तेन नक्तेन ६२८ एकरात्रोपवासश्च कृ ६३१ एकरात्रोपवासश्च त ६२७ एकादशगुणं दाप्यो २३३ एकारामः परिव्रज्य ४४४ एकैकस्य त्वष्टशतम् १३७ एकैकं हासयेत्कृष्णे ६३२ एकोद्दिष्टं देवहीनम् ११३ एकोनत्रिंशल्लक्षाणि ४६१ एतद्यो न विजानाति ४८९ एतत्सपिण्डीकरणम् ११४ एतान्सर्वान्समाहृत्य १३१ एते महापातकिनो ५०२ एते मान्या यथापूर्वं १४ एतैः प्रभूतैः शूद्रोऽपि ५१ एतैरुपायैः संशुद्धः ५७८ एतैरेव गुणैर्युक्तः २२ एभिश्च व्यवहर्ता यः ३५६ एभिस्तु संवसेद्यो वै ५४६ श्लोकाः पृष्ठम् एवं गच्छन् स्त्रियं क्षामां ३२ एवं पुरुषकारेण १५५ एवं प्रदक्षिणावृत्त्या ११२ एवं मातामहाचार्यं ३९५ एवं विनायकं पूज्य १३३ एवमस्त्विति होवाच ६४२ एवंवृत्तोऽविनीतात्मा ४७७ एवमस्यान्तरात्मा च ५९७ एवमुक्त्वा विषं शार्ङ्ग ५६७ एवमेतदनाद्यन्तं ५६७ एवमेनः शमं याति ६ एष एव विधिर्ज्ञेयः प्रा ३४० एष एव विधिर्ज्ञेयो व ३११ एषां त्रिरात्रमभ्यासात् ६३१ एषामन्नं न भोक्तव्यं ७१ एषामन्यतमाभावे १८ एषामपतितान्योन्य ३५४ एषामभावे पूर्वस्य २९० एषामसंभवे कुर्यात् ५६ ऐ ऐणरौरववाराह ११२ ओ ओङ्कारामिप्लुतं सोमं ६३१ औ औरसाः क्षेत्रजास्त्वेषां ३०० औरसो धर्मपत्नीजः २८५ औवेनकं सरोबिन्दुम् ४६४ औष्ट्रमैकशफं स्त्रैणम् ७४ क कट्वेर्वारौ यथाऽपक्के ४७३ कथमेतद्विसुह्यामः ४६६ कदर्यबद्धचौराणां ७० कनिष्ठादेशिन्यङ्गुष्ठ ९ कनीनिके चाक्षिकूटे ४५९ कन्धराबाहुसक्थानां च ३४८

पद्यार्धानुक्रमणिका ७०३ श्लोकाः पृष्ठम् | श्लोकाः पृष्ठम् कन्यां कन्यावेदिनश्च १२३ | कारणान्येवमादाय ४७५ कन्याप्रदः पूर्वनाशे २५ | कारयेत्सर्वदिव्यानि २४४ कन्याप्रदानं तस्यैव ५०९ | कारुहस्तः शुचिः पण्यं ८३ कन्यासंदूषणं चैव ५०९ | कार्मिके रोमबद्धे च ३२७ कन्यां समुद्वहेद्देशां ५४९ | कार्यो द्वितीयापराधे ३७२ कपिला चेत्तारयति ९३ | कार्षिकस्तान्त्रिकः पणः १६१ करणैरन्वितस्यापि ४६९ | कालकर्मग्निबीजानां ४८० करपाददतो भङ्गे ३४८ | काले कालकृतो नश्येत् २१५ करोति किंचिदभ्यासात् ४४९ | कालोऽग्निः कर्म सृष्ट्यायुः ४२९ करोति तृणमृत्काष्ठैः ४७५ | काषायवाससश्चैव १२७ करोति तृप्तिं कुर्याच्च १७ | काष्ठलोष्ठेषुपाषाण २८६ करोति पुनरावृत्तिः ४८८ | किंचित्सास्थिवधे देयं ५७३ करोति यः स संमूढो ४०० | कुमारी च न भर्तारं १२७ करौ विमृदितब्रीहेः २५२ | कुरुष्वेत्यभ्यनुज्ञातो १०६ कर्णौ शंखौ भ्रुवौ दन्त ४५९ | कुर्याच्छुश्रूषयोः पाद ३५ कर्तव्यं वचनं तेषां ३३३ | कुर्यात्त्रिपवणस्नायी ६३४ कर्तव्यं वचनं सर्वैः ३३२ | कुर्यात्प्रत्यभियोगं च १७६ कर्तव्याग्रयणेष्टिश्च ५५ | कुर्यात्प्रदक्षिणं देवम् ६० कर्तव्या मन्त्रवन्तश्च १३६ | कुर्याद्यथास्य न विदुः १५२ कर्तव्याशयशुद्धिस्तु ४४७ | कुर्यान्मूत्रपुरीषे च ८ कर्मक्षयात्प्रजायन्ते ४९२ | कुलानि जातीः श्रेणीश्च १५९ कर्मणा द्वेषमोहाभ्यां ४७७ | कुशाः शाकं पयो मत्स्याः ९६ कर्मणा मनसा वाचा ६८ | कुसूलकुम्भीधान्यो वा ५६ कर्मणां फलमाप्नोति १३३ | कुसीदकृषिवाणिज्य ५३ कर्मगां संनिकर्षाच्च ४७९ | कूटस्वर्णव्यवहारी ३८६ कर्मनिष्ठास्तपोनिष्ठाः ९९ | कूष्माण्डो राजपुत्रश्च १३१ कर्मभिः स्वशरीरोत्थैः ४०० | कृच्छ्रकृद्धर्मकामस्तु ६४० कर्म स्मातं विवाहाग्नौ ४४ | कृच्छ्रं चैवातिकृच्छ्रं च ५५१ कर्मेन्द्रियाणि जानीयात् ४५८ | कृच्छ्रत्रयं गुरुः कुर्यात् ५८२ कलविङ्कं सकाकोलं ७६ | कृच्छ्रातिकृच्छ्रः पयसा ६३० कलहापहृतं देयं ३४९ | कृच्छ्रातिकृच्छ्रोऽसृक्पाते ६०६ कानीनः कन्यकाजातो २८५ | कृतज्ञाद्रोहिमेधावि ११ कान्तारगास्तु दशकं २०० | कृतरक्षः समुत्थाय १४६ कामतौ व्यवहार्यस्तु ५०० | कृतशिल्पोऽपि निवसेत् ३३० कामावकीर्ण इत्यभ्यां ५८१ | कृताकृतांस्तन्दुलांश्च १३१ कामोदकं सखिप्रत्ता ३९५ | कृताग्निकार्यो भुञ्जीत १३ | कृतेऽन्तरे त्वहोरात्रं ६५

७०४ याज्ञवल्क्यस्मृतिः श्लोकाः पृष्ठम् | श्लोकाः पृष्ठम् कृतोदकाः समुत्तीर्णान् ४०० | क्षेत्रवेश्मवनग्राम ३७६ कृत्तिकादिभरण्यन्तं १२४ | क्षेत्रस्य हरणे दण्डा ३११ कृत्वा हि रेतोविण्मूत्र ४२१ | क्षेपं करोति चेद्दण्ड्यः ३४० कृत्वेदं विष्णुरित्यन्ने १०७ | कृमिकीटपतङ्गत्वं ४९२ | ख कृषिः शिल्पं मृतिर्विद्या ४३४ | खड्गामिषं महाशल्कं १२२ कृष्णलः पञ्च ते माषः १५९ | खमण्डलादसौ सूर्यः ४६७ कृष्णा गौरायसं छागः १३८ | खरपुक्कसवेणानां ४९२ केचिद्दैवात्स्वभावाद्वा १५५ | खराजमेषेषु वृषो ५७१ केशभस्मतुषाङ्गार ६२ | खरोष्ट्रयानहस्त्यश्व ६७ कोऽन्यथैकेन नेत्रेण ५७५ | कोयष्टिक्लवचक्राह्न ७५ | ग कोले घृतघटो देयः ५७२ | गजे नीलवृषाः पञ्च ५७१ कौशेयनीललवण ४३२ | गणद्रव्यं हरेद्यस्तु ३३२ क्रमशॊ मण्डलं चिन्त्यं १५२ | गणानामाधिपत्ये च १२६ क्रमात्ते संभवन्तीह ४८९ | गते तस्मिन्निमग्नाङ्गं २५७ क्रमात्ते संभवन्त्यर्चिः ४८८ | गन्त्री वसुमती नाशम् ४०१ क्रमा दभ्यागतं द्रव्यं २७३ | गन्धरूपरसस्पर्श ४५८ क्रमेणाचार्यसच्छिष्य २९७ | गन्धलेपन्नयकरं ८ क्रव्यादपक्षिदात्यूह ७५ | गन्धांश्च बलयश्चैव १३६ क्रियमाणोपकारे तु ५८३ | गन्धोदकतिलैर्युक्तं ११४ क्रीडां शरीरसंस्कारं ३५ | गम्यं स्वभावे दातॄणां ३५ क्रीतलब्धाशना भूमौ ४०३ | गम्यास्वपि पुमांन्दाप्यः ३८१ क्रीतश्च ताभ्यां विक्रीतः २८६ | गर्दभं पशुमालभ्य ५७८ क्रीत्वा नानुशयः कार्यः ३६३ | गर्भभर्तृवधादौ च २८ क्रूरोऽग्रपतितव्रात्य ७१ | गर्भस्य वैकृतं दृष्टम् ४८० क्रेता मूल्यमवाप्नोति ३२० | गर्भस्रावे मासतुल्याः ४१० क्लीबोऽथ पतितस्तज्जः ३०० | गर्भहा च यथावर्णं ५२५ क्षत्रजास्त्रिद्वयेकभागाः २८१ | गर्भाधानमृताै पुंसः ६ क्षत्रस्य द्वादशाहानि ४१६ | गर्भाष्टमेऽष्टमे वाऽब्दे ७ क्षत्रिया मागधं वैश्यात् ४२ | गायत्रीजाप्यनिरतः ५९२ क्षयं वृद्धिं च वणिजा ३६३ | गायत्रीं शिरसा सार्धं १० क्षात्रेण कर्मणा जीवेत् ४३१ | गीतज्ञो यदि योगेन ४६५ क्षुद्रमध्यमहाद्रव्य ३७२ | गीतनृत्यैश्च भुञ्जीत १४७ क्षुद्रान्त्रं वृक्ककौ बस्ति ४५९ | गु डौदनं पायसं च १३७ क्षेत्रजः क्षेत्रजातस्तु २८५ | गुणिद्वैधे तु वचनं २२९ क्षेत्रज्ञस्येश्वरज्ञानात् ४३० | गुरवे तु वरं दत्त्वा १८ | गुरुं चैवाप्युपासीत ११

\begin{center} पद्यार्धानुक्रमणिका \hfill ७०५ \end{center}

{lr|lr} \textbf{श्लोकाः} & \textbf{पृष्ठम्} & \textbf{श्लोकाः} & \textbf{पृष्ठम्}

गुरुं हुंकृत्य त्वंकृत्य & ६०५ & ग्रामादाहृत्य वा ग्रसान् & ४४१

गुरूणामध्यधिष्ठेपो & ५०५ & ग्राम्येच्छया गोप्रचारो & ३१७

गुर्वन्तेवास्यनूचान & ४२० & ग्राहकैर्गृह्यते चौरा & ३६८

गुल्मगुच्छप्लव लता & ३५१ & ग्रीवा पञ्चदशास्थिः स्यात् & ४५७

गृहधान्याभयोपानत् & ९५ & ग्रीष्मे पञ्चाग्निमध्यस्थो & ४४०

गृहीतमूल्यं यः पण्यं & ३६१ & ग्लहे शतिकवृद्धेस्तु & ३३८

गृहीतवेतनः कर्म & ३३४ & \multicolumn{2}{c}{\textbf{घ}}

गृहीतवेतनावेश्या & ३८३ & घटेऽपवर्जिते ज्ञाति & ६१६

गृहीतः शङ्कया चौर्ये & ३६९ & घातितेऽपहृते दोषो & ३७०

गृहीतशिश्रश्रोत्थाय & ८ & \multicolumn{2}{c}{\textbf{च}}

गृहीतं स्त्रीधनं भर्ता & ३०४ & चतुर्दश प्रथमजः & २४

गृहीतानुक्रमाद्दाप्यो & २०२ & चतुर्विंशतिको दण्डः & ३८४

गृहीत्वोत्कृत्य वृषणौ & ५३९ & चतुष्पादकृतो दोषः & ३६८

गृहेऽपि निवसन्विप्रो & ७९ & चतुष्पाद्व्यवहारोऽयं & १७४

गृहे प्रच्छन्न उत्पन्नो & २८५ & चतुस्त्रिद्व्येकभागाः स्युः & २८१

गृह्नन्प्रदातारमषो & ९२ & चत्वारो वेदधर्मज्ञाः & ५

गृह्णीयाद्भू कितवाद् & ३३८ & चत्वार्यरत््निकास्थीनि & ४५६

गेयमेतत्तदभ्यास & ४६४ & चरितव्रत आयाते & ६११

गोघ्रातेऽन्ने तथा केश & ८४ & चरित्रबन्धककृतं & २१८

गोघ्रातं शकुनोच्छिष्टं & ८४ & चरुस्रुक्स्रवसास्नेह & ८०

गोपशौण्डिकशैलूष & २०६ & चरेद्व्रतमहत्वापि & ५२७

गोपस्ताड्यश्च गोमी तु & ३१५ & चर्मण्यानडुहे रक्ते & १२९

गोपः सीमाकृषाणा ये & ३०६ & चाटतस्करदुर्वृत्त & १५०

गोप्यधिभोगे नो वृद्धिः & २१६ & चाण्डालो जायते यज्ञ & ५६

गोब्राह्मणानलान्नानि & ६८ & चान्द्रायणं चरेत्सर्वान् & ५४९

गोब्राह्मणार्थं संग्रामे & ४२२ & चान्द्रायणं वा त्रीन्मासान् & ५४२

गोभूतिलहिरण्यादि & ९१ & चान्द्रायणैर्नयेत्कालं & ४३९

गोमूत्रं गोमयं क्षीरं & ६२५ & चाषांश्च रक्तपादांश्च & ७६

गोवधो व्रात्यता स्तेय & ५०८ & चिकित्सकातुरक्रुद्ध & ७१

गोष्ठे वसन्ब्रह्मचारी & ४९२ & चीर्णव्रतानपि सतः & ६१३

गोष्ठेशयो गोऽनुगामी & ५५१ & चेष्टाभोजनवाग्रोधे & ३४८

गौरसर्षपकल्केन & १२८ & चैत्यश्मशानसीमासु & ३५१

गौरस्तु ते त्रयः षट् ते & १५९ & चैलधावसुराजीव & ७१

गौद्या कर्मणोऽस्यान्ते & ६१८ & चौरं प्रदाप्यापहृतं & ३६९

ग्रहणांन्तिकमित्येके & १४ & \multicolumn{2}{c}{\textbf{छ}}

ग्रहणामिदमतिथ्यं & १३८ & छलं निरस्य भूतेन & १८४

ग्रहाधीना नरेन्द्रणां & १३८ & &

७०६ याज्ञवल्क्यस्मृतिः {ll|ll} श्लोकाः & पृष्ठम् & श्लोकाः & पृष्ठम्

च्छिन्ननस्येन यानेन & ३८७ & ज्ञेयं चारण्यकमहं & ४६३

\multicolumn{2}{c|}{ज} & ज्ञेयज्ञे प्रकृतौ चव & ४७७

जगदानन्दयेत्सर्वम् & १५७ & \multicolumn{2}{c}{त}

जगदुद्भूतमात्मा च & ४६६ & तत्तृणं दारुशृङ्गास्थां & ८१

जग्ध्वा परेऽह्न्युपवसेत् & ६२५ & तज्जः पुनात्युभयतः & २४

जघनादन्तरिक्षं च & ४६८ & ततः शुक्लाम्बरधरः & १३३

जपन्नासीत सावित्री & १० & ततः स्वैरविहारी स्यात् & १४७

जपः प्रच्छन्नपापानां & ४२९ & ततस्तान्पुरुषोऽभ्येत्य & ४८८

जपयज्ञप्रसिद्धयर्थं & ४६ & ततो ध्येयः स्थितो योऽसौ & ४९०

जप्त्वा यथासुखं वाच्यं & १०८ & ततो निष्कल्मषीभूताः & ४९७

जप्त्वा सहस्रं गायत्र्याः & ६२४ & ततोऽभिवादयेद्वृद्धान् & ११

जलमेकाहमाकाशे & ४०४ & ततोऽर्थी लेखयेत्सद्यः & १७३

जलं पिबेन्नाञ्जलिना & ६२ & तत्कर्मणामनुष्ठानं & ४७८

जलं प्लवः पयः काको & ४९५ & तत्कालकृतमूल्यो वा & २१९

जलान्ते छन्दसां कुर्यात् & ६४ & तत्पावनाय निर्वाप्यः & २३५

जले स्थित्वाऽभिजुहुयात् & ६१७ & तत्पुनस्ते समैरंशैः & २८२

जातद्रुमाणं द्विगुणो & ३५१ & तत्प्रमाणं स्मृतं लेख्यं & २३८

जातिरूपवयोवृत्त & ४७६ & तत्र गत्वाऽवतिष्ठन्ते & ४८७

जातोऽपि दास्यां शूद्रेण & २८९ & तत्र तत्र च निष्णाताः & १४५

जात्युत्कर्षो युगे ज्ञेयः & ५३ & तत्र तत्र तिलैर्होमो & ६२३

जायन्ते लक्षणभ्रष्टाः & ४९७ & तन्न दुर्गाणि कुर्वीत & १४४

जायन्ते विद्ययोपेताः & ४९७ & तन्न दैवमभिव्यक्तं & १५४

'जारं चौरैरित्यभिवदन् & ३८८ & तत्र स्यात्सदृशं स्वास्थ्यं & २७६

जालपादान्खञ्जरीटान् & ७६ & तन्न स्यात्स्वामिनश्छन्दो & ३३५

जालसूर्यमरीचिस्थं & १५९ & तत्रात्मा हि स्वयं किञ्चित् & ४४९

जितमुद्ग्राहयेज्जेत्रे & ३३८ & तत्राशाशीतिसाहस्राः & ४८६

जितं सभिके स्थाने & ३३८ & तत्त्वस्मृतेरुपस्थानात् & ४७९

जिह्मां त्यजेयुर्निर्लाभं & ३६६ & तत्सत्यं वद कल्याणि & २४८

जीवेद्वापि शिलोञ्छेन & ५६ & तत्सर्वं तस्य जानीहि & २२७

जुगुप्सेरन्न चाप्येनं & ६११ & तत्सिद्धौ सिद्धिमामोति & १७४

जुहुयान्मूर्धनि कुशान् & ९३० & तत्सुता गोत्रजा बन्धुः & २८९

ज्येष्ठं वा श्रेष्ठभागेन & २६९ & तथाच्छादनदानं च & १०४

ज्ञातयो वा हरेयुस्तत् & ३६६ & तथात्मैको ह्यनेकश्च & ४७४

ज्ञातिश्रैष्ठ्यं सर्वकामान् & १३४ & तथा पाठीनराजीव & ७७

ज्ञात्वाऽपराधं देशं च & १६२ & तथा मांसं श्वचण्डाल & ८७

ज्ञात्वा राजा कुटुम्बं च & ४३५ & तथा वर्षान्त्रयोदश्यां & १२३

ज्ञानोत्पत्तिनिमित्तत्वात् & ४४७ & तथाऽविषह्यकरणः & ४६३

पद्यार्धानुक्रमणिका ७०७

७०८ | याज्ञवल्क्यस्मृतिः

पद्यार्द्धानुक्रमणिका ७०६ श्लोकाः पृष्ठम् | श्लोकाः अपृष्ठम् दायकालाहते वापि ४४ | देशान्तरगते प्रेते ३६६ दायादेभ्यो न तद्दद्यात् २७३ | देशान्तरस्थे दुर्लेख्ये २३९ दासीकुम्भं बहिर्गामात् ६१० | देशेऽशुचावात्मनि च ६६ दाहयित्वाऽग्निहोत्रेण ३९ | देशे काल उपायेन ४ दिवा संध्यासु कर्णस्थ ८ | दैवे पुरुषकारे च १५४ दीयमानं न गृह्णाति २०४ | दोषैः प्रयाति जीवोऽयं ४७० दीर्घतीव्रामयग्रस्तं ५२० | दौहृदस्याप्रदानेन ४५३ दुःखमुत्पादयेद्यस्तु ३४९ | द्यूतं कृषिं वणिज्यां च १२३ दुःखे च शोणितोत्पादे ३५० | द्यूतमेकमुखं कार्यं ३३९ दुःखोत्पादि गृहे द्रव्यं ३५० | द्यूतस्त्रीपानसक्ताश्च ३६८ दुर्दृष्टांस्तु पुनर्हष्ट्वा ३८९ | द्रव्यं तदौपनिधिकं २२१ दुर्भिक्षे धर्मकार्ये च ३०४ | द्रव्यं ब्राह्मणसंपत्तिः ९७ दुर्वृत्तन्त्रह्मविट्क्षत्रशूद्र ५६९ | द्रव्यप्रकारा हि यथा ४९५ दुग्धा दशगुणं पूर्वात् ६३ | द्रव्याणां कुशला ब्रूयुः ३२७ दुहितॄणां प्रसूता चेत् ३०२ | द्रष्टव्यस्त्वथ मन्तव्यः ४८८ दुरादुच्छिष्टविण्मूत्र ६८ | द्रष्टव्यो व्यवहारस्तु ३४५ दूर्वासर्षपपुष्पाणां १३२ | द्रष्टारो व्यवहाराणां ३३९ दूषणे तु करच्छेदः ३८० | द्वात्रिंशतं पणान्दण्ड्यो ३४८ दृतिं धनुर्वस्तमविं ५६९ | द्वादशाहोपवासेन ६३१ दृश्य द्विष्टा तद्विभागः स्यात् २७८ | द्वासप्ततिसहस्राणि ४६३ दृष्ट्वा ज्योतिर्विदो वैद्यान् १४८ | द्विगुणं त्रिगुणं वापि ४८९ दृष्ट्वा पथि निरासङ्कं ५२० | द्विगुणं प्रतिदातव्यं २१३ देयं चौरहृतं द्रव्यं १९८ | द्विगुणं सवनस्थे तु ५२७ देयं प्रतिश्रुतं चैव ३२३ | द्विगुणा वाऽन्यथा ब्रूयुः २३० देवताथं हविः शिष्टः ७५ | द्विगुणांस्तु कुशान्कृत्वा १०४ देवर्त्विक्स्नातकाचार्य ६७ | द्विजस्तृणैधःपुष्पाणि ३१७ देवातिथ्यर्चनकृते ९७ | द्विनेत्रभेदिनो राज ३८९ देवानुग्रान्समभ्यर्च्य २६१ | द्विपणे द्विशतो दण्डो ३५८ देवान्पितॄन्समभ्यर्च्य ७८ | द्वे कृष्णले रूप्यमाषो १६० देवान्संतर्प्य सरसो ४६७ | द्वे द्वे जानुकपोलोष्ठ ४५७ देवेभ्यश्च हुतादन्नात् ४६ | द्वे शते खर्वटस्य स्यात् ३१८ देशं कालं च भोगं च ३२७ | द्वैधीभावं गुणानेतान् १५४ देशं कालं च योऽतीयात् ३२७ | द्वैधे बहूनां वचनं २२९ देशं कालं वयः शक्तिं ६०९ | द्वौ दैवे प्राक् त्रयः पित्र्ये १०२ देशकालवयःशक्ति ३७२ | द्वौ शङ्कौ कपालानि ४५८ देशकालातिपत्तौ च ३१९ | ध देशाद्देशान्तरं याति १७८ | धनं वेदान्भिषक्सिद्धिं १२४

७१० याज्ञवल्क्यस्मृतिः श्लोकाः पृष्ठम् | श्लोकाः पृष्ठम् धनी वोपगतं दद्यात् २४१ | न प्रत्यम्यर्करगोसोम ६० धनुःशतं परीणाहो ३१८ | न ब्रह्मचारिणः कुर्युः ३७६ धमनीनां शते द्वे तु ४६० | न भार्यादर्शनेऽश्नीयात् ५९ धर्मकृद्वृद्धिविचावित् ४०२ | नमस्कारेण मन्त्रेण ५४ धर्मज्ञाः शुचयोऽलुब्धाः ३३३ | नयेयुरेते सीमानं ३०६ धर्मप्रधाना ऋजवः २२३ | न योषित्पतिपुत्राभ्यां २०५ धर्मशास्त्रानुसारेण १६३ | न राज्ञः प्रतिगृह्णीयात् ६३ धर्मार्थकामाःस्वे काले ५१ | न लिप्येतैनसा विप्रो ४३४ धर्मार्थ यश्चरेदेतत् ६३६ | नव छिद्राणि तान्येव ४६० धर्मार्थं विक्रयं नेयाः ४३३ | नवमे दशमे वाऽपि ४५५ धर्मो हि दण्डरूपेण १५६ | न विद्यया केवलया ९१ धान्यकुप्यपशुस्तेयं ५०९ | न विरुद्धप्रसङ्गेन ५७ धान्यमिश्रोऽतिरिक्तार्ङ्गः ४९४ | नष्टापहतमासाद्य ३१९ धारणा प्रेरणं दुःखं ४५२ | नष्टो देयो विनष्टश्च २१६ धारयेत्तत्र चात्मानं ४९० | न संशयं प्रपद्येत ५९ धार्मिकोऽव्यसनश्चैव १३९ | नस्तः प्राणा दिशः श्रोत्रात् ४६८ धावतः पूतिगन्धे च ६६ | न स्पृशन्तीह पापानि ६२३ धिग्दण्डस्त्वथ वाग्दण्डो १६२ | न स्वाध्यायविरोध्यर्थं ५७ धूमं निशां कृष्णपक्षं ४८९ | न हन्याद्विनिवृत्तं च १४६ धेनुः शङ्कस्तथानड्वान् १३८ | नाक्रामेद्रक्तविण्मूत्र ६७ ध्यानयोगेन संपश्येत् ४४८ | नाक्षैः क्रीडेन्न धर्मघ्नैः ६२ ध्येय आत्मा स्थितो योऽसौ ४६४ | नाचक्षीत धयन्तीं गां ६३ न | नातः परंतरो धर्मो १४५ न क्षयो न च वृद्धिश्च ३२७ | नादण्ड्यो नाम राज्ञोऽस्ति १५७ नग्नः स्नात्वा च भुक्त्वा च ६०५ | नानारूपाणि कुर्वाणः ४७९ न च मूत्रं पुरीषं वा ६१ | नान्वये सति सर्वस्वं ३२३ न चाहूतो वदेत्किंचित् १७९ | नापात्रे विदुषा किंचित् ९१ न तत्पुत्रा ऋणं दद्युः ३१२ | नाभिदघ्नोदकस्थस्य २५६ न तत्र कारणं भुक्तिः १९४ | नाभिरोजो गुहं शुक्रं ४५८ न तत्सुतस्तत्सुतो वा १९३ | नामभिर्बलिमन्त्रैश्च १३१ न तु मेहेन्नदीच्छाया ६० | नाश्रमः कारणं धर्मे ४४८ न दत्तं स्त्रीधनं यस्यै ३०५ | नासहस्राद्धरेत्फालं २४७ न दत्तं स्त्रीधनं यासां २७० | नासिका लोचने जिह्वा ४५८ न ददाति हि यः साक्ष्यं २२९ | नास्तिक्यं व्रतलोपश्च ५०९ न दाप्योऽपहृतं तं तु २२१ | नाहितं नानृतं चैव ५९ न निन्दाताडने कुर्यात् ४८ | निक्षेपस्य च सर्वं हि ५०६ न निषेध्योऽल्पबाधस्तु ३१३ | निजधर्माविरोधेन ३३२

पद्यार्धानुक्रमणिका ७११ श्लोकाः पृष्ठम् | श्लोकाः पृष्ठम् निजलालासमायोगात् ४७५ | पञ्चकं च शतं दाप्यः २०३ निज शरीरमुत्सृज्य ४९० | पञ्चगव्यं पिवेद्गोघ्नो ५५१ निद्रालुः क्रूरकृल्लुब्धो ४७२ | पञ्चग्रामी बहिः क्रोशात् ३७१ निमन्त्रयेत पूर्वेद्युः १०१ | पञ्चदश्यां चतुर्दश्यां ६५ निमित्तमक्षरः कर्ता ४५० | पञ्चधातून्स्वयं षष्ठः ४५१ निमित्तशाकुनज्ञान ४८२ | पञ्चधा संभृतः कायो ४०० निमीलिताक्षः स्वस्थो ४८९ | पञ्च पिण्डाननुद्धृत्य ६९ निमेषश्चेतना यत्नः ४८३ | पञ्चबन्धो दमस्तस्य ३२० नियमा गुरुशुश्रूषा ६२५ | पञ्चमात्सप्तमादूर्ध्वं २१ निशाया । व्ययवन्तश्च ३६८ | पञ्चाशत्पणिको दण्डः ३५३ निर्वपेत्तु पुरोडाशं ५८५ | पटे वा ताम्रपट्टे वा १४३ निर्वाश्या व्यभिचारिण्यः ३०१ | पणानेकंशफे दद्यात् ३२२ निवासराजनि प्रेते ४२१ | पणान्दाप्यः पञ्च दश ३४९ निवेद्य दद्याद्विप्रेभ्यः ३९१ | पण्यस्योपरि संस्थाप्य ३६० निशायां वा दिवा वापि ६२९ | पण्येषु प्रक्षिपन्हीनं ३५७ निषिद्धभक्षणं जैह्यं ५०५ | पतनीयकृते क्षेपे ३४३ निषेकाद्याः श्मशानान्ताः ५ | पतितस्य बहिः कुर्युः ६१० निष्कं सुवर्णाश्चत्वारः १६० | पतितानामेव एव ' ६१२ निःसरन्ति यथा लोह ४४९ | पतितासार्थसंवन्धि २२५ निःसार्यते वाण इव ४५५ | पतिप्रियहिते युक्ता ३८ निस्तार्य तामथात्मानं ४३१ | पतिलोकं न सा याति ५३४ निह्नवे भावितो दद्यात् १७७ | पत्नी दुहितरश्चैव २८९ निह्नते लिखितं नैकं १८१ | पत्रशाकं शिखी हत्वा ४९४ नीचाभिगमनं गर्भ ६१२ | पदानि क्रतुतुल्यानि १४६ नीरजस्तमसा सत्त्व ४७८ | पथि ग्रामविवीतान्ते ३१५ नीवीस्तनप्रावरण ३७७ | पन्था देयो नृपस्तेषां ५२ नृपार्थेष्वभिशापे च २४७ | पन्थानश्च विशुध्यन्ति ८८ नृपेणाधिकृताः पूगाः १९४ | पयसा वाऽपि मासेन ५५८ नृशसराज रजक ७१ | पयो दधि च मद्यं च ४३४ नेक्षेताकं न नग्नां स्त्रीं ६१ | परद्रव्यगृहाणां च ३६८ नैतन्मम मतं यस्मात् २३ | परद्रव्याण्यभिध्यायन् ४७१ नैवेशिकं स्वर्णधुर्यं ९४ | परपाककचिर्न स्यात् ५० नैवेशिकानि च ततः १४८ | परपूर्वापतिः स्तेनः १०० नैष्ठिको ब्रह्मचारी तु १८ | परभूमिं हरन्कूपः ३१२ न्यायागतधनस्तत्त्व ४९१ | परशय्यासनोद्यान ७० न्यूनाधिकविभक्तानां २७१ | परश्च हीन आत्मा च १५० प | परस्परं तु सर्वेषां ३६७ पचे गते वाप्यश्नीयात् ४३९ |

७१२ याज्ञवल्क्यस्मृतिः

पद्यार्धानुक्रमणिका ७१३ श्लोकाः पृष्ठम् श्लोकाः पृष्ठम् पुरुषोऽनृतवादी च ४७१ प्रथमे मासि संक्लेद ४५२ पुरोहितं प्रकुर्वीत १४१ प्रथमं साहसं दद्यात् ३८७ पुंश्चलीवानरखरैः ५७५ प्रदक्षिणमनुव्रज्य ११२ पुष्पं चित्रं सुगन्धं च १३१ प्रदर्शनार्थमेतत्तु ४९५ पूर्वकर्मपराधी च ३६८ प्रधानं क्षत्रिये कर्म ५३ पूर्वदृष्टेऽधरीभूते ४८० प्रनष्टाधिगतं देयं १९७ पूर्वं पूर्वं गुरु ज्ञेयं १९४ प्रपन्नं साधयन्नर्थं २०२ पूर्वस्मृतावधर्दण्डः ३५१ प्रमाणं लिखितं भुक्तिः १८४ पृथक्पृथग्दण्डनीयाः २३२ प्रमादमृतनष्टांश्च ३१६ पृथक्सान्तपनद्रव्यैः ६२६ प्रमादवान्भिन्नवृत्तो ४७२ पृथिवी पादतस्तस्य ४६८ प्रयच्छन्ति तथा राज्यं १२५ पौषमासस्य रोहिण्यां ६४ प्रयत्न आकृतिर्वर्णः ४५२ प्राकुर्यादायकर्मान्त १४५ प्रयोजकेऽसति धनं २१९ प्रक्रान्ते सप्तमं भागं ३२६ प्ररोहिशाखिनां शाखा ३५१ प्रक्षिपेत्सत्सु विप्रेषु १२१ प्रविशेयुः समालभ्य ४०१ प्रजापतिपितॄन्ब्रह्म ९ प्रवेशनादिकं कर्म ४०२ प्रजापीडनसंतापात् १५१ प्रवृत्तचक्रतां चैव १२४ प्रतिकूलं गुरोः कृत्वा ५८२ प्रव्रज्यावसितो राज्ञो ३३० प्रतिगृह्य तदाख्येयम् ४३५ प्रष्टव्या योषितश्चास्य ३७५ प्रतिग्रहपरीमाणं १४३ प्रसह्य घातिनश्चैव ३७१ प्रतिग्रहः प्रकाशः स्यात् ३२३ प्रसह्य दास्यभिगमे ३८३ प्रतिग्रहसमर्थोऽपि ९६ प्रस्थानविघ्नकृच्चैव ३३६ प्रतिग्रहे सूनिचक्रि ६३ प्राक्सौमिकीः क्रियाः कुर्यात् ५५ प्रतिग्रहोऽधिको विप्रे ५२ प्राग्वा ब्राह्मेण तीर्थेन ८ प्रतिपत्प्रभृतिष्वेकां १२३ प्राजापत्यं चरेत्कृच्छ्रं ५४२ प्रतिपन्नं स्त्रिया देयं २०६ प्राजापत्यां तदन्ते तान् ४४२ प्रतिप्रणवसंयुक्तां १० प्राणात्यये तथा श्राद्धे ७८ प्रतिभूर्दापितो यत्तु २१३ प्राणानायम्य संप्रोक्ष्य १० प्रतिमानसमीभूतो २४८ प्राणायामशतं कार्यं ६१० प्रतिवेदं ब्रह्मचर्यं १४ प्राणायामं जले कृत्वा ५७५ प्रतिषिद्धमनादिष्टं ३६४ प्राणायामी जले स्नात्वा ६०५ प्रतिषेधे तयोर्दण्डो ३७८ प्रातःसंध्यामुपासीत ४४ प्रतिसंवत्सरं चैवम् ११९ प्रातिभाव्यमृणं साध्यं २१० प्रतिसंवत्सरं त्वग्र्याः ४९ प्रातिलोम्यापवादेषु ३४२ प्रतिसंवत्सरं सोमः ५५ प्रातिलोम्ये वधः पुंसो ३७८ प्रत्यर्थिनोऽग्रतो लेख्यं १६८ प्राप्ते नृपतिना भागे ३३८ प्रत्येकं प्रत्यहं पीतैः ६२७ प्राप्यते ह्यात्मनि तथा ४७६