याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)
Yajnavalkya Smriti with Mitakshara Tika & Hindi Commentary
महर्षि याज्ञवल्क्य द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत संस्थान · चौखम्बा संस्कृत संस्थान (उद्गम)
पृष्ठ 91, कुल 782 में से
संदर्भ में पढ़ेंत्युपेयादेव¹ । अनृतावपि स्त्रीकामानायां सत्यां प्रतिषिद्धवर्जमुपेयादेवेत्यलमत्ति- प्रसङ्गेनेति ॥ ८१ ॥ भाषा—स्त्रियों के ( इन्द्र द्वारा दिये 'तुम्हारे काम को तृप्त न करने वाला पातकी होवे' इस ) वर का स्मरण करते हुए उसकी इच्छा देख कर संभोग करे और अपनी ही स्त्री में रत रहे; क्योंकि स्त्रियों की रक्षा का विधान किया गया है ॥ ८१ ॥ भर्तृभ्रातृपितृज्ञातिश्वश्रूश्वशुरदेवरैः । बन्धुभिश्च स्त्रियः पूज्या भूषणाच्छादनाशनैः ॥ ८२ ॥ किञ्च, भर्तृप्रभृतिभिः पूर्वोक्ताः साध्व्यः स्त्रियो यथाशक्त्यलङ्कारवसनभोजन- पुष्पादिभिः संमाननीयाः । यस्मात्ताः पूजिता धर्मार्थकामान्संवर्धयन्ति ॥ भाषा—पति, भाई, पिता, जाति के लोग, सास, ससुर, देवर और बन्धुवर्ग द्वारा स्त्रियां आभूषण, वस्त्र एवं भोजनादि से सम्मान करने योग्य होती हैं ॥ ८२ ॥ तथा पुनः समर्पितगृहव्यापारया किंभूतया भवितव्यमित्यत आह— संयतोपस्करा दक्षा हृष्टा व्ययपराङ्मुखी । कुर्याच्छ्वशुरयोः पादवन्दनं भर्तृतत्परा ॥ ८३ ॥ संयतः स्वस्थाननिवेशित, उपस्करो गृहोपकरणवर्गो यथा सा तथोक्ता । यथोलूखलमुसलशूर्पादेः कण्डनस्थाने, दृषदुपलयोर्वियोगेन पेषणस्थान इत्यादि । दक्षा गृहव्यापारकुशला, हृष्टा सदैव प्रहसितानना, व्ययपराङ्मुखी न व्ययशीला, 'स्यात्' इति सर्वत्र शेषः । किञ्च, श्वश्रूश्च श्वशुरश्च श्वशुरौ । 'श्वशुरः श्वश्रू वा' ( पा० १।२।७१ ) इत्येकशेषः, तयोः पादवन्दनं नित्यं कुर्यात् । 'श्वशुर' ग्रहणं मान्यान्तरोपलक्षणार्थम् । भर्तृतत्परा भर्तृवशवर्तिनी सती पूर्वोक्तं कुर्यात् ॥ ८३ ॥ भाषा—घर की वस्तुओं को यथास्थान संभाल कर रखने ( गृहकार्य में ) कुशल हो, सदैव प्रसन्न रहे, अधिक व्यय न करे, सास-श्वसुर को चरण छूकर प्रणाम करे एवं पति के वश में रहे ॥ ८३ ॥ भर्तृसन्निधावुक्तम, प्रोषितभर्तरि तया किं कर्तव्यमित्यत आह— क्रीडां शरीरसंस्कारं समाजोत्सवदर्शनम् । हास्यं परगृहे यानं त्यजेत् प्रोषितभर्तृका ॥ ८४ ॥ देशान्तरगतभर्तृका क्रीडां कन्दुकादिभिः शरीरसंस्कारमुद्वर्तनादिभिः,
१. त्युपेयादेवानृतावपि ।