BharatKosha
Back to the archive

बौधायन धर्मसूत्र (विवरण टीका व हिन्दी अनुवाद)

Baudhayana Dharmasutra Hindi

by महर्षि बौधायन

Source: Baudhayana Dharmasutram with Vivarana & Hindi Translation by Dr. Umesh Chandra Pandey (origin)

DevanagariHindipublished486 pages
Page 238Permalink

१८६ | बौधायन-धर्मसूत्रम् | [ पुत्रभेदाः

मृतस्य प्रसूतो यः क्लीबव्याधितयोर्वाऽन्येनाऽनुमतेन स्वे क्षेत्रे स क्षेत्रजः ॥ १७ ॥

**अनु०—**जो पुत्र मृत व्यक्ति की, नपुंसक की, रोगी की पत्नी से दूसरे व्यक्ति द्वारा अनुमति दिये जाने पर उत्पन्न किया जाता है उसे क्षेत्रज कहते हैं ॥ १७ ॥

मृतस्य स्वे क्षेत्रे प्रसूत इति सम्बन्धः। स्वक्षेत्रे स्वपाणिग्रहणादिना संस्कृते। कार्यानभिज्ञः क्लीबः तृतीया प्रकृतिः। व्याधितस्तीव्ररोगेण प्रजोत्पादनासमर्थो गृह्यते। एषां त्रयाणां भार्यायामन्येन भ्रात्रा पित्रा वाऽनुमतेन देवरेणोत्पादितः क्षेत्रजो भवति ॥ १७ ॥

स एष द्विपिता द्विगोत्रश्च द्वयोरपि स्वधारिक्थभाग्भवति॥१८॥

**अनु०—**इस प्रकार के क्षेत्रज के पुत्र के दो पिता होते हैं, दो गोत्र होते हैं और वह दोनों पिताओं को पिण्डदान आदि देने और दोनों की सम्पत्ति प्राप्त करने का अधिकारी होता है ॥ १८ ॥

स एष क्षेत्रजः द्विपिता द्वौ पितरो यो जनकः क्षेत्रवांश्च। द्विगोत्रत्वमप्यस्य तद्गोत्राभ्यामेव। गोत्रभेदे सत्यस्य प्रयोजनम्—स्वधा पिण्डोदकादि। रिक्थं मृतस्य यदातिरिच्यते द्रव्यम् ॥ १८ ॥

शुश्रूषाविवाहपिण्डदानदायग्रहणस्योपयोगमाह—
अथाऽप्युदाहरन्ति—
द्विपितुः पिण्डदानं स्यात्पिण्डे पिण्डे च नामनी।
त्रयश्च पिण्डाष्षण्णां स्युरेवं कुर्वन्न मुह्यतीति ॥ १९ ॥

**अनु०—**इस विषय में धर्मशास्त्रज्ञ निम्नलिखित पद्य उद्धृत करते हैं—
दो पिताओं वाले व्यक्ति का पिण्डदान प्रति पिण्ड के साथ दो नामों के उच्चारण के साथ होता है। तीन ही पिण्ड छः पिण्डों का प्रयोजन सिद्ध करते हैं। इस प्रकार पिण्डदान करने वाला भ्रान्ति का दोषी नहीं होता है ॥ १९ ॥

नामनी उत्पादयितुः क्षेत्रिणश्च। तयोस्सह पिण्डदाने सति त्रय एव पिण्डाष्षण्णां स्युः। 'पित्रे पितामहाय' इति च वचनात् ॥ १९ ॥

मातापितृभ्यां दत्तोऽन्यतरेण वा योऽपत्यार्थे परिगृह्यते स दत्तः॥२०॥

**अनु०—**जो पुत्र माता और पिता द्वारा प्रदत्त होकर या उन दोनों में केवल एकद्वारा प्रदत्त होने पर पुत्र के स्थान पर ग्रहण किया जाता है वह दत्त-पुत्र कहलाता है ॥ २० ॥

तृतीयः खण्डः ] द्वितीयप्रश्ने द्वितीयोऽध्यायः १८७

Page 239Permalink

तृतीयः खण्डः ] द्वितीयप्रश्ने द्वितीयोऽध्यायः १८७

यो मातापितृभ्यां मात्रा पित्रा वा दत्तः ॥ २० ॥

सदृशं यं सकामं स्वयं कुर्यात्स कृत्रिमः ॥ २१ ॥

**अनु०—**वह पुत्र कृत्रिम कहलाता है, जिसके पुत्र बनने की इच्छा को देखकर स्वयं ही पुत्र के रूप में मान लिया जाय ॥ २१ ॥

सादृश्यं जात्यादिना । सकामं अस्याऽहं पुत्रो भविष्यामि यदि मां ग्रहीष्यतीति यो मन्यतेः पुत्रार्थी च स्वयमेव पूजापूर्वकं यदि गृह्णाति । एवं गृहीतः कृत्रिम उच्यते ॥ २१ ॥

गृहे गूढोत्पन्नोऽन्ते ज्ञातो गढोः ॥ २२ ॥

**अनु०—**घर के भीतर गुप्त रूप से ( व्यभिचार द्वारा ) उत्पन्न पुत्र को गूढज कहते हैं, जिसके गुप्त रूप से उत्पादित होने का ज्ञान बाद में हो ॥ २२ ॥

गृहे अतिगुप्तायामपि स्त्रियामसमुत्पादितोऽयमिति पूर्वमज्ञातः । पश्चात्कालान्तरे येन व्यभिचारादिना कारणेनाऽस्यामुत्पादितोऽयं पुत्र इति विज्ञायते तथापि गूढजः इत्यभिप्रायः । अत्र गृहग्रहणं प्रव्रजितायां गूढोत्पन्नस्य गूढ इति संज्ञा मा भूदित्येतदर्थम् ॥ २२ ॥

मातापितृभ्यामुत्सृष्टोऽन्यतरेण वा योऽपत्यार्थे परिगृह्यतेसोऽपविद्धः॥२३॥

**अनु०—**माता और पिता के द्वारा या उनमें से किसी एक द्वारा त्यागे हुए और पुत्र के रूप में ग्रहण किये गये को अपविद्ध कहते हैं ॥ २३ ॥

अत्राऽपि सदृश इत्यनुवर्तते । उत्सृष्टस्त्यक्तः ॥ २३ ॥

असंस्कृतामनतिसृष्टां यामुपयच्छेत्तस्यां यो जातस्स कानीनः ॥२४॥

**अनु०—**अविवाहिता कन्या से गुरुजनों की अनुमति के बिना ही योनिसंबन्ध करने पर जो पुत्र उत्पन्न होता है उसको कानीन कहते हैं ॥ २४ ॥

**टि०—**इस सूत्र में 'असंस्कृता' शब्द का प्रयोग किया गया है, जिससे यह सिद्ध होता है कि गूढज पुत्र संस्कृता अर्थात् विवाहिता स्त्री से उत्पन्न होता था ।

अनेन ज्ञायते गूढजः संस्कृतायां जात इति । अनूढामसंस्कृतामाहुः । अनतिसृष्टां अनभ्युपगतां गुरुभिः अतिसृष्टायामप्यसंस्कृतायां संस्कृतायामप्यनतिसृष्टायां स एव । सोऽयं सदृश्यामुत्पादितो मातामहस्य पुत्रः ॥ २४ ॥

या गर्भिणी संस्क्रियते विज्ञाता वाऽविज्ञाता वा तस्यां यो जातः स सहोढः ॥ २५ ॥

Page 240Permalink

१८८ बौधायन-धर्मसूत्रम् [ पुत्रभेदाः

अनु०—विवाह के समय ही यदि वधू ज्ञात या अज्ञात रूप से गर्भिणी हो तो उससे उत्पन्न पुत्र को सहोढ कहते हैं ॥ २५ ॥

या गूढगर्भिणी सती परिणीयते तस्यां यो जातस्स सहोढो नाम । वोढुश्चायं पुत्रः । विज्ञातायां तु संस्कार एनोऽस्ति ॥ २५ ॥

मातापित्रोर्हस्तात्क्रीतोऽन्यतरेण वा योऽपत्यार्थे परिगृह्यते स क्रीतः ॥ २६ ॥

अनु०—जो पुत्र माता और पिता को धन देकर खरीदा जाता है या उनमें से किसी एक द्वारा बेचा जाकर पुत्र के रूप में ग्रहण किया जाता है उसे क्रीत कहते हैं ॥ २६ ॥

स्वद्रव्यं प्रदायेति शेषः ॥ २६ ॥

क्लीवं त्यक्त्वा पतितं वा याऽन्यं पतिं विन्देत्तस्यां पुनर्भ्वां यो जातस्स पौनर्भवः ॥ २७ ॥

अनु०—नपुंसक या पतित पति को छोड़कर दूसरे पुरुष से विवाह करने वाली स्त्री से जो पुत्र उत्पन्न होता है उसको पौनर्भव कहते हैं ॥ २७ ॥

टि०—यहां पति के मृत होने पर दूसरा विवाह करने वाली स्त्री से भी अर्थ लेना चाहिए ।

मृतोऽप्यत्राऽभ्यनुज्ञातः । तथा च वसिष्ठः—'मृते वा सा पुनर्भूर्भवति' इति ॥ २७ ॥

मातापितृविहीनो यः स्वयमात्मानं दद्यात्स स्वयंदत्तः ॥ २८ ॥

अनु०—माता और पिता से विहीन होकर जो स्वयं को पुत्र के रूप में अर्पित करता है उसे स्वयं दत्त कहते हैं ॥ २८ ॥

स्वस्वत्वनिवृत्तिः परस्वत्वापादनं च दानम् । अत्राऽपि शरीरेन्द्रियाणामा-त्मीयत्वाद्दानव्यवहारः ॥ २८ ॥

द्विजातिप्रवराच्छूद्रायां जातो निषादः ॥ २९ ॥

अनु०—द्विजातियों में प्रथम वर्ण अर्थात् ब्राह्मण द्वारा शूद्रा स्त्री से उत्पन्न किये गये पुत्र को निषाद कहते हैं ॥ २९ ॥

द्विजातिप्रवरो ब्राह्मणः ॥ २९ ॥

कामात्पारशव इति पुत्राः ॥ ३० ॥

तृतीयः खण्डः ] द्वितीयप्रश्ने द्वितीयोऽध्यायः १८९

Page 241Permalink

तृतीयः खण्डः ] द्वितीयप्रश्ने द्वितीयोऽध्यायः १८९

**अनु०—**ब्राह्मण द्वारा केवल भोगार्थ शूद्रा से योनिसंबन्ध करने पर उत्पन्न पुत्र को पारशव कहते हैं ॥ ३० ॥

**टि०—**इस सूत्र के अर्थ से यह स्पष्ट है कि निषाद विवाहिता शूद्रा स्त्री से उत्पन्न पुत्र को कहा जाता था।

द्विजातिप्रवरादेव पूर्वः क्रमोढायाः पुत्रः। अयं तु कामादूढायाः। अनन्तरप्रभवप्रकरणे तयोरपि पुनर्ग्रह्णमनयोः पुत्रकार्येष्वपि प्रापणार्थम् ॥ ३० ॥

अथैतान् पुत्रान्विविधान्विविनक्ति—

अथाऽप्युदाहरन्ति—

औरसं पुत्रिकापुत्रं क्षेत्रजं दत्तकृत्रिमौ ।
गूढजं चाऽपविद्धं च रिक्थभाजः प्रचक्षते ॥ ३१ ॥
कानीनं च सहोढं च क्रीतं पौनर्भवं तथा ।
स्वयंदत्तं निषादं च गोत्रभाजः प्रचक्षते ॥ ३२ ॥

**अनु०—**इस सन्दर्भ में भी निम्नलिखित पद्य उद्धृत करते हैं—औरस, पुत्रिकापुत्र, क्षेत्रज, दत्त, कृत्रिम, गूढज, अपविद्ध, सम्पत्ति के अधिकारी कहे जाते हैं ॥ ३१ ॥

**अनु०—**कानीन, सहोढ, क्रीत, पौनर्भव, त्स्वयंदत्त, तथा निषाद पुत्र गोत्र के भागी होते हैं ॥ ३२ ॥

औरसादयः गोत्रभाजश्च रिक्थभाजश्च । रिक्थं द्रव्यम् । कानीनादयश्च तत् गोत्रभाजः । पारशवः अभाग एव विष्ठावत् । अस्मात्सूत्रादिदमप्यवगम्यते—निषादकन्याऽपि सुसमोक्ष्यऽसगोत्रादेव वोढव्या । अन्यथा सगोत्रागमनप्रसङ्गादिति । एते पुत्रिकापुत्रादयः काशकुशस्थानीयाः पुत्रप्रतिनिधयो मन्तव्याः । अवश्यकरणीयत्वात् पुत्रोत्पत्तेः । उक्तं 'पुत्रांश्चोत्पाद्य धर्मतः' इति । योषिताऽपि पुत्रवत्या भवितव्यम् । 'अवीरायाश्च योषितः' इत्यभोज्यान्नप्रकरणे दर्शनात् ॥ ३१-३२ ॥

तदेतत्परमतेनोपन्यस्यति स्म—

तेषां प्रथम एवेत्याहौपजङ्घनिः ॥ ३३ ॥

**अनु०—**ओपजंघनि आचार्य का मत है कि इन पुत्रों में केवल प्रथम पुत्र अर्थात् औरस ही सम्पत्ति का अधिकारी होता है, अन्य पुत्र नहीं ॥ ३३ ॥


१. यस्याः पतिः पुत्रो वा नाऽस्ति सा अवीरा ।

Page 242Permalink

१९० बौधायन-धर्मसूत्रम् [ पुत्रभेदाः

औपजङ्घनिराचार्यो मन्यते स्म। प्रथमः औरस एव पुत्रो न पुत्रिकापुत्रा- दय इति ॥ ३३ ॥

'इदानीमहमीर्ष्यामि स्त्रीणां जनक नो पुरा । यतो यमस्य सदने जनयितुः पुत्रमब्रुवन् ॥ ३४ ॥

अनु०— हे जनक, अब मैं अपनी स्त्रियों के प्रति अधिक ईर्ष्या से सावधान रहता हूँ पहले ऐसा नहीं करता था। क्योंकि यम के भवन में ऐसा कहा गया है कि मृत्यु के बाद पुत्र उत्पन्न करने वाले का ही होता है ॥ ३४ ॥

टि०— इस सूत्र में निम्नलिखित कथा उल्लिखित है। गोविन्द स्वामी की व्याख्या के आधार पर यह इस प्रकार है—ओपजंघनि ने जनक से इस प्रकार कहा-कृतयुग में यम ने ऋषियों को बुलाकर पूछा—दूसरे की पत्नियों से उत्पन्न पुत्र उत्पन्न करने वालेका होता है या क्षेत्री का होता है। तब ऋषियों ने यही निर्णय किया कि मृत्यु के बाद पुत्र उत्पन्न करने वाले का ही होता है, क्षेत्री का नहीं।

स हि जनकं राजानं प्रकृत्यैवमुवाच—

यमः कृतयुगे मन्दिरे ऋषीनाहूय पप्रच्छ—परदारेषूत्पादितः पुत्रः किं जन- यितुरिति ? उताहो क्षेत्रिण इति। एवं पृष्टे ते प्रजा जनयितुरेवेति निश्चित्य अब्रुवन्। तदिदमाह—पुरा यमस्य सदने जनयितुः पुत्रमब्रुवन्। इदानीमहमि- त्यादि। सम्प्रति अहमीर्ष्यामीति न सहे। स्त्रीणामिति द्वितीयार्थे षष्ठी। अथवा स्वार्थ एव। स्त्रीणां चरन्तं पुरुषं नेर्ष्यामोत्यर्थः। हे जनक ! पुरा यस्माद्यमस्य धर्मराजस्य सदने वेश्मनि जनयितुरेव पुत्रमब्रुवन्नृषयो, न क्षेत्रिण इति। न हि यमराजसकाशे निश्चितोऽर्थो मिथ्या भवितुमर्हतीत्यौप- जङ्घनेः मुनेर्मतम् ॥ ३४ ॥

रेतोधाः पुत्रं नयति परेत्य यमसादने । तस्माद्भार्या रक्षन्ति बिभ्यन्तः पररेतसः ॥ ३५ ॥

अनु०— वीर्यं का आधान करने वाला मृत्यु के बाद पुत्र को यम के यहां ले जाता है। इस कारण लोग दूसरे पुरुष से वीर्याधान की आशंका करते हुए अपनी पत्नियों की रक्षा करते हैं ॥ ३५ ॥

रेतो दधातीति रेतोधाः बीजं पुत्रं प्रकृतं नयति भुङ्क्ते पुत्रफलं लभते परेत्य मृत्वा यमसादने पुण्यपापफलोपभोगस्थाने। नैवं क्षेत्री। यस्मादेवं तस्मात्पररेतसो बिभ्यन्तो भार्या रक्षन्ति ॥ ३५ ॥


१. cf. आप. ध. २. १३. ६,

तृतीयः खण्डः ] द्वितीयप्रश्ने द्वितीयोऽध्यायः १९१

Page 243Permalink

तृतीयः खण्डः ] द्वितीयप्रश्ने द्वितीयोऽध्यायः १९१

एवं जनकादिः अन्यशिष्यान् प्रत्याह— २अप्रमत्ता रक्षथ तन्तुमेतं मा वः क्षेत्रे परबीजानि वप्सुः । जन- यितुः पुत्रो भवति साम्पराये मोघं वेत्ता कुरुते तन्तुमेतमिति ॥ ३६ ॥

अनु०—सावधान होकर सन्तान की उत्पत्ति की रक्षा करो, कहीं तुम्हारे क्षेत्र में दूसरे के बीज न पड़े । मृत्यु के बाद पुत्र उत्पन्न करने वाले का होता है ओर पति सन्तान की उत्पत्ति को निष्फल कर देता है ॥ ३६ ॥

अन्ये बीजवपनं मा कार्षुः। तत्र को दोषः? जनयितुः पुत्रो भवति साम्प- राये परलोकेऽपि यदनेन पिण्डोदकदानादि जनयितुरेव भवेत् , न क्षेत्रिण इति । ननु। भार्यायाः पुत्रस्य च रक्षणपोषणचिकित्सादि सर्वं क्षेत्रिणैव क्रियते, तत्कथमस्मिन् पक्षे इति ? उच्यते—मोघं वेत्ता कुरुते तन्तुमेतमिति । वेत्ता लब्धा क्षेत्रस्य कुरुते यतं तन्तुं मोघं कुरुते निष्फलोऽस्य प्रयासः इत्यभि- प्रायः । इतिशब्द औपजङ्घनेर्मतोपसंहारार्थः ॥ ३६ ॥

अथेदानीं स्वकीयमतेन पुत्रभरणक्रममाह— तेषामप्राप्तव्यवहाराणामंशान् सोपचयान् सुनिगुप्तान्निदध्युरा- व्यवहारप्रापणात् ॥ ३७ ॥

अनु०—पुत्रों में जो वयस्क न हों (बालिग न हों) उनके अंश को तथा सम्पत्ति के उस अंश पर होने वाले लाभ एवं वृद्धि को अत्यन्त सावधानी से उस समय तक सुरक्षित रखे जब तक वे समझदार या बालिग न हो जायें ॥ ३७ ॥

अप्राप्तव्यवहाराश्च बाला आ षोडशाद्वर्षात् । तथा हि— गर्भस्थैस्सदृशो ज्ञेय आऽष्टमाद्वत्सराच्छिशुः । बाल आ षोडशाज्ज्ञेयः पौगण्डश्चेति शब्द्यते ॥

तेषां पुत्राणां मध्ये बालानामंशान् सोपचयान् गुप्तान्निदध्युः । उपचयो नैयायिकी वृद्धिः । तथा बालानां द्रव्यं वर्धयेत् । उपचीयमानांश्चांशान्वा सुगुप्तान् रक्षितान् अव्यवहारप्रापणान्निदध्युः ॥ ३७ ॥

अतीतव्यवहारान् ग्रासाच्छादनैर्बिभृयुः ॥ अन्धजडक्लीबव्यसनि- व्याधितादींश्च ॥ अकर्मिणः ॥ पतिततज्जातवर्जम् ॥ ३८–४१ ॥

अनु०—जो किसी प्रकार का ( सम्पत्ति विषयक ) व्यवहार करने में असमर्थ हों उन्हें भोजन, वस्त्र आदि देकर उनका भरण-पोषण करे, यथा—अन्धे, जड,


२, cf. व. ध. १७. ९.

Page 244Permalink

१९२ बौधायन-धर्मसूत्रम् [ पुत्रमातृभरणम्

नपुंसक, बुरी आदत में पड़े हुए, रोगी पुत्रों को, कोई कर्म करने में असमर्थ को; किन्तु पतित को तथा उसके पुत्रों का भरण-पोषण न करे ॥ ३८-४१ ॥

बिभृयादित्यनुवर्तते । अन्धः प्रसिद्धः । अकिञ्चित्करो जडः । क्लीबः षण्ढनामा तृतीया प्रकृतिः । व्यसनी द्यूतादिषु प्रसक्तमनाः । अचिकित्स्यरोगी व्याधितः । आदिग्रहणात्परत्र पङ्कुकुब्जादयो गृह्यन्ते । अकर्मणस्समर्था अपि सन्तो निरुत्साहाः । पतितस्तत्सुतश्च पतिततन्जातौ । तथा च वसिष्ठः-‘पतितोत्पन्नः पतितो भवतीत्याहुरन्यत्र स्त्रियाः’ इति ॥ ३८-४१ ॥

न पतितैस्संव्यवहारो विद्यते ॥ ४२ ॥

अनु०—पतितों के साथ किसी प्रकार का सम्पर्क न होना चाहिए ॥ ४२ ॥
औरसैरप्राप्तव्यवहारैरपि । भरणन्तु । तेषां कर्तव्यमित्युक्तम् ॥ ४२ ॥

पतितामपि तु मातरं बिभृयादनभिभाषमाणः ॥ ४३ ॥

अनु०—किन्तु पतिता होने पर भी माता का भरण-पोषण करे, परन्तु उससे भाषण न करे ॥ ४३ ॥
यद्यपि माता भाषेत च । तथा च गौतमः—‘न कर्हिचिन्मातापित्रोरवृत्तिः’ इति । अवृत्तिरशुश्रूषा अरक्षणं वा ॥ ४३ ॥

उक्तः पुत्राणां दायविभागः । दुहितरः किं लभेरन्नित्यत आह--

मातुरलङ्कारं दुहितरस्साम्प्रदायिकं लभेरन्नन्यद्वा ॥ ४४ ॥

अनु०—पुत्रियां माता के उन आभूषणों को प्राप्त करती है, जो परम्परा से मिले हुए हों अथवा अन्य वस्तु भी जो परम्परा से उपहार मिली हो उसे प्राप्त करें ॥ ४४ ॥

टि०—साम्प्रदायिक का तात्पर्य है स्थानीय रीति के अनुसार प्राप्त । यहाँ उस आभूषण से तात्पर्य है जो नाना और नानी से मिले हों । इसी प्रकार नाना या नानी से माता को मिले हुए उपहार को पुत्री प्राप्त करती है ।

साम्प्रदायिकमित्यलङ्कारविशेषः । सम्प्रदायागतो लब्धस्साम्प्रदायिकः मातामहेन मातामह्या वा स्वमात्रे यद्दत्तं तत्साम्प्रदायिकं अन्यत् असाम्प्रदायिकं खट्वादिशनप्रावरणादिकमात्मनः । एतावदेव दुहितरो लभेरन् नाऽन्यत् ॥ ४४ ॥

न स्त्री स्वातन्त्र्यं विदन्ते ॥ ४५ ॥

अनु०—स्त्रियों को स्वतन्त्रता नहीं होती ॥ ४५ ॥
टि०—इस सूत्र की व्याख्या में गोविन्दस्वामी ने इस सूत्र को सम्पत्ति के बंटवारे के सम्बन्ध में लिया है । किन्तु जैसा ब्यूहलेर ने ठीक ही निर्णय किया है—इस

तृतीयः खण्डः ] द्वितीयप्रश्ने द्वितीयोऽध्यायः १९३

Page 245Permalink

तृतीयः खण्डः ] द्वितीयप्रश्ने द्वितीयोऽध्यायः १९३

सूत्र के साथ स्त्रियों के कर्तव्य का नया विषय आरम्भ किया है जैसे गौतमधर्मसूत्र में 'अस्वतन्त्रा धर्मे स्त्री कहकर एक नया अध्याय आरम्भ किया गया है । किन्तु इसके साथ ही यह भी द्रष्टव्य है कि पुनः ४७ वें सूत्र में सूत्रकार दायभाग के विषय पर ही निर्देश देता है ।

दायलब्धे तु तस्याः स्वातन्त्र्यं भवेत् कृतकृत्यताभिमानेनेत्यभि- प्रायः ॥ ४५ ॥

अथाऽप्युदाहरन्ति— 'पिता रक्षति कौमारे भर्ता रक्षति यौवने । पुत्रस्तु स्थाविरे भावे न स्त्री स्वातन्त्र्यमर्हतीति ॥ ४६ ॥

अनु०—इस सम्बन्ध में निम्नलिखित पद्य उद्धृत किया जाता है— स्त्री की कुमार्यावस्था में पिता रक्षा करता है, युवावस्था में पति रक्षा करता है, वृद्धावस्था में पुत्र रक्षा करता है, स्त्री कभी स्वतन्त्र जीवन के योग्य नहीं होती ॥४६॥

टि०—द्रष्टव्य—मनु० ९।३

तस्यां तस्यामवस्थायाममरक्षतामेतेषां दोषः ॥ ५६ ॥

निरिन्द्रिया ह्यदायाश्च स्त्रियो मता इति श्रुतिः ॥ ४७ ॥

अनु०—श्रुति में भी कहा गया है कि स्त्रियों में बल नहीं होता और वे सम्पत्ति के भाग की अधिकारिणी भी नहीं होती ॥ ४७ ॥

'न स्त्री स्वातन्त्र्यमर्हतो'त्यनेन सिद्धो दायप्रतिषेधः पुनरनूद्यते निन्दाशेष- तया । निरिन्द्रियाः निर्गतरसाः । तदेतद्ववश्यागन्तव्यानृतत्वप्रदर्शनार्थम् । आह च—

शय्यासनमलङ्कारं कामं क्रोधमनार्यताम् । द्रोहभावं कुचर्यां च स्त्रीभ्यो मनुरकल्पयदिति ॥ ४७ ॥

भर्तृहिते यतमानास्स्वर्गं लोकं जयेरन् ॥ ४८ ॥

अनु०—जो स्त्रियां पति के सुख के लिए प्रयत्न करती रहती हैं वे स्वर्ग लोक प्राप्त करती हैं ॥ ४८ ॥

भर्तृहिते स्नापनप्रसाधनमर्दनादिभिर्भर्तारं नातिक्रमेदिति यावत् ॥ अत्रैव प्रसङ्गात् प्रायश्चित्तमाह—

व्यतिक्रमे तु कृच्छ्रः ॥ ४९ ॥


१. See. मनु. ९. ३. १६ बौ०ध०

Page 246Permalink

१९४ बौधायन-धर्मसूत्रम् [ प्रायश्चित्तम्

अनु०—किन्तु पति के प्रति कर्त्तव्यों का उल्लंघन करने पर कृच्छ्रव्रत का प्रायश्चित्त करना होता है ॥ ४९ ॥

व्यतिक्रमः परपुरुषनिमित्तो मानसेन वाचिकेन व्यापारः । समानजातीय-विषयमेतद्बुद्धिपूर्वं च ॥ ४९ ॥

शूद्रे चान्द्रायणं चरेत् ॥ ५० ॥

अनु०—शूद्र के संयोग द्वारा पति के प्रति कर्तव्य का उल्लंघन करने पर स्त्री चान्द्रायण व्रत करे ॥ ५० ॥

टि०—यह नियम द्विजाति वर्ण की स्त्री के लिए समझना चाहिए ।

यदा पुनः स्वभर्तृबुद्ध्या मैथुनाय सङ्कल्पयते सम्भाषते वा असमानजाती-येन शूद्रेण तदा चान्द्रायणम् । शूद्रे व्यवायस्य कर्तरि सति द्विजातिस्त्री चान्द्रायणं चरेत् कुर्यात् । अप्रजायामेतत् । कुतः ?

ब्राह्मणक्षत्रियविशां स्त्रियश्शूद्रेण सङ्गताः ॥
अप्रजास्ता विशुद्ध्यन्ति प्रायश्चित्तेन नेतराः ॥
इति वसिष्ठः ॥ ५० ॥

वैश्यादिषु प्रतिलोमं कृच्छ्रातिकृच्छ्रादींश्चरेत् ॥ ५१ ॥

अन०--वैश्य आदि पुरुषों के संयोग द्वारा वर्ण के प्रतिलोम के क्रम से नियमो-ल्लघंन करने पर कृच्छ्र या अतिकृच्छ्र व्रत करे ॥ ५१ ॥

टि०--ब्राह्मणी का वैश्य से संबन्ध होने पर ब्राह्मणी कृच्छ्रातिकृच्छ्र व्रत करे, क्षत्रिय पुरुष से संबन्ध होने पर अतिकृच्छ्र व्रत करे तथा क्षत्रिय वर्ण की स्त्री का वैश्य से संसर्ग होने पर वह कृच्छ्र व्रत करे ।

वैश्ये क्षत्रिये च व्यवायस्य कर्तरि सतीत्यर्थः । बहुवचनं ब्राह्मण्याः द्वौ कर्त्तारौ क्षत्रियायाः एक इति त्रयः । प्रतिलोमं व्युत्क्रमेणेत्यर्थः । आदिशब्दात् प्राग्द्वौ गृहीतौ । कृच्छ्रातिकृच्छ्रः । अतः कृच्छ्रप्रक्रमा एते त्रयः अस्मिन् क्रमेणैवं प्रातिलोम्यं वैश्यसम्बन्धे ब्राह्मण्याः कृच्छ्रातिकृच्छ्रः । अस्या एव क्षत्रियसम्बन्धे सत्यतिकृच्छ्रः । क्षत्रियायास्तु वैश्यसंसर्गे कृच्छ्र इति । अमतिपूर्वे तु वसिष्ठ आह—

'प्रतिलोमं चरेयुस्ताः कृच्छ्रं चान्द्रायणोत्तरम्' अत्र प्रातिलोम्यं प्रथमं भोजनं ततः त्र्यहमयाचितमित्यादि । 'चान्द्रायणे वा चान्द्रायणानि' इति गुरुलघुभावे वर्णविशेषे अभ्यासविशेषे चेति व्याख्यातं यज्ञस्वामिभिः ॥ ५१ ॥

चतुर्थः खण्डः ] द्वितीयप्रश्ने द्वितीयोऽध्यायः १९५

Page 247Permalink

चतुर्थः खण्डः ] द्वितीयप्रश्ने द्वितीयोऽध्यायः १९५

उक्तं स्त्रीणां ब्राह्मण्यादीनाम् । अथ— पुंसां ब्राह्मणादीनां संवत्सरं ब्रह्मचर्यम् ॥ ५२ ॥

**अनु०—**ब्राह्मण आदि पुरुषों के लिए एक वर्ष के ब्रह्मचर्य का नियम होता है॥५२

**टि०—**यहाँ एक वर्ष के प्राजापत्य का अभिप्राय है। यह नियम जानबूझ कर व्रतोल्लंघन के प्रसंग में होता है। गोविन्द के अनुसार यह नियम समान वर्ण की परदारा के साथ व्यभिचार के प्रसंग में ही समझना चाहिए।

संवत्सरं प्राजापत्यमिहाभिप्रेतम् । अत्र पारदार्यञ्च सवर्णविषयः । मतिपूर्वे चैतत् । अमतिपूर्वे तु वसिष्ठः—'ब्राह्मणश्चेदप्रेक्षापूर्वं ब्राह्मणदारानभिगच्छेद्-निवृत्तधर्मकर्मणः कृच्छ्रो निवृत्तधर्मकर्मणोऽतिकृच्छ्रः । एवं राजन्यवैश्ययोः' इति । अनिवृत्तधर्मकर्मादिनिवृत्तिहीनतद्भार्यागमने कृच्छ्रः । निवृत्तधर्मकर्मा वृत्तवान् । तद्भार्यागमनेऽतिकृच्छ्रः । 'अनिवृत्तधर्मकर्मा तद्भार्यायामति-कृच्छ्रः' इति व्याख्यातम् ॥ ५२ ॥

शूद्रं कटाग्निना दहेत् ॥ ५३ ॥

अथाऽप्युदाहरन्ति— अब्राह्मणस्य शारीरो दण्डः । इति बौधायनीये धर्मसूत्रे द्वितीयप्रश्ने तृतीयः खण्डः ॥ ३ ॥

**अनु०—**शूद्र को (आर्य स्त्री के साथ व्यभिचार करने पर) घासफूस की आग में जला देना चाहिए ॥ ५३ ॥

इस विषय में निम्नलिखित उद्धृत किया जाता है—

राज्ञोऽयमुपदेशः । मरणान्तिकं चैतत् । कटः कटप्रकृतिद्रव्यं वीरणानि । उक्तं च—'शूद्रश्चेद् ब्राह्मणीमभिगच्छेत् चोरणैर्वेष्टयित्वा शूद्रमग्नौ प्रास्येत्' इति ॥ ५३ ॥


चतुर्थः खण्डः

अब्राह्मणस्य शारीरो दण्डस्सङ्ग्रहणे भवेत् ॥ १ ॥

**अनु०—**ब्राह्मण वर्ण से अतिरिक्त वर्ण का पुरुष ब्राह्मणी परदारा से व्यभिचार करे तो उसे शारीरिक दण्ड (अग्नि में जलाने का दण्ड) होता है ॥ १ ॥

**टि०—**यह दण्ड भी उस स्थिति में होता है जब जानबूझकर वैश्य या क्षत्रिय वर्ण का पुरुष ब्राह्मणी परदारा से व्यभिचार करे । वैश्य को लाल रंग के दर्भ में

Page 248Permalink
१९६बौधायन-धर्मसूत्रम्[ प्रायश्चित्तम्.

लपेटकर अग्नि में प्रक्षेप का तथा क्षत्रिय को सरपत में लपेटकर अग्नि में झोंकने का दण्ड है—गोविन्दस्वामी।

अब्राह्मणः क्षत्रियः वैश्यश्च। तयोश्शारीरो दण्डः अग्नौ प्रक्षेपः कर्तव्यः। क्व ? संग्रहेणे पारदार्ये। निगुप्तब्राह्मणीगमने मतिपूर्वे वैश्यो लोहितदर्भैर्वे- ष्टयित्वाऽग्नौ प्रक्षेपव्यः। राजन्यश्शरपत्रैरिति ॥ १ ॥

अथ प्रपञ्चः—

सर्वेषामेव वर्णानां दारा रक्ष्यतमा धनात् ॥ २ ॥

**अनु०—**सभी वर्णों के पुरुषों के लिए पत्नियां धन की अपेक्षा भी अधिक साव- धानी से रक्षणीय होती हैं ॥ २ ॥

अपोति शेषः ॥ २ ॥

अब्राह्मणवध उक्तः। अत्राऽपवदति—

न तु चारणदारेषु न रङ्गावतारे वधः । संसर्जयन्ति ता ह्येतान्निगुप्तांश्चालयन्त्यपि ॥ ३ ॥

**अनु०—**किन्तु चारणों की पत्नियों तथा रंगमंच पर नृत्य अभिनय करने वाली नर्तकियों से यौनसंबंध करने पर वध का दण्ड नहीं होता है। क्योंकि ऐसी स्त्रियों के पुरुष ही उनका संबन्ध दूसरे पुरुषों से कराते हैं या घर के भीतर भी उन्हें दूसरे पुरुषों से (धन आदि के लिए) यौनसंबन्ध करने की छूट देते हैं ॥ ३ ॥

**टि०—**गोविन्दस्वामी के अनुसार चारणदारा देवदासी को कह सकते हैं। रंगा- वतार से वेश्याओं से तात्पर्य है, जो नृत्य आदि द्वारा जीविकोपार्जन करती हैं। इन स्त्रियों के साथ व्यभिचार का दोष इसलिए नहीं माना गया है कि इनके पुरुष इस विषय में आपत्ति नहीं करते, अपितु धनलिप्सा से स्वयं ही इनका संबन्ध दूसरे पुरुषों से कराते हैं। किन्तु वेश्यागमन के संबन्ध में भी प्रायश्चित्त का अन्यत्र विधान किया गया है—

“पशुं वेश्यां च यो गच्छेत्प्राजापत्येन शुद्धयति”

चारणदाराः देवदास्यः। रङ्गावतारः पण्यस्त्रियः। तासु सङ्ग्रहणे वधो न कर्तव्यः। येन तास्संसर्जयन्ति सम्बन्धयन्ति आत्मना निगुप्तान् रक्षितानपि पुंसो द्रव्यलिप्सया। तानेव क्षीणद्रव्यांश्चालयन्ति उत्सृजन्ति च। एवंस्वभाव- त्वात्तासां तद्गमने प्रायश्चित्तमप्यल्पमेव। ‘पशुं वेश्यां च यो गच्छेत्प्राजा- पत्येन शुद्धयति’ इति। तथाऽन्यत्राऽपि--

चतुर्थः खण्डः ] द्वितीयप्रश्ने द्वितीयोऽध्यायः १९७

Page 249Permalink

चतुर्थः खण्डः ] द्वितीयप्रश्ने द्वितीयोऽध्यायः १९७

जात्युक्तं पारदार्यं च गुरुतल्पत्वमेव च ।
१चारणादिखीषु नाऽस्ति कन्यादूषणमेव चेति ॥ ३ ॥

अथ नानाबीजायतनत्वादपवित्रं स्त्रीक्षेत्रम् । ततस्तत्रोत्पन्नमपि क्षेत्रजगूढोत्पन्नकानीनसहोढपौनर्भवाख्यमपत्यमप्यपवित्रमेतन्मूत्रच्छर्दिवदसंव्यवहार्यमित्याशङ्कयाऽऽह--

स्त्रियः पवित्रमतुलं नैता दुष्यन्ति कर्हिंचित् ।
मासि मासि रजो ह्यासां दुरितान्यपकर्षति ॥ ४ ॥

अनु०—स्त्रियों की पवित्रता अद्वितीय रूप वाली होती है, उन्हें कोई यौन-संबंध द्वारा दूषित नहीं कर सकता । प्रत्येक मास में होने वाला मासिक स्राव उनके दोषों को दूर कर देता है ॥ ४ ॥

टि०—गोविन्दस्वामी ने परपुरुष के संसर्ग से होने वाली अपवित्रता, मानसिक तथा वाचिक दोषों के भी दूर हो जाने का अर्थ ग्रहण किया है ।
.परपुरुषसंसर्गविषयाणि मानसानि वाचिकानि च दुरितानि पापानि । न पुनर्हिंसादिनिमित्तान्यपकर्षति ॥ ४ ॥

किञ्च--

सोमश्शौचं ददत्तासां गन्धर्वश्शिक्षितां गिरम् ।
अग्निश्च सर्वभक्ष्यत्वं तस्मा२न्निष्कल्मषाः स्त्रियः ॥

अनु०—सोम देव ने स्त्रियों को पवित्रता प्रदान की, गन्धर्व ने मधुर और मनोहर बोलने का ढंग दिया, अग्नि ने उनको सबके द्वारा भोग्य बनाया, अतः स्त्रियां सभी प्रकार की अशुद्धि से मुक्त होती हैं ॥ ५ ॥

टि०—गोविन्दस्वामी ने सर्वभक्ष्यत्वम् का अर्थ लिया है सर्वैः भोग्यत्वम् । ब्यूह्लर ने अनुवाद में अग्नि ने सभी अंगों की पवित्रता प्रदान की ऐसा अर्थ किया है ।

तासां स्त्रीणां सोमश्शौचं दत्तवान् । यत एव देवता ताभ्यो वरं ददौ तस्मात्ताभिर्यदशौचं क्रियते तद्भर्त्रा नैवाऽवेक्षणीयम् । देवताप्रसादप्रसङ्गादिदमन्यदुच्यते—गन्धर्वश्शिक्षितां गिरं भाषणप्रकारम् । अतोऽनुचितभाषणेऽपि तासु क्षान्तेन भवितव्यम् । तथा चोक्त पात्रलक्षणे 'स्त्रीषु क्षान्तम्' इति । अग्निश्च सर्वभक्ष्यत्वं सर्वैर्भोग्यत्वं दत्तवान् , यत एवं देवताभ्यो लब्धवराः


१. साधारणस्त्रियां इति. ग. पु.
२. निष्कल्मषाः इत्येव ग. पु.

Page 250Permalink
१९८बौधायन-धर्मसूत्रम्[ प्रायश्चित्तम्

स्त्रियः तस्मात् ¹निष्कल्मषाः विगतकल्मषाः काञ्चनसमाः, अपराधेष्वपि न त्याज्या इत्यभिप्रायः ॥ ५ ॥

अप्रजां दशमे वर्षे स्त्रीप्रजां द्वादशे त्यजेत् ।
मृतप्रजां पञ्चदशे सद्यस्त्वप्रियवादिनीम् ॥ ६ ॥

अनु०—दसवें वर्ष में वन्ध्या स्त्री का परित्याग कर दे, केवल पुत्रियां उत्पन्न करने वाली स्त्री का बारहवें वर्ष में परित्याग कर दे, जिस स्त्री के बच्चे मर जाते हों उसका पन्द्रहवें वर्ष में परित्याग कर दे और झगड़ालू हो उसका तत्काल परित्याग करे ॥ ६ ॥

अधिवेदनमत्र विवक्षितम् । न त्यागः । तदपि सति सम्भवे । धर्माधिकारः पुनरस्त्येव । अप्रियवादिन्यास्तु विपन्ने (?) । तस्या अपि ग्रासाच्छादनं देयम् ॥ ६ ॥

अयं परः स्त्रीधर्मः—

संवत्सरं प्रेतपत्नी मधुमांसमद्यलवणानि वर्जयेदधश्शयीत ॥ ७ ॥

अनु०—पति की मृत्यु होने पर विधवा स्त्री एक वर्ष तक मधु, मांस, मद्य और नमक का प्रयोग न करे और भूमि पर शयन करे ॥ ७ ॥

टि०—यहां ब्रह्मचर्य के नियम का पालन भी समझना चाहिए—गोविन्दस्वामी ।

मृतः पतिर्यस्याः तस्याः अयं सांवत्सरीको नियमः । अत्यन्तं ताम्बूलमपि । तद्ग्रहणमेव ब्रह्मचर्यस्याऽपि ग्रहणम् । तच्च यावज्जीविकम् ॥ ७ ॥

षण्मासानिति मौद्गल्यः ॥ ८ ॥

अनु०—मौद्गल्य का मत है कि केवल छः मास तक ही विधवा उपर्युक्त नियम का पालन करे (एक वर्ष तक नहीं) ॥ ८ ॥

अशक्तावनुग्रहोऽयम् । अन्यथा पितृमेधकल्पोक्तेन 'यावज्जीवं प्रेतपत्नी' इत्यनेन विरोधस्स्यात् ॥ ८ ॥

अत ऊर्ध्वं गुरुभिरनुमता देवराज्जनयेत् पुत्रमपुत्रा ॥ ९ ॥

अनु०—इस समय के बाद यदि उसका कोई पुत्र न हो तो वह गुरुओं की आज्ञा से देवर (पति के भ्राता) द्वारा पुत्र उत्पन्न करे ॥ ९ ॥

अत ऊर्ध्वं संवत्सरात् षड्भ्यो मासेभ्यः गुरुभिश्श्वशुरप्रभृतिभिः अनुमता, तत्सुतेषु । देवरो द्वितीयो वरः स पत्युर्भाता । तस्मात्पुत्रमेकं जनयेत् तावतैव सपुत्रवत् सिद्धेः, विवक्षितत्वाच्चैकवचनस्य ॥ ९ ॥


१. निष्कलुषाः काञ्चनसमाः इत्येव ग. पु.

चतुर्थः खण्डः ] द्वितीयप्रश्ने द्वितीयोऽध्यायः १९९

Page 251Permalink

चतुर्थः खण्डः ] द्वितीयप्रश्ने द्वितीयोऽध्यायः १९९

साम्प्रतं देवरनियोगे अनर्हा आह—
अथाऽप्युदाहरन्ति—
वशा चोत्पन्नपुत्रा च नीरजस्का गतप्रजा ।
नाऽकामा सन्नियोज्या स्यात् फलं यस्यां न विद्यत इति ॥१०॥

अनु०—इस संबन्ध में धर्मशास्त्रज्ञ निम्नलिखित पद्य उद्धृत करते हैं—
जो विधवा स्त्री वन्ध्या हो, जिसके पुत्र उत्पन्न हो चुके हैं, जिसके पुत्र गर्भ का स्राव हो जाता हो, जिसके बच्चे मर गये हों, जो पुत्र उत्पन्न करने के लिए इच्छुक न हो, जिस स्त्री से संबन्ध का कोई फल न होने वाला हो उससे प्रयोग नहीं किया जाना चाहिए ॥ १० ॥

या पुरुषसम्बन्धं नेच्छति । यस्यामुपगमनफलं न विद्यते गर्भस्य स्रवणात् ॥ १० ॥

अन्यत्राऽपि देवरनियोगादगम्या आह—
मातुलपितृष्वसा भगिनी भागिनेयी स्नुषा मातुलानी सखिवधू-
रित्यगम्याः ॥ ११ ॥

अनु०—मामा की बहन, पिता की बहन, अपनी बहन, बहन की पुत्री, पुत्रवधू मामी तथा मित्र की पत्नी—ये स्त्रियां अगम्य होती हैं ॥ ११ ॥

स्वसृशब्दो मातुलपितृशब्दाभ्यां प्रत्येकं सम्बध्यते । भगिनी सोदरी । स्नुषा पुत्रस्य भार्या । मातुलानी मातुलस्य पत्नी । सखीवधूः सख्युश्च भार्या ॥ ११ ॥

अगम्यानां गमने कृच्छ्रातिकृच्छ्रौ चान्द्रायणमिति प्रायश्चित्तिः ॥१२॥

अनु०—अगम्या स्त्रियों के गमन पर कृच्छ्र, अतिकृच्छ्र और चान्द्रायण व्रत का प्रायश्चित्त होता है ॥ १२ ॥

टि०—जैसा कि गोविन्दस्वामी ने व्याख्या में स्पष्ट किया है ये प्रायश्चित्त अमतिपूर्वक गमन करने पर ही होते हैं ।

अमतिपूर्वं गमन एतद् द्रष्टव्यम् । ये पुनर्मातुलस्य दुहितरं पितृष्वसुश्च मन्त्रेण संस्कृत्य बन्धुसमक्षं तस्यामेव पुत्रानुत्पादयन्ति चरन्ति च धर्मं तया सह, तेषां निष्कृतिं देवाः प्रष्टव्याः ॥ १२ ॥

एतेन चण्डालोभ्यवायो व्याख्यातः ॥ १३ ॥

Page 252Permalink

२०० | बौधायन-धर्मसूत्रम् | [ प्रायश्चित्तम्

अनु०—इस नियम से ही चण्डाल जाति की स्त्री के साथ योनिसंबन्ध करने का प्रायश्चित्त समझना चाहिए ॥ १३ ॥

व्यवायो गमनम् । एतदप्यबुद्धिपूर्वविषयम् ॥ १३ ॥

तदाह—

अथाऽप्युदाहरन्ति—

'चण्डालीं ब्राह्मणो गत्वा भुक्त्वा च प्रतिगृह्य च ।
अज्ञानात् पतितो विप्रो ज्ञानात्तु समतां व्रजेत् ॥ १४ ॥

अनु०—इस संबन्ध में ही निम्नलिखित पद्य उद्धृत किया जाता है—
अज्ञानवश चण्डाल जाति की स्त्री से मैथुन करने, चण्डाल द्वारा दिया गया भोजन ग्रहण करने तथा उसकी दी हुई वस्तु को स्वीकार करने से ब्राह्मण पतित हो जाता है, किन्तु जानबूझकर ये कर्म करने पर वह उसके समान ही हो जाता है अर्थात् चण्डाल ही हो जाता है ॥ १४ ॥

समशब्दात् प्रायश्चित्ताभावमाह । समस्तानां निमित्तता, न व्यस्तानाम्, ^२"अभिषुत्य हुत्वा भक्षयेथाः" इतिवन् ॥ १४ ॥

अथाऽविधिपूर्वपरिगृहीतगुरुदाराणामधिगमने, विधिपूर्वपरिगृहीतगुरुस्थानीयभार्यायाः, स्थानविशेषशयननिमित्तव्यामोहात् स्वभार्याबुद्ध्याऽधिगमने वा प्रायश्चित्तान्तरमाह—

पितुर्गुरोर्नरेन्द्रस्य भार्यां गत्वा प्रमादतः ।
गुरुतल्पी भवेत्तेन पूर्वोक्तस्तस्य निश्चय इति ॥ १५ ॥

अनु०—जो पिता, गुरु, तथा राजा की पत्नी से योनिसंबन्ध करता है वह गुरुतल्पगामी होता है और उसका प्रायश्चित्त ऊपर बताया गया है ॥ १५ ॥


१. cf. मनु. ११. १७५,
२. "ग्रावभिरभिषुत्याहवनीये हुत्वा प्रत्यञ्चः परेत्य सदसि भक्षान् भक्षयन्ति" इति ज्योतिष्टोमप्रकरणे श्रूयते अस्यायमर्थः—सोमलताः चतुर्भिः पाषाणैः कुट्टयित्वा ततः सोमरसं निष्कास्य तं ग्रहचमसाख्येषु पात्रेषु गृहीत्वा आहवनीयाख्येऽग्नौ हुत्वा ततः प्रत्यङ्मुखाः प्रत्यावृत्य सदोनामके मण्डपविशेष उपविश्य तं हुतशेषं सोमरसं यथाविध्यृत्विजः पिबेयुरिति । अत्र नैकैकस्याभिषवादेः प्रत्येकं भक्षणं प्रति निमित्ततां, किन्तु समुच्चितयोरेव होमाभिषवयोरस्त्विति निर्णीतं तृतीये तदत्राऽप्यनुसन्धेयम् ।

चतुर्थः खण्डः ] द्वितीयप्रश्ने द्वितीयोऽध्यायः २०९

Page 253Permalink

चतुर्थः खण्डः ] द्वितीयप्रश्ने द्वितीयोऽध्यायः २०९

गुरुः गुरुस्थानीयोऽभिप्रतः । नरेन्द्रोऽभिषिक्तः । पूर्वोक्त इति अनन्तरा- भिहितं प्रायश्चित्तमाह; तच्च कृच्छ्रादित्रयम् ॥ १५ ॥

इदानीं ब्राह्मणस्य स्वकीयवृत्त्या जीवनाशक्तावनुकल्पमाह-- अध्यापनयाजनप्रतिग्रहैरशक्तः क्षत्रधर्मेण जीवेत् प्रत्यनन्तरत्वात् ॥ १६॥

**अनु०—**अध्यापन करने, यज्ञ कराने और दान लेने में असमर्थ होने पर ब्राह्मण क्षत्रिय के धर्म का आश्रय लेकर जीविका निर्वाह करे, क्योंकि वही ब्राह्मण के धर्म के निकट है ॥ १६ ॥

अशक्तिः नित्यकर्मावसादोऽवृत्त्यावसादो वा; अध्यापनादिष्वेकेनैव जीव-नाशक्तौ द्वितीयं तृतीयं वाऽधितिष्ठेत् । तत्राऽपि लघूपायासम्भवे गुरूपाय आस्थेयः । कुत एतत् ?

यात्रामात्रप्रसिद्ध्यर्थं स्वैः कर्मभिरगर्हितैः ।
अक्लेशेन शरीरस्य कुर्वीत धनसञ्चयम् ॥

इति स्मरणात् । क्षत्रधर्मः शस्त्रधारणम् । प्रत्यनन्तरत्वात् ? प्रतिशब्दोऽत्यन्तानन्तर्ये वर्तते । क्षत्रधर्मो हि वैश्यधर्मादनन्तरो ब्राह्मणस्य । अनेनैतद्दर्शयति—क्षत्रधर्मासम्भवे वैश्यधर्मेणोपजीवेदिति । सोऽपि प्रत्यनन्तर एव शूद्रधर्मव्यपेक्षया । "अध्यापनयाजनप्रतिग्रहास्सर्वेषाम् । पूर्वः पूर्वो गुरुः । तदलाभे क्षत्रियवृत्तिः तदलाभे वैश्यवृत्तिरि"ति ॥ १६ ॥

नेति गौतमोऽत्युग्रो हि क्षत्रधर्मो ब्राह्मणस्य ॥ १७ ॥

**अनु०—**किन्तु गौतम का मत है कि ब्राह्मण ऐसा न करे, क्योंकि क्षत्रिय के धर्म ब्राह्मण के लिए अत्यन्त कठोर होते हैं ॥ १७ ॥

**टि०—**गौतम धर्म सूत्र में गौतम का इस प्रकार का मत नहीं मिलता, अपितु वहाँ भी यही कहा गया है कि आपत्काल में यदि अपने वर्ण के नियम का पालन करने से जीविका न चल सके तो ब्राह्मण क्षत्रिय की वृत्ति स्वीकार करे और उससे भी निर्वाह न होने पर वैश्य की वृत्ति ग्रहण करे, १.७.६.७ पृ० ६५.

न क्षत्रधर्मो ब्राह्मणेनाऽऽस्थेय इति गौतम आचार्यो मन्यते स्म । प्रसिद्धगौतमीये 'तदलाभे क्षत्रियवृत्तिः' इति वचनात् अन्यद्गौतमशास्त्रमस्तीति कल्प्यते । तथा 'आहिताग्निश्चेत् प्रवसन् म्रियेत पुनस्संस्कारं कृत्वा शववच्छौचमिति गौतमः' इति वासिष्ठे । अत्युग्रः अतितीक्ष्णः 'संग्रामे संस्थानमनिवृत्तिश्च, न दोषो हिंसायामाहवे' इत्येवंलक्षणो ह्यसौ ॥ १७ ॥

अथेदानीं विप्रविशोश्च शस्त्रग्रहणे कारणमाह—

Page 254Permalink

२०२ | बौधायनधर्मसूत्रम् | [ आपद्वृत्तिः

अथाप्युदाहरन्ति — गवार्थे ब्राह्मणार्थे वा वर्णानां वाऽपि सङ्करे । गृह्णीयातां विप्रविशौ शस्त्रं धर्मव्यपेक्षया ॥ १८ ॥

अनु०—इस संबन्ध में निम्नलिखित पद्य उद्धृत किया जाता है:- गो के लिए, ब्राह्मण की रक्षा के लिए, अथवा वर्णों की अस्तव्यस्तता की स्थिति में धर्म की रक्षा का विचार कर ब्राह्मण और वैश्य भी शस्त्र धारण करें ॥ १८ ॥

टि०—गौतम प्राणसंकट उपस्थित होने पर ब्राह्मण के लिए शस्त्रग्रहण करना विहित करते हैं : प्राणसंशये ब्राह्मणोपि शस्त्रमाददीत । १।७।२५ पृ० ६९ ।

अर्थशब्दश्चाऽत्र रक्षणप्रयोजनवचनः । वर्णानां सङ्करः अनर्हस्त्रीपुंसलक्षणः । शस्त्रग्रहणे हेतुः—धर्मव्यपेक्षयेति । धर्मबुद्धयेति यावत् ॥ १८ ॥

प्रत्यनन्तरत्वादिति हेतुना वैश्यवृत्त्याऽपि जीवनमुक्तम् , इदानीं त्वनुवदत्युत्तरविधित्सया —

वैश्यवृत्तिरनुष्ठेया प्रत्यनन्तरत्वात् ॥ १९ ॥

अनु०—अथवा वैश्य की वृत्ति ग्रहण करे, क्योंकि वही उसके बाद की वृत्ति है ॥ १९ ॥

न हीनवर्णेनोत्कृष्टवृत्तिरास्थेया 'न तु कदाचिञ्ज्यायसीम्' इति वासिष्ठे-निषेधात् । तत्र कृषिवणिज्यलक्षणादिः वैश्यवृत्तिः । तत्र वाणिज्यविशेषो विहितः—'तृणकाष्ठमविकृतं विक्रेयम्' इत्येवमादिना ॥ १९॥

अथ कृषावाह—

प्राक्प्रातराशात् कर्षी स्यात् ॥ २० ॥

अनु०—(यदि ब्राह्मण कृषि कर्म द्वारा जीविका निर्वाह करता है तो) प्रातराश के समय से पहले ही जुताई करे ॥ २० ॥

टि०—प्रातराश दिन के भोजन को कहते हैं, तात्पर्य यह है कि मध्याह्न तक ही कृषि कर्म करे । गोविन्दस्वामी ।

प्रातराशो दिवाभोजनम् , तेन च मध्याह्नो लक्ष्यते । अष्टधाकृतस्य वासरस्य पञ्चमो भाग इत्यर्थः । तत्र हि भोजनं विहितम्, 'पञ्चमे भोजनं भवेत्' इति दक्षवचनात् । अस्मात् कालात् प्रागेवाऽनडुद्द्वयां विकृष्याऽक्लिष्टौ तौ विसृजेत् ॥ २० ॥

तौ विशिनष्टि—

अस्यूतनासिकाभ्यां समुष्काभ्यामतुदन्नारया मुहुर्मुहुरभ्युच्छन्दयन् ॥२१॥

Page 255Permalink

चतुर्थः खण्डः ] द्वितीयप्रश्ने द्वितीयोऽध्यायः २०३

अनु०—कृषिकर्म करने वाला ब्राह्मण दो ऐसे बैलों द्वारा खेत जोते, जिनकी नाक न छेदी गयी हो, और जिन्हें बधिया न किया गया हो, उन्हें बिना मारे हुए ही बार-बार पुचकारते हुए तथा मीठे शब्दों का प्रयोग करते हुए हांके ॥ २१ ॥

अविद्धघोणाभ्यामित्यर्थः। समुष्काभ्यां साण्डाभ्यां अनुत्कृत्ताण्डाभ्यामित्यर्थः । अण्डोत्कर्तनेन हि बीजशक्तिः क्षीयते । अतुदन्नारया आरा नाम सलोहको दण्डः । तया तावनडुहौ अतुदन् तयोर्व्यथामकुर्वन् । अभ्युच्छन्दनं लोहफालायोयोक्त्रलग्नायाश्च मृदोऽपनयनम् , प्रियभाषणं कण्डूयनादिना लालनं च, तन्मुहुर्मुहुः कुर्वन् विलिखेत् भूमिमिति शेषः ॥ २१ ॥

स्वकर्मणा जीवनाशक्तौ हीनवृत्त्याऽपि जीवनमुक्तम् , अस्यामप्यापदि न न परित्याज्योऽग्निः । कुतः प्रभृति स ग्रहीतव्यः ? इत्यस्यामाकाङ्क्षायामाह—

भार्यादिरग्निस्तस्मिन् कर्मकरणं प्रागन्याधेयात् ॥ २२ ॥

अनु०—( गृह्य ) अग्नि का भार्याग्रहण के समय से आधान किया जाता है, अग्न्याधेय तक की क्रियायें उसी अग्नि में करनी चाहिए ॥ २२ ॥

टि०—यह नियम उस व्यक्ति के लिए भी है जो आपत्काल में हीन वृत्ति से जीवनिर्वाह कर रहा है । बोधायन के अनुसार विवाह के समय ही गृह्य अग्नि प्रज्वलित की जाती है । इस संबन्ध में वसिष्ठ धर्मसूत्र ८।३ के भी मत द्रष्टव्य हैं । गौतम के मतानुसार दायविभाग के काल में भी अग्नि का आधान होता है ।

गोतमीयमतेन¹ दायादिपक्षोऽप्यस्ति । आचार्यस्य पुनर्भार्यादिरेवाऽग्निरित्यभिप्रायः । कर्म गार्ह्यं यदग्न्याधेयात् पूर्वं तस्मिन् गृह्याणि कर्माणि क्रियन्त इति । गृह्योक्तानां कर्मणां पुनरनुवादोऽग्निहोत्रादितुल्ययोगक्षेमप्राप्तिहेतुत्वज्ञा-पनार्थः । अग्न्याधेयात्पूर्वं गार्ह्याणां शूलगवादीनामनुष्ठानम्² ॥ २२ ॥

अग्न्याधेयप्रभृत्यथेमान्यजस्राणि भवन्ति—यथैतदग्न्याधेयमग्निहोत्रं दर्शपूर्णमासावाग्रयणमुदगयनदक्षिणायनयोः पशुः चातुर्मास्यानि ऋतुमुखे षड्ढोता वसन्ते ज्योतिष्टोम इत्येवं क्षेमप्रापणम् ॥ २३ ॥

अनु०—अग्न्याधेय के बाद से ये क्रियाएं नित्य अविच्छिन्न रूप में आती हैं—


१. भार्यादिरग्निर्दायादिर्वेति गौतमः ॥
२. शूलगवो नाम ईशानदेवताको गोद्रव्यकः कर्मविशेषो गृह्य उक्तः “अथ शूलगवः” ( बो. गृ. २-१३ ) इत्यादिना । तत्र यद्यपि गोद्रव्यत्वेन विहिता, तथाऽपि कलौ गवाslashलम्भस्य निषिद्धत्वात् तद्विकल्पेन ‘ईशानाय स्थालीपाकं वा . श्रपयन्ति’ इति स्थालीपाकस्य विहितत्वात् शिष्टाचाराच्च स्थालीपाक एवाऽनुष्ठेयः ॥

Page 256Permalink

२०४ बौधायन-धर्मसूत्रम् [विहिताकरणदोषः

अग्न्याधेय, अग्निहोत्र, दर्शपूर्णमास, आग्रयण, उदगयन, दक्षिणायन, पशु यज्ञ, ऋतुओं के आरम्भ में किये जाने वाले चातुर्मास्य, वसन्त में किया जाने वाला षड्ढोता और ज्योतिष्टोम इस प्रकार कल्याण की प्राप्ति होती है ॥ २३ ॥

एतानि हि प्रसिद्धानि कर्माणि, पूर्वोक्तानि गार्ह्याणि । अजस्राणि नित्यानि, आगते काले कर्तव्यानि । अग्न्याधेयग्रहणं दृष्टान्तार्थम् । एषां पाठे दृश्यत एव । क्षेमप्रापणं मोक्षः एवं नित्यकर्मनिरतः प्रतिषिद्धकाम्यकर्मवर्जी गृहस्थोऽपि विमुच्यत इत्यभिप्रायः ।

नित्यनैमित्तिके कुर्यात् प्रत्यवायजिघांसया ।
मोक्षार्थी न प्रवर्तेत तत्र काम्यनिषिद्धयोः ॥ इति ॥ २३ ॥

इदानीं विहिताकरणे प्रतिषिद्धसेवने च दोषं वक्तुमुपक्रमते—
अथाप्युदाहरन्ति—

न दिवास्वप्नशीलेन न च सर्वान्नभोजिना ।
कामं शक्यं नभो गन्तुमारूढपतितेन वा ॥ २४ ॥

**अनु०—**इस संबन्ध में धर्मशास्त्रज्ञ निम्नलिखित पद्य उद्धृत करते हैं—
दिन में सोनेवाला, सभी प्रकार के अन्न का भोजन करनेवाला, किसी स्थान पर या व्रत में आरूढ होकर भ्रष्ट होने वाला कदापि स्वर्ग प्राप्त करने में समर्थ नहीं होता ॥ २४ ॥

**टि०---**दिवास्वप्नशील से यहां हर प्रकार के व्यसन में पड़े हुए, शुभ-अशुभ का ज्ञान न रखनेवाले, आलसी व्यक्ति से तात्पर्य है, इसी प्रकार गोविन्दस्वामी की व्याख्या के अनुसार सर्वान्नभोजी से निषिद्ध सेवा करने वाले व्यक्ति का भी अर्थ ग्रहण किया जाएगा ।

न शक्यं गन्तुमिति सम्बन्धः । दिवास्वप्नशीलेनेति शब्देन विहिताकरणस्वभावो लक्ष्यते । स्वप्नो निद्रा मनोवृत्तिविशेषः । 'अभावप्रत्ययालम्बना वृत्तिर्निद्रा' इत्यागमः । हिताहितप्राप्तिपरिहारोपायभूतशुभाशुभकर्मानुष्ठानवर्जनाकुलितचेतसो हि पुंसो नाऽस्ति निद्रावसरः । प्रसन्ने हि चेतसि निद्रा भवति । अलसो वा दिवास्वप्नशीलः । सर्वान्नभोजिशब्देनाऽपि प्रतिषिद्धसेवा कथ्यते, भोज्याभोज्यव्यवस्था यस्य नाऽस्तीत्यभिप्रायः । भुजिरत्र व्यापारमात्रोपलक्षणार्थः । आरूढपतितः तापसः परिव्राजको वा प्रत्यव्यवस्थितः । एतैर्नभस्स्वर्गं गन्तुं प्राप्तुमशक्यमित्यर्थः ॥ २४ ॥

दैन्यं शाठ्यं जैह्म्यं च वर्जयेत् ॥ २५ ॥

**अनु०—**दीनता, शठता, कुटिलता के भावों का परित्याग करे ॥ २५ ॥

चतुर्थः खण्डः ] द्वितीयप्रश्ने द्वितीयोऽध्यायः २०५

Page 257Permalink

चतुर्थः खण्डः ] द्वितीयप्रश्ने द्वितीयोऽध्यायः २०५

टि०—दीनता से यहां याचकता आदि का भाव भी लिया गया है, परोपकार न करना शठता है। सूत्र में च शब्द के प्रयोग से अश्लीलादि भाषण का भी अर्थ ग्रहण करना चाहिए—गोविन्दस्वामी।

आत्मनः क्षीणत्वप्रदर्शनेन याचिष्णुता¹ दैन्यम्। शक्तौ सत्यामपि परोपकाराकरणं शाठ्यम्। जैह्म्यं कौटिल्यम्। चशब्दादश्लीलादिकमपि ॥ २५ ॥

दैन्यं पुनः प्रयत्नेन वर्जनीयम् अस्मिन्नर्थे गाथामाह—

अथाऽप्यत्रौशनसश्च वृषपर्वणश्च दुहित्रोस्संवादे गाथामुदाहरन्ति ॥२६॥

अनु०—इस संबन्ध में उशना और वृषपर्वा की पुत्रियों के बीच हुए संवाद की एक गाथा उद्धृत की जाती अ है— तुम उसकी पुत्री हो जो दूसरों का स्तुति करता है, याचना करता है, तथा दान ग्रहण करता है, किन्तु मैं ऐसे व्यक्ति की पुत्री हूं, जिसकी स्तुति की जाती है, जो याचकों को दान देता है, किसी से दान स्वीकार नहीं करता ॥ २६ ॥

टि०—यह संवाद शर्मिष्ठा तथा देवयानी के संवाद के रूप में महाभारत में भी आया है। पूर्वार्ध में देवयानी के पिता उशना के दीन स्वभाव का उल्लेख है।

उशनाः शुक्रः, तस्य दुहिता देवयानी वृषपर्वा तु क्षत्रियः, तस्य दुहिता शर्मिष्ठा। तयोस्संवादो विसंवादः गाथाश्लोकः ॥ २६ ॥

स्तुवतो दुहिता त्वं वैयाचतः प्रतिगृह्णतः । अथाऽहं स्तूयमानस्य ददतोऽप्रतिगृह्णतः ॥ ददतोऽप्रतिगृह्णतः इति ॥ २७ ॥

इति बौधायनीये धर्मसूत्रे द्वितीयप्रश्ने चतुर्थः खण्डः ॥

प्रतिशाङ्गं प्रभाषते तत्र पूर्वेणाऽर्धेन देवयान्याः पितुरुशनसो दीनस्वभावत्वं कथयति। उत्तरेण चाऽऽत्मनः पितुर्वृषपर्वणः ततो विपरीतस्वभावत्वम् ॥ २७ ॥

इति श्रीगोविन्दस्वामिविरचिते बौधायनधर्मसूत्रविवरणे द्वितीयप्रश्ने द्वितीयोऽध्यायः ॥


१. वागाविष्करणं दैन्यमिति घ. पु०