भारतकोश
याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

Yajnavalkya Smriti with Mitakshara Tika & Hindi Commentary

महर्षि याज्ञवल्क्य द्वारा

स्रोत: चौखम्बा संस्कृत संस्थान · चौखम्बा संस्कृत संस्थान (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished782 पृष्ठ

पृष्ठ 98, कुल 782 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 98

४२- याज्ञवल्क्यस्मृतिः भाषा—ब्राह्मणी स्त्री से क्षत्रिय द्वारा उत्पन्न पुत्र सूत, वैश्य द्वारा उत्पन्न पुत्र वैदेहक तथा शूद्र द्वारा उत्पन्न पुत्र चण्डाल कहलाता है, जो सभी धर्मों से बहिष्कृत होता है ॥ ९३ ॥ क्षत्रिया मागधं वैश्याच्छूद्रात्क्षत्तारमेव च। शूद्रादायोगवं वैश्या जनयामास वै सुतम् ॥ ९४ ॥ किञ्च, क्षत्रिया योषित् वैश्यान्मागधं नाम पुत्रं जनयति । सैव शूद्रात्क्षत्तारं पुत्रं जनयति । वैश्ययोषिच्छूद्रादायोगवं पुत्रं जनयति । एते च सूत-वैदेहक- चण्डाल-मागध-क्षत्राऽयोगवाः षट् प्रतिलोमजाः । एतेषां च वृत्तय औशनसे मानवे च द्रष्टव्याः ॥ ९४ ॥ भाषा—क्षत्रिया स्त्री से वैश्य द्वारा उत्पन्न पुत्र मागध और शूद्र द्वारा उत्पन्न पुत्र क्षत्तार होता है । वैश्य जाति की स्त्री शूद्र से आयोगव नाम के पुत्र को जन्म देती है ॥ ९४ ॥ सङ्कीर्णसङ्करे जात्यन्तरमाह— माहिष्येण करण्यां तु रथकारः प्रजायते । असत्सन्तस्तु विज्ञेयाः प्रतिलोमानुलोमजाः ॥ ९५ ॥ क्षत्रियेण वैश्यायामुत्पादितो माहिष्यः । वैश्येन शूद्रायामुत्पादिता करणी तस्यां माहिष्येणोत्पादितो रथकारो नाम जात्या भवति । तस्य चोपनयनादि सर्वं कार्यम्, वचनात् । यथाह शङ्खः—‘क्षत्रियवैश्यानुलोमान्तरोत्पन्नो १ यो रथकारस्तस्येज्यादानोपनयनसंस्कारक्रिया अश्वप्रतिष्ठारथसूत्रवास्तुविद्याध्ययन- वृत्तित्ता च’ इति । एवं ब्राह्मणक्षत्रियोत्पन्नमूर्धावसिक्तमाहिष्यादनुलोमसङ्करे जात्यन्तरता उपनयनादिप्राप्तिश्च वेदितव्या, तयोर्द्विजोत्त्वात् २। संज्ञास्तु स्मृत्यन्तरोक्ता द्रष्टव्याः । एतच्च प्रदर्शनमात्रमुक्तम्, सङ्कीर्णसङ्करजातानामानन्त्या- द्वक्तुमशक्यत्वात् । अत एतावदत्र विवक्षितं—असन्तः प्रतिलोमजाः, सन्तश्चानु- लोमजा ज्ञातव्या इति ॥ ९५ ॥ भाषा—( क्षत्रिय द्वारा वैश्या से उत्पन्न ) माहिष्य पुरुष द्वारा ( वैश्य पुरुष एवं विवाहिता शूद्रा पत्नी से उत्पन्न ) करणी स्त्री से रथकार जन्म लेता है । इनमें अनुलोमज ( श्रेष्ठ जाति के पुरुष द्वारा निम्न वर्ण की स्त्री से उत्पन्न ) पुत्रों को उत्तम और प्रतिलोमज ( श्रेष्ठ जाति की स्त्री और निम्न वर्ण के पुरुष से उत्पन्न ) पुत्रों को निन्दित समझना चाहिए ॥ ९५ ॥ १. रोत्पन्नजो । २. द्विजत्वात् । ३. जातानां ।