युक्तिकल्पतरु (महाराज भोज - नौका-निर्माण, जलयान-विज्ञान, शस्त्र, दुर्ग एवं राजधर्म सटीक)

गजयुक्तिः । २०५ राष्ट्रदुर्ग (१) वलामात्य-क्षयकृत् तं परित्यजेत् । चर्म्मखण्ड इवाभाति भाले यस्याति कर्कशः ॥ २४ ॥ भालो स कुरुते नागो भर्तुः कुलधनक्षयम् । पुष्टो विशालः संहन्तः सत्कारोऽपि शुभोऽपि सन् ॥ न रणे साहसो यस्य स निःसत्त्वो गजाधमः ॥ २५ ॥ सर्व्वेषां गजदोषाणामुक्त एव महानयम् । येनैकेन गुणाः सर्व्वे तृणायन्ते सुनिश्चितम् ॥ २६ ॥ पालकाप्यस्तु * । क्षीणदन्ताङ्ग शुक्लत्वं विषमत्वं रदादिषु । शिरः क्षीणमधः पुष्टिरेते दोषा गजे मताः ॥ २७ ॥ गार्ग्यस्तु । ये कुञ्जरास्तनुरदास्तनुगण्डशुण्डाः, क्षीणाः सुदीनवपुषो गुरु दीर्घपुच्छाः । वश्यादिभिः खलु गुणैरहितो हिताय ; ते भूभुजामभिमता न हि वीक्षणीयाः ॥ २८ ॥ यो न स्रवेन्मदजलं तनुमूर्द्धभागो, निर्वीर्य्यतामुपगतो बहुभोजनेऽपि । नेच्छत्यसावुपगतानपरान् निहन्तुं ; भूमीभुजा नहि गजोऽयमवेक्षणीयः ॥ २९ ॥ दोषैर्दुष्टान् गजान् राजा न वीक्षेत कदाचन । न्यसेद्वा परराष्ट्रेषु नगरात् क्रियते बहिः ॥ ३० ॥ (१) राष्ट्रदुद्द्वला (क) पुस्तक पाठः ।

• पालकाप्यर्षिविरचित हस्त्यायुर्व्वेदः द्रष्टव्यः ।