योगिनी हृदयम् (अमृतानन्दनाथ विमर्शिनी एवं पं. व्रजवल्लभ द्विवेदी सविस्तार सटीक)
Yogini Hridayam with Amritanandanatha Dipika by Vraj Vallabha Dwivedi
अमृतानन्दनाथ (भाष्यकार: पं. व्रजवल्लभ द्विवेदी) द्वारा
पृष्ठ 443, कुल 485 में से
संदर्भ में पढ़ेंतृतीयः ] | दीपिकाभाषानुवादसहितम् ३९३ प्रत्यक्षगोचरं देवं लोकं १चाब्धिप्रमाथिनम् । दृष्ट्वा २श्रुतिशिरः सान्द्रमनुक्रोशति दुःखितः ॥ इति तन्त्रान्तरोक्तरीत्या दृश्यमानमप्युपदेशहीना न पश्यन्ति । "निष्कलत्वं शिवे बुद्ध्वा" (२।५०) इति निष्कलपरशिवतादात्म्यापरोक्षानुभवशाली गुरुकटाक्ष- वोक्षणात् त्रुटित३समस्त४पाशजालः परिस्फुरत्परमशिवाहन्ताविज्ञान इदं ५कथं न चिन्तयेत्, सर्वत्र समभावं कथं न पश्येदित्यर्थः ॥२०४॥ शिवेनाम्ब६ ! रहस्यत्वादविस्पष्टतयोदितम् । त्वद्रूपं नाथवचनाद् विवृतं ७नो क्षमस्व तत् ॥ इति श्रीमत्परमयोगीन्द्रपुण्यानन्दशिष्यामृतानन्दयोगिप्रवरविरचितायां योगिनीहृदयदीपिकायां पूजासंकेतस्तृतीयः ॥ ॥ समाप्तश्चायं ग्रन्थः ॥ भगवान् तो प्रत्यक्ष दिखाई पड़ते हैं, किन्तु अज्ञ जन उनको देख नहीं पाते । मनुष्य समुद्र को मथ डालता है, समस्त वेदान्तशास्त्र को पढ़ डालता है, तब भी उसके स्वरूप को जान नहीं पाता और लाचार होकर दुःखसागर में पड़ा विलाप करता रहता है१ ॥ इस तरह से परम तत्त्व का स्वरूप सबके सामने है, किन्तु जिनको गुरु का उपदेश नहीं प्राप्त हुआ है, उनको यह दिखाई नहीं पड़ता । शिव में, गुरु में और अपने में भी निष्कल शिवरूपता के दर्शन की चर्चा पहले (२।५०) आ चुकी है । तदनुसार निष्कल परमशिव के साथ तादात्म्य की प्रत्यक्ष अनुभूति जिसको होने लगी है, गुरु की कृपादृष्टि के पड़ने से जिसके सारे पाशजाल छिन्न-भिन्न हो गये हैं और जिसकी 'परमशिव मैं ही हूं' ऐसी प्रत्यभिज्ञा जाग उठी है, वह साधक अपने स्वरूप के साक्षात्कार के लिये प्रयत्न क्यों न करे, अर्थात् सर्वत्र समभाव का दर्शन क्यों न करे ? इसका अभिप्राय यह है कि ऐसे साधक में अवश्य ही समतादृष्टि जाग उठेगी ॥२०४॥ १. चाधि-क. ग., चाति-ख. ने. ज. । २. स्मृति-क. ग. उ. । ३. 'समस्त' नास्ति-ख. ने. ज. झ. उ. । ४. माया-ने. ज. झ., प्रभा-उ. । ५. कथञ्चिन्न विचि- न्तयेत्-ख. ने. ज. उ. । ६. नातिर-ख. ने. ज. उ. । ७. मोक्षमच्युतम्-ख. ने. ज. उ. । १. भट्ट गंगाधर के स्तोत्र तथा क्षेमेन्द्र के गीतानिष्यन्द के नाम से इस तरह के श्लोक उद्धृत मिलते हैं । इन ग्रन्थों की उपलब्धि के अभाव में यह निश्चयपूर्वक नहीं कहा जा सकता कि ये श्लोक वहीं के हैं।