BharatKosha
Back to the archive

बौधायन धर्मसूत्र (विवरण टीका व हिन्दी अनुवाद)

Baudhayana Dharmasutra Hindi

by महर्षि बौधायन

Source: Baudhayana Dharmasutram with Vivarana & Hindi Translation by Dr. Umesh Chandra Pandey (origin)

DevanagariHindipublished486 pages

पादयोः कियान् देश उपसंग्राह्य इत्यत आह—

Page 76Permalink

२४ बौधायन-धर्मसूत्रम् [ब्रह्मचारिधर्माः

उपसंग्रहणवेलायां च स्वश्रोत्रसंस्पर्शः कर्तव्यः चित्तसमाधानार्थम् । तत्र मन्त्रः—'असावहं भोः' इति । अस्मीति वाक्यसमाप्तिः । असावित्यात्मीयनाम-ग्रहणम् । 'गोविन्दशर्मा नामाऽस्मीति प्रयोगः ॥ २७ ॥

पादयोः कियान् देश उपसंग्राह्य इत्यत आह—

^२अधस्ताज्जान्वोरा पद्ध्याम् ॥ २८ ॥

अनु०—( पैरों का कितना भाग स्पर्श करे इस विषय में नियम है कि ) घुटनों से नीचे पैरों तक के भाग का स्पर्श करना चाहिए ॥ २८ ॥

उपसंगृह्णीयादिति शेषः ॥ २८ ॥

तत्राऽपवादमाह—

नाऽऽसीनो नाऽऽसीनाय न शयानो न शयानाय नाऽप्रयतो नाऽप्रयताय ॥ २९ ॥

अनु०—ब्रह्मचारी बैठे हुए अथवा बैठे हुए गुरु को, स्वयं लेटे हुए या लेटे हुए गुरु को, स्वयं अपवित्र रहने पर या गुरु के अपवित्र रहने पर प्रणाम न करे ॥ २९ ॥

उपसंगृह्णीयादित्यनुवर्तते । अप्रयतोऽशुचिः ॥ २९ ॥

^३काममन्यस्मै साधुवृत्ताय गुरुणाऽनुज्ञातः ॥ ३० ॥

अनु०—ब्रह्मचारी यदि चाहे तो गुरु की आज्ञा से अन्य उत्तम आचरण वाले विद्वान् के चरणों का भी स्पर्श कर सकता है ॥ ३० ॥

टि०—प्रायः सभी पुस्तकों में यह सूत्र ऊपर के सूत्र २६ के अंश के रूप में आया है, किन्तु टीका के आधार पर इसे ३० वें सूत्र के स्थान पर रखा गया है । द्रष्टव्य-पाद टिप्पणी ।

गुरोरन्यस्मै साधुवृत्ताय अनुष्ठानपराय विदुषे गुर्व्वनुज्ञया तत्सन्निधाव-प्युपसंगृह्णीयात् । कामग्रहणात्निवृत्तिरपि प्रतीयते । असन्निधौ तु बिनाऽप्यनु-ज्ञया कुर्यादेव ॥ ३० ॥


१. अत्र ग्रन्थकर्ता प्रयोगप्रदर्शनव्याजेन स्वनाम निर्दिशति ।
२. 'सकुष्ठिकमुपसंगृह्णीयात्' इत्यापस्तम्बः । सगुल्फमित्यर्थः । १५. २१.
३. सूत्रमिदं २६ सूत्रानन्तरमेव पठितं सर्वेष्वपि मूलपुस्तकेषु । व्याख्यानपुस्तकेषु तु सर्वत्राऽत्रैव पठितमुचितं च ।

तृतीयः खण्डः ] प्रथमप्रश्ने द्वितीयोऽध्यायः २५

Page 77Permalink

तृतीयः खण्डः ] प्रथमप्रश्ने द्वितीयोऽध्यायः २५

'शक्तिविषये मुहूर्तमपि नाप्रयतस्स्यात् ॥ ३१ ॥

अनु०—( ब्रह्मचारी या अन्य व्यक्ति भी आचमन या स्नान से शुद्धि करना ) संभव हो तो एक क्षण भी अपवित्र न रहे । ३१ ॥

शक्ताविति वक्तव्ये विषयग्रहणं ब्रह्मचारिणोऽन्यस्य वा प्राप्त्यर्थम् । स्नाननिमित्ते स्नायादेव, आचमननिमित्तेऽप्याचामेदिति ॥ ३१ ॥

अथ पर्युदस्यति—

समिद्धार्युदकुम्भपुष्पान्नस्तो नाऽभिवादयेद्यच्चान्यदप्येवं युक्तम् ॥३२॥

अनु०—समिध् लिये हुए, हाथ में जल का घड़ा, पुष्प या अन्न लिये रहने पर या इसी प्रकार अन्य ( पितृ देवता अग्नि संबन्धी ) कार्य में संलग्न होने पर इसी 'प्रकार के कर्मों में संलग्न गुरु का अभिवादन न करे ॥ ३२ ॥

समिद्धारी समित्पाणिः । उदकुम्भादिषु हस्तशब्दः प्रत्येकमभिसम्बध्यते । एवं युक्तं पितृदेवताग्निकार्यादिषु व्यापृतो व्यापृतमपि नाऽभिवादयेत् ॥ ३२ ॥

न समवायेऽभिवादनमत्यन्तशः ॥ ३३ ॥

अनु०—गुरु के अत्यन्त समीप स्थित होकर अभिवादन न करे ॥ ३३ ॥

अत्यन्तशस्समवायेऽत्यन्तसमीपे स्थित्वेत्यर्थः ॥ ३३ ॥

भ्रातृपत्नीनां युवतीनां च गुरुपत्नीनां जातवीर्यः ॥ ३४ ॥

अनु०—युवावस्था प्राप्त करने पर भाई की युवती पत्नी या गुरु की युवती पत्नी का चरण स्पर्श कर अभिवादन न करे ॥ ३४ ॥

टि०—सूत्र में 'च' शब्द से अन्य निकट संबन्ध वाली युवती स्त्रियों यथा चाची आदि का ग्रहण करना चाहिए ।

'न समवायेऽत्यन्तश' इति वर्तते । जातवीर्यो जातशुक्लः । चशब्दात्पितृव्यादिपत्नीनामपि युवतीनाम् । स्थविराणां बालानां च न दोषः ॥ ३३ ॥

नौशिलाफलककुञ्जरप्रासादकटकेषु चक्रवत्सु चाऽदोषं सहासनम् ॥३५॥

अनु०—नौका, शिला, फलक, हाथी, मकान की छत, चटाई या पहियेदार यानों पर उनके ( अर्थात् गुरु, उनकी पत्नी आदि के ) साथ बैठने में कोई दोष नहीं होता ॥ ३५ ॥

टि०—इस सूत्र से यह अर्थ ध्वनित है कि इन स्थानों के अतिरिक्त अन्यत्र एक साथ बैठने से दोष उत्पन्न होता है ।


१. समानाकारमेव सूत्रमापस्तम्बीये । Cf with आपस्तम्बधर्म. १. १५ ८.

Page 78Permalink
२६बौधायन-धर्मसूत्रम्[ ब्रह्मचारिधर्माः

चक्रवन्तो रथशकटायः । इतरे प्रसिद्धाः । एषु गुरुणा तत्पत्नीभिर्वा सहा- सनं अदोषं दोषावहं न भवति । एषु सहासनाभ्युपगमादन्यत्र सदोषं सहास- नमिति गम्यते ॥ ३५ ॥

प्रसाधनोच्छादनस्नापनोच्छिष्टभोजनानीति गुरोः ॥ ३६ ॥

अनु०—गुरु के प्रसाधन, उच्छादन (छत्र धारण) तथा स्नान कराने का कार्य करे तथा उनके उच्छिष्ट अन्न का भोजन करे ॥ ३६ ॥

टि०—सूत्र में 'इति' शब्द से इसी प्रकार के अन्य गुरु-सेवापरक कार्यों का ग्रहण होता है—जैसे पीठ मलना, पैर दबाना आदि।

शिष्येण कार्याणीति शेषः । प्रसाधनं मण्डनम् । उच्छादनं छत्रधारणम् । स्नपनं गात्रमलापकर्षणम् । इतिकरणात् पादमर्दनपृष्ठधावनादयो गृह्यन्ते ॥३६॥

उच्छिष्टवर्जं तत्पुत्रेऽनूचाने वा ॥ ३७ ॥

अनु०—गुरु को पुत्र यदि अनूचान (वेद की एक शाखा का अङ्गों सहित अध्ययन कर चुका हो तो उसकी भी सेवा करे किन्तु उसके उच्छिष्ट अन्न का भोजन न करे ॥ ३७ ॥

उच्छिष्टभोजनवर्जं कार्यम् । अनूचाने चाऽगुरुपुत्रेऽपि । अनूचानः एक-शाखायास्साङ्गध्यायी । वाशब्दोऽवधारणार्थः, अनूचान एवेति ॥ ३७ ॥

प्रसाधनोच्छादनस्नापनोच्छिष्टवर्जं च तत्पत्न्याम् ॥ ३८ ॥

अनु०—प्रसाधन, उच्छादन, स्नपन तथा उच्छिष्ट भोजन को छोड़कर गुरु की पत्नी की भी सेवा करे ॥ ३८ ॥

टि०—यहाँ गुरु की युवती पत्नी का अभिप्राय है अर्थात् वृद्धों की वैसी सेवा भी करे।

युवत्यामिति शेषः । स्थविराया उच्छादनादिप्राप्त्यर्थोऽयमारम्भः ॥ ३८ ॥

¹धावन्तमनुधावेद्गच्छन्तमनुगच्छेत्तिष्ठन्तमनुतिष्ठेत् ॥ ३९ ॥

अनु०—गुरु के दौड़ने पर उनके पीछे दौड़े, उनके चलते रहने पर पीछे चले, उनके खड़े रहने पर उनके निकट खड़ा रहे ॥ ३९ ॥

ऋज्वेतत् ॥ ३९ ॥

नाप्सु श्लघमानस्स्नायात् ॥ ४० ॥

अनु०—जल में क्रीडा करते हुए स्नान न करे ॥ ४० ॥


१. Cf with आपस्तम्बधर्मसूत्र १. ६. ७-९.

तृतीयः खण्डः ] प्रथमप्रश्ने द्वितीयोऽध्यायः २७

Page 79Permalink

तृतीयः खण्डः ] प्रथमप्रश्ने द्वितीयोऽध्यायः २७

श्लाघनं विकत्थनं तच्च क्रीडनं करताडनादिः । तथा च वसिष्ठः—'न पादेन पाणिना वा जलमभिहन्यान्न जलेन जलम्' इति ॥ ४० ॥

दण्ड इव प्लवेत् ॥ ४१ ॥

**अनु०—**जल में सीधा दण्ड की भाँति तैरे ॥ ४१ ॥

अप्सूदूर्त्तनप्रतिषेधोऽयम् ॥ ४१ ॥

अब्राह्मणादध्ययनमापदि ॥ ४२ ॥

**अनु०—**आपत्ति काल में ( अर्थात् ब्राह्मण गुरु उपलब्ध न होने पर ) ब्राह्मणेतर वर्ण के गुरु से ( ब्राह्मण के अभाव में क्षत्रिय गुरु से और क्षत्रिय के अभाव में वैश्य गुरु से ) विद्या ग्रहण करे ॥ ४२ ॥

**टि०—**अब्राह्मण से शूद्र का भी ग्रहण नहीं होगा । 'शूद्र से कभी भी लौकिकी विद्या भी नहीं ग्रहण करनी चाहिए ।'—गोविन्द स्वामी ।

कुर्यादिति शेषः । आपत् ब्राह्मणाभावः । अध्ययनं श्रवणस्याऽपि प्रदर्शनार्थम् । ब्राह्मणाभावे क्षत्रियात्, तदभावे वैश्यात् । अब्राह्मणग्रहणात् त्रैवर्णिका गृह्यन्ते । ततश्च न कदाचिच्छूद्रालौकिक्यपि विद्या ग्रहीतव्या ॥ ४२ ॥

क्षत्रियवैश्ययोरपि—

शुश्रूषाऽनुव्रज्या च यावदध्ययनम् ॥ ४३ ॥

**अनु०—**जब तक अध्ययन करे तब तक ही उस अब्राह्मण ( क्षत्रिय, वैश्य वर्ण के ) गुरु की प्रसाधन आदि सेवा करे ॥ ४३ ॥

तावत् । शुश्रूषा प्रसाधनादि । अनुव्रज्या अनुगमनम् ॥ ४३ ॥

अयुक्तमेतदिति चेत् —

तयोस्तदेव पावनम् ॥ ४४ ॥

**अनु०—**उन दोनों का ( शिष्य और उपाध्याय का ) यह संबन्ध स्वतः ही वर्ण व्यतिक्रम दोष को पवित्र करने वाला होता है ॥ ४४ ॥

पावनं शुचिहेतुः । एवं कृतेऽपि शिष्योपाध्याययोर्वर्णधर्मव्यतिक्रमदोषोनाऽस्तीत्यभिप्रायः ॥ ४४ ॥

भ्रातृपुत्रशिष्येषु चैवम् ॥ ४५ ॥

**अनु०—**इसी प्रकार गुरु के भ्राता, पुत्र तथा अन्य शिष्यों के प्रति भी ( अध्ययन काल तक ) सेवाकार्य करे ॥ ४५ ॥

Page 80Permalink
२८बौधायन-धर्मसूत्रम्[ ब्रह्मचारिधर्मः

शुश्रूषाऽतिदिश्यते यावदध्ययनम् । यवीयसामित्युपरितनसूत्रात् प्रतिकर्षो द्रष्टव्यः ॥ ४५ ॥

'ऋत्विक्श्वशुरपितृव्यमातुलानां तु यवीयसां प्रत्युत्थायाऽभिभाषणम् ॥ ४६ ॥

**अनु०—**अपने से कम अवस्था वाले-ऋत्विक्, श्वशुर, चाचा, मामा के आगमन पर ( उनका चरण स्पर्श न कर ) आसन से उठकर स्वागतार्थ शब्दों का उच्चारण करे ॥ ४६ ॥

**टि०—**तुलना० आपस्तम्बधर्म० १.१४.१०

अयमपि नियमोऽध्यापकानामेवर्त्विगादीनाम् । अभिभाषणं स्वागतादिशब्दप्रयोगः ॥ ४६ ॥

प्रत्यभिवाद इति कात्यः ॥ ४७ ॥

**अनु०—**कात्य नाम के धर्मशास्त्री का मत है कि कम अवस्था वाले ऋत्विक् आदि को अभिवादन का उत्तर उसी प्रकार से देना चाहिए ॥ ४७ ॥

**टि०—**गोविन्द स्वामी के अनुसार ऋत्विक् आदि को अभिवादन करना चाहिए ।

कतस्य ऋषेरपत्यं कात्यः । स एवं मन्यते स्म-ऋत्विगादिभिः प्रत्यभिवादः कर्तव्य इति । एषां प्रत्यभिवादनविधानादितरैरभिवादनं कर्तव्यमिति गम्यते ॥ ४७ ॥

तत्र हेतुमाह—

२शिशावाङ्गिरसे दर्शनात् ॥ ४८ ॥
धर्मार्थौ यत्र न स्याताम् ॥ ३ ॥

**अनु०—**क्योंकि शिशु आङ्गिरस के उपाख्यान से स्पष्ट है ॥ ४८ ॥

**टिप्पणी—**शिशु आङ्गिरस की कथा मनुस्मृति २. १५१-१५३ में उल्लिखित है । शिशु आङ्गिरस ने अपने पिता को वेद का अध्यापन किया तथा उन्हें "पुत्रकाः" कहकर संबोधित किया ।

यह कथा ताण्ड्यमहाब्राह्मण १३.३.२४ में भी दी गयी है ।


१. Cf with आपस्तम्बधर्म. १. १४ १०
२. ब्राह्मस्य जन्मनः कर्ता स्वधर्मस्य च शासिता ।
बालोऽपि विप्रो वृद्धस्य पिता भवति धर्मतः ॥

चतुर्थः खण्डः ] प्रथमप्रश्ने द्वितीयोऽध्यायः २९

Page 81Permalink

चतुर्थः खण्डः ] प्रथमप्रश्ने द्वितीयोऽध्यायः २९

शिशुः किलाऽऽङ्गिरसः पितॄनध्यापयामास । तान् 'पुत्रकाः' इत्यामन्त्र- यामास, तच्च न्याय्यमेवेति देवा ऊचुः। अनेनाऽपि प्रकारेण ज्ञानत एव ज्यैष्ठ्यं न वयस्त इति दर्शयति ॥ ४८ ॥ ३ ॥

इति प्रथमप्रश्ने द्वितीयाध्याये तृतीयः खण्डः


प्रथमप्रश्ने द्वितीयाध्याये चतुर्थखण्डः

अनर्हाय विद्या न दातव्येत्याह—

'धर्मार्थौ यत्र न स्यातां शुश्रूषा वाऽपि तद्विधा । विद्यया सह मर्तव्यं न चैनामूषरे वपेत् ॥ १ ॥

अनु०— यदि धर्म या अर्थ की उपलब्धि न हो, अथवा ( शिष्य में ) उचित सेवाभाव न हो, तो उस विद्या के साथ ही मर जाना श्रेयस्कर है, किन्तु उसे ऊसर में बोना नहीं चाहिए। ( अर्थात् अयोग्य, सेवाभाव विहीन शिष्य को नहीं प्रदान करना चाहिए ॥ १ ॥ )

यथा कृषीवलश्शुभं बीजमूषरे न वपति। तथा शुश्रूषादिवर्जिते विद्या न दातव्येत्यर्थः ॥ १ ॥


अध्यापयामास पितॄन् शिशुराङ्गिरसः कविः । पुत्रका इति होवाच ज्ञानेन परिगृह्य तान् ॥ ते तमर्थमपृच्छन्त देवानागतमन्यवः । देवाश्चैतान् समेत्योचुर्न्याय्यं वश्शिशुरुक्तवान् ॥ अज्ञो भवति वै बालः पिता भवति मन्त्रदः । अज्ञं हि बालमित्याहुः पितेत्येव तु मन्त्रदम् ॥ इति मनो ( म, २, १५०-१५४ )

ताण्ड्यमहाब्राह्मणे-शिशुर्वा आङ्गिरसो मन्त्रकृतां मन्त्रकृदासीत् स पितॄन् पुत्रका इत्यमन्त्रयत तं पितरोऽव॒अधर्मं करोषि यो नः पितॄन् सतः पुत्रका इत्यामन्त्रयस इति सोऽब्रवीदहं वाव पिताऽस्मि यो मन्त्रकृदस्मीति ते देवेष्वपृच्छन्त ते देवा अब्र॒वन्नेष वाव पिता यो मन्त्रकृत्तदिति तद्वै स उदजयदिति श्रुतम् । ( ता, ब्रा, १३, ३, २४ ) मनुना सूत्रकारेण चाऽनुसंहितं वेदितव्यम् ।

१. Cf with मनु २ ११२

Page 82Permalink

३० बौधायन-धर्मसूत्रम् [ ब्रह्मचारिधर्माः

अयोग्याध्यापने दोषमाह—
अग्निरिव कक्षं दहति ब्रह्मपृष्टमनादृतम् ।
तस्माद्वै शक्यं न ब्रूयात् ब्रह्म मानमकुर्वतामिति ॥ २ ॥
अनु०—जिज्ञासा करके प्राप्त वेद अनादृत होने पर अध्येता को उसी प्रकार भस्म कर देता है जिस प्रकार अग्नि घर को । अतएव वेदविद्या को उपदेश ऐसे शिष्यों को नहीं देना चाहिए जो यथासंभव उस विद्या का मान न करें ॥ २ ॥
'शक्यं मानमिति सम्बन्धः । वैशब्दः पादपूरणः । ब्रह्म विद्या मानं पूजा ॥ २ ॥
ब्रह्मचर्यविधावेवेतिहासमाह—
^२अत्रैवाऽस्मै वचो वेदयन्ते ॥ ३ ॥
अनु०—इसी विषय में ब्रह्मचारी को यह उपदेश दिया गया है ॥ ३ ॥
एवेत्येवमित्येतस्मिन्नर्थे । एवमस्य ब्रह्मचारिण इतिहासरूपं वचो वेदयन्ते वाजसनेयिनः । तच्च वक्ष्यमाणम् ॥ ३ ॥
^३ब्रह्म वै मृत्यवे प्रजाः प्रायच्छत् तस्मै ब्रह्मचारिणमेव न प्राय-
च्छत्सोऽब्रवीदस्तु मह्यमप्येतस्मिन् भाग इति यामेव रात्रिं समिधं
नाऽऽहराता इति ॥ ४ ॥
अनु०--ब्रह्म ने सृष्ट प्राणियों को मृत्यु को दे दिया, किन्तु केवल ब्रह्मचारी को नहीं दिया । मृत्यु ने कहा: 'मुझे भी इस ब्रह्मचारी में अंश मिलना चाहिए' ब्रह्म ने कहा—जिस रात्रि यह समिदाहरण न करे उसी रात्रि तुम्हें इसमें अंश मिलेगा अर्थात् तुम इसे नष्ट कर सकोगे ॥ ४ ॥
टि०—समिदाहरण से यहाँ अग्नीन्धन, वेदाध्ययन, गुरुशुश्रूषा आदि आवश्यक आचार नियमों का भी अर्थ ग्राह्य है । यह शतपथब्राह्मणे ११.२.६ से उद्धृत है ।
ब्रह्मशब्देन जगत्कारणरूपमुच्यते, वेदसम्बन्धात् । तत् मृत्यवे प्रजाः प्रददौ । किमर्थम् ? मारयितुम् । प्रयच्छदपि तस्म ब्रह्मचारिणमेव न प्रायच्छत् आत्मसन्निकर्षात् । अथ मृत्युराह—सोऽब्रवीदस्तु मह्यमप्येतस्मिन् भाग इति । ब्रह्मचारिण्यपि^४ मारणाय मम प्रवेशोऽस्त्वित्यर्थः । ततो ब्रह्माऽब्रवीत्सा रात्रि-


१. न ब्रूयादिति सम्बन्धः, इति ग. पु.
२. एवास्मै, इति क, पु, एते वास्मै, इति ङ पु,
३. गोपथब्राह्मणे ( १. २. ६. ) द्रष्टव्यम् ।
४. मरणणमंप्रवेशोऽस्तु इति, क, पु.

चतुर्थः खण्डः ] प्रथमप्रश्ने द्वितीयोऽध्यायः ३१

Page 83Permalink

चतुर्थः खण्डः ] प्रथमप्रश्ने द्वितीयोऽध्यायः ३१

स्तवाऽवसरः यामेव रात्रि समिधं नाऽऽहराता इति । लिङर्थे लेट्भवति । समिदाहरणमग्नीन्धनम् । तच्च भिक्षाचरणवेदाध्ययनगुरुशुश्रूषादीनामपि प्रदर्शनार्थम् ॥ ४ ॥

उपसंहरति—

तस्माद् ब्रह्मचारी यां रात्रिं समिधं नाऽऽहरति आयुष ^१एव तामवदाय वसति ॥ ५ ॥

अनु०—अतएव ब्रह्मचारी जिस रात्रि को समिदाहरण कर्म नहीं करता उस रात्रि को अपनी आयु से काटकर निकाल देता है ॥ ५ ॥

आयुषः खण्डमिति शेषः । द्वितीयार्थे वा षष्ठी । यथा^२ 'द्विरैन्द्रवायवस्य भक्षयति' इति ॥ ५ ॥

अथाऽग्नीन्धनादिचतुष्टयमपि विदधाति—

तस्माद् ब्रह्मचारी समिधमाहरेन्नेदायुषोऽवदाय वसानेति ॥६॥

अनु०—अतएव ब्रह्मचारी समिध अग्नि के ऊपर रखकर अग्नीन्धन करे नहीं तो कहीं ऐसा न हो कि वह अपनी आयु ही कम करते हुए रात्रि बिताने लगे ॥६॥

नेत्येष इद्दित्येतेन सम्प्रयुज्यते परिभवे गम्यमाने । यथा—'नेन्मे वाक्प्राणै-रनुषक्ता सत्' इति । आयुषोऽवदाय न वसानेति परिभवेनाऽग्नीन्धनादि-चतुष्टयं कुर्यादित्यर्थः ॥ ६ ॥

अथ दीर्घसत्रसंस्तवेन ब्रह्मचर्यप्रशंसा—

दीर्घसत्रं ह वा एष उपैति यो ब्रह्मचर्यमुपैति ॥ ७ ॥

अनु०—जो ब्रह्मचर्य ग्रहण करता है वह एक दीर्घ सत्र ही आरम्भ करता है ॥ ७ ॥

दीर्घसत्रं^३ शाक्यानामयनादि ॥ ७ ॥


१. आयुष एतामवदाय, इति ग. पु.
२. ज्योतिष्टोमे— ऐन्द्रवायवनामकः कश्चन ग्रहोऽस्ति । स, इन्द्रवायुभ्यां गृह्यते हूयते च। सर्वेषामपि ग्रहाणां च होमानन्तरं 'सदसि भक्षयन्ति' इत्यनेन भक्षो विहितः । भक्षणं च सकृदेव । विशेषाश्रवणात् । ऐन्द्रवायवे तु द्विर्भक्षणमनेन वचनेन विधीयते । तत्र ऐन्द्रवायवमिति द्वितीयस्थाने ऐन्द्रवायवस्येति षष्ठी यथा तथेत्यर्थः ।
३. तत्र षट्त्रिंशत्संवत्सरानुष्ठेयः शाक्याना (क्त्याना) मयनं नाम सत्रविशेषः । (अनेकदिनसाध्यः सोमयागो द्विविधस्सत्रात्मकोऽहीनात्मकश्चेति । तत्र त्रयोदशदिन-प्रभृति सहस्रसंवत्सरपर्यन्तकालसाध्यस्सत्रात्मकः । द्विरात्रप्रभृति एकादशरात्र-पर्यन्ताहर्गणसाध्योऽहीनः ) तत्र प्रथममहः प्रायणीयं अन्तिममुदयनीयमित्युच्यते । ते

Page 84Permalink
३२बौधायन-धर्मसूत्रम्[ ब्रह्मचारिधर्माः

सत्रस्य प्रायणीयोदयनीयावतिरात्रौ स्तः। उभयतोऽतिरात्रत्वात् सत्राणाम्। मध्ये चाऽन्यान्यहानि, तदिह कथमिति ? आह—

स यामुपयन् समिध आदधाति सा प्रायणीयाऽथ यां स्नास्यन् सोदयनीयाऽथ या अन्तरेण सत्र्या एवाऽस्य ताः ॥ ८ ॥

अनु०—वह जिस रात्रि को उपनयन के बाद पहली बार समिदाधान करता है वह सत्र की प्रायणीय नाम के अतिरात्र के समान होती है, जिस रात्रि को स्नान करने की तैयारी करते समय अन्तिम बार समिदाधान करता है वह रात्रि उदयनीय अतिरात्र के समान होती है। इन दोनों रात्रियों के बीच जो रात्रियाँ होती हैं वे सत्र की रात्रियाँ ही होती हैं ॥ ८ ॥

यां रात्रिमुपयन्नुपनीयमानसस्समिध आदधाति 'आयुर्दा देव जरसम्' इति। यां च स्नास्यन् 'इमं स्तोममर्हते जातवेदसे' इति। तदिह प्रायणीयोदयनीयौ रात्रिप्रधानत्वात् निर्देशस्य प्रायणीयोदयनीयशब्दाभ्यां स्त्रीलिङ्गोपादानमदोषः। याश्च ते अन्तरेण रात्रयस्तासु यास्सायंप्रातस्समिध आधीयन्ते तानि सत्रियाण्यहानीत्युपमीयन्ते ॥ ८ ॥

ब्राह्मणो ह वै ब्रह्मचर्यमुपयंश्चतुर्धा भूतानि प्रविशत्यग्निं पदा मृत्युं पदाऽऽचार्यं पदाऽऽत्मन्येव चतुर्थः पादः परिशिष्यते। तं स यदग्नौ समिधमादधाति य एवाऽस्याग्नौ पादस्तमेव तेन परिक्रीणाति। तं संस्कृत्याऽऽत्मन्धत्ते स एनमाविशत्यथ यदात्मानं दरिद्रीकृत्याह्रीर्भूत्वा भिक्षते ब्रह्मचर्यं चरति य एवाऽस्य मृत्यौ पादस्तमेव तेन परिक्रीणाति तं संस्कृत्याऽऽत्मन्धत्ते स एनमाविशत्यथ यदाचार्यवचः करोति य एवाऽस्याऽऽचार्ये पादस्तमेव तेन परिक्रीणाति तं संस्कृत्याऽऽत्मन्धत्ते स एनमाविशत्यथ यत्स्वाध्यायमधीते य एवाऽस्याऽऽत्मनि पादस्तमेव तेन परिक्रीणाति तं संस्कृत्याऽऽत्मन्धत्ते स एनमाविशति न ह वै स्नात्वा भिक्षेताऽपि ह वै स्नात्वा भिक्षां चरत्यपि ज्ञातीनामशनायाऽपि पितॄणामन्याभ्यः क्रियाभ्यः स यदन्यां भिक्षितव्यां न विन्देताऽपि वा स्वामेवाऽऽचार्यजायां भिक्षेताऽथो स्वां मातरं नैनं सप्तम्यभिक्षिताऽतीयात् ॥


प्रथमोत्तमे द्वे अप्यहनी अतिरात्रसंस्थाके। सर्वेषां सत्राणां ह्याद्येऽहन्यन्तिमे चाऽतिरात्रसंस्थाकत्वं विहितम्। तदेवाऽनुसन्धीयतेऽत्र व्याख्यात्रा।

चतुर्थः खण्डः ] प्रथमप्रश्ने द्वितीयोऽध्यायः ३३

Page 85Permalink

चतुर्थः खण्डः ] प्रथमप्रश्ने द्वितीयोऽध्यायः ३३

भैक्षस्याऽचरणे दोषः पावकस्याऽसमिन्धने । सप्तरात्रमकृत्वैतदव- कीर्णिव्रतं चरेत् ॥ तमेवं विद्वांसमव चरन्तं सर्वे वेदा आविशन्ति ॥९॥

अनु०—ब्रह्मचर्य धारण करते हुए ब्राह्मण सभी भूतों में चार प्रकार से प्रवेश करता है। अपने एक चतुर्थांश से अग्नि में, एक चतुर्थांश द्वारा मृत्यु में, एक चतुर्थांश द्वारा आचार्य में प्रवेश करता है, चौथा चतुर्थांश आत्मा में ही अवशिष्ट रह जाता है। जब वह अग्नि पर समिध् का आधान करता है तब वह उसके द्वारा अपने उस अंश को खरीद लेता है जो अग्नि में प्रविष्ट हुआ रहता है; उस अंश का संस्कार करके उसे अपने में ही स्थापित करता है और वह अंश उसमें प्रवेश कर जाता है। जब वह अपने को दरिद्र बनाकर, लज्जा का परित्याग करके, भिक्षा मांगता और ब्रह्मचर्य का पालन करता है, तब वह उसके द्वारा अपने उस पाद को खरीद लेता है जो मृत्यु में प्रविष्ट हुआ रहता है; उसका संस्कार करके उसे अपने में स्थापित करता है और वह अंश उसमें प्रवेश करता है। जब वह आचार्य के आदेश का पालन करता है, तब वह उसके द्वारा आचार्य में प्रविष्ट अपने चतुर्थांश का परिक्रमण कर लेता है, उस अंश का संस्कार कर उसे अपने में स्थापित करता है और वह अंश उसमें प्रवेश कर जाता है। जब वह वेद का अध्ययन करता है तब वह उसके द्वारा उस अंश का परिक्रयण कर लेता है जो आत्मा में प्रविष्ट हुआ रहता है। उसका संस्कार कर उसे अपने में स्थापित करता है। और वह अंश उसमें प्रवेश कर जाता है। (ब्रह्मचर्य-समाप्ति पर) स्नान करने के बाद भिक्षाचरण न करे। यदि स्नान करने के बाद भी भिक्षाचरण करे तो यदि कोई अन्य ऐसी स्त्री न हो जिससे भिक्षा माँगी जा सके तो वह अपनी गुरुपत्नी से या अपनी माता से भिक्षा मांगे। बिना भिक्षा मांगे सांतवीं रात्रि न बिताये।

भिक्षाचरण न करने पर तथा अग्नि पर समिदाधान न करने पर दोष होता है। यदि वह सात दिन-रात्रि तक भिक्षाचरण और समिदाधान न करे तो ब्रह्मचर्य भङ्ग का अवकीर्णिव्रत प्रायश्चित्तस्वरूप करे। जो इस प्रकार जानता है और इस प्रकार आचरण करता है उसमें सभी वेद प्रवेश करते हैं ॥ ९ ॥

टि०—इस अंश में "अपि ह वा भिक्षां चरत्यपि···क्रियाभ्यः" का अर्थ स्पष्ट नहीं है।

ब्राह्मणग्रहणं त्रैवर्णिकोपलक्षणार्थम् । भूतशब्देनाग्नि मृत्युमाचार्यमात्मानं चाऽऽह । पादश्च तेजः आयुः प्रज्ञा बलमिति । तत्रायैस्त्रिभिः पादैरग्नयादीन् प्रविशति । अतस्स्वात्मन्येवाऽस्य चतुर्थः पादः परिशिष्यते । एवंभूतं विप्रं सर्वे वेदा आविशन्ति ॥ ९ ॥

६ बौ० गृ०

Page 86Permalink

३४ बौधायन-धर्मसूत्रम् [ब्रह्मचारिधर्माः

न केवलं ब्रह्मचर्यानुष्ठाने ब्रह्मचारिणो वेदग्रहणमेव फलम्। किं तर्हि स्नातकावस्थायां दीप्तिरपोत्याह—

यथा ह वा अग्निससमिद्धो रोचत एवं ह वा एष स्नात्वा रोचत य एवं विद्वान् ब्रह्मचर्यं चरतीति ब्राह्मणमिति ब्राह्मणम् ॥ १० ॥

अनु०—जिस प्रकार प्रज्वलित अग्नि चमकती है, उसी प्रकार ब्रह्मचर्यावसान का स्नान करने पर वह व्यक्ति चमकता है जो इस प्रकार जानते हुए ब्रह्मचर्य का आचरण करता है। ऐसा ब्राह्मण का वाक्य है ॥ १० ॥

'यथा ह वा' इत्यादि 'चरति' इत्येतदन्तं ब्राह्मणम्। अन्यत्राप्येवंजातीय-कनिपातप्रयोगे ब्राह्मणपाठ इति द्रष्टव्यम्। रोचते दीप्यते ॥ १० ॥

इति प्रथमप्रश्ने द्वितीयाध्याये चतुर्थः खण्डः।


प्रथमप्रश्ने तृतीयाध्याये पञ्चमः खण्डः

'स्नात्वा रोचते' ( १. ४. १० ) इति स्नानप्रयुक्तान् धर्मानाह—

अथ स्नातकस्य ॥ १ ॥

अनु०—अब स्नातक के आचार-नियमों का वर्णन किया जाता है ॥ १ ॥

टि०—स्नातक तीन प्रकार के बताये गये हैं—वेदस्नातक, व्रतस्नातक, वेदव्रत स्नातक। समावर्तन के बाद ही गृहस्थाश्रम में प्रवेश करना चाहिए और तत्काल विवाह करना चाहिए, क्योंकि बिना आश्रम के एक दिन भी नहीं रहना चाहिए। इस विषय में स्मृति का आदेश द्रष्टव्य है, किन्तु यहाँ अविवाहित स्नातक के विषय में नियम दिया गया है। 'यावद् वेदस्वीकरणं ब्रह्मचारिणो नियमानुपालनम् अत ऊर्ध्वं धर्मजिज्ञासावस्थायां स्नातकधर्मावसरः"—गोविन्दस्वामी।

प्राक्पाणिग्रहणाद्धर्मा वक्ष्यन्त इति शेषः। त्रयो हि स्नातका भवन्ति —वेद-स्नातको व्रतस्नातको वेदव्रतस्नातक इति। ननु समावर्तनानन्तरमेव भार्या-मधिगच्छेत्, न तु तूष्णीं स्थातव्यम्। तथा हि—

अनाश्रमी न तिष्ठेत दिनमेकमपि द्विजः।
आश्रमेण विना तिष्ठन् प्रायश्चित्तीयते नरः॥
जपे होमे तथा दाने स्वाध्याये विप्रभोजने।
नाऽसौ फलमवाप्नोति कुर्वाणोऽप्याश्रमच्युतः॥ इति।

पञ्चमः खण्डः ] प्रथमप्रश्ने तृतीयोऽध्यायः ३५

Page 87Permalink

पञ्चमः खण्डः ] प्रथमप्रश्ने तृतीयोऽध्यायः ३५

चत्वार एवाऽऽश्रमधर्मास्सूत्रकारैस्समाम्नाताः, न च स्नातको नाम तेषां मध्ये कश्चिदाश्रमी विद्यते । आचार्येणाऽप्युक्तम्—'यत्र यत्र कामयते तदेतीत्ये-तत्समावर्तनम्' इति । एवं ब्रुवता समावर्तनानन्तरमाश्रमप्राप्तिरेव दर्शिता । नैष दोषः—भार्याऽधिगमने यतमानस्याऽपि कदाचिद्भार्याग्रहणं न सम्भाव्येत, परचित्ताधीनत्वात्तस्य । तस्यामवस्थायामिमे वक्ष्यमाणा धर्मा वेदितव्याः । किञ्च—यावद्वेदस्वीकरणं ब्रह्मचारिणो नियमानुपालनं, अत ऊर्ध्वं धर्मजिज्ञासा-ऽवस्थायां स्नातकधर्मावसरः । तस्माच्चोर्ध्वं दारसङ्ग्रही इत्यविरोधः¹ । आहुश्च न्यायविदः—'अस्नानादिनियमपर्यवसानं वेदाध्ययनसमकालमाहुः' इति ।

तथा—

तस्माद् गुरुकुले तिष्ठन् मधुमांसाद्यवर्जयन् ।
जिज्ञासेताऽविरुद्धत्वाद्वर्ममित्यवगम्यते ॥ इति ।

सोऽयं स्नातकः—

²अन्तर्वास्युत्तरीयवान् ॥ २ ॥

अनु०—अन्तर्वास (नीचे का वस्त्र, अधोवस्त्र) और उत्तरीय धारण करे ॥२॥

स्यादिति शेषः । अन्तर्वासः कटिसूत्रम् । तद्वानन्तर्वासी स चोत्तरीयवान् स्यादित्यर्थः ॥ २ ॥

वैणवं दण्डं धारयेत् ॥ २ ॥

अनु०—बाँस का दण्ड धारण करे ॥ ३ ॥

अङ्गुष्ठप्रमाणा ³मूर्धपरिमता यष्टिर्दण्डः ॥ ३ ॥

सोदकं च कमण्डलुम् ॥ ४ ॥

अनु०—जल से युक्त कमण्डलु धारण करे ॥ ४ ॥

धारयेदित्यनुवर्त्तते ॥ ४ ॥

द्वियज्ञोपवीती ॥ ५ ॥

अनु०—दो यज्ञोपवीत पहने ॥ ५ ॥

स्यादिति शेषः । द्वे यज्ञोपवीते अस्येति विग्रहः ॥ ५ ॥


१. विवाहानन्तरमपि स्नातकत्वस्याऽनपायात् एतेषां धर्माणां प्राप्तिरस्त्येवेति साम्प्रदायिकाः ॥
२. 'अन्तर्वास उत्तरीयम्' इति मूलपुस्तकेषु ।
३. मुखसंमिता. इति. ग, पु. ।

Page 88Permalink
३६बौधायन-धर्मसूत्रम्[ उपनयनकालः

उष्णीषमजिनमुत्तरीयमुपानहौ छत्रं चौपासनं दर्शपूर्णमासौ च ॥६॥

**अनु०—**उष्णीष (पगड़ी) अजिन का उत्तरीय, जूता और छत्र धारण करे अग्नि का आधान करे, दर्श और पूर्णमास का स्थालीपाक करे ॥ ६ ॥

एतेऽप्यस्य भवेयुरिति शेषः। उष्णीषं शिरोवेष्टनं, अजिनमुत्तराय उभयमपि भवेदित्यर्थः। औपासनं एकाग्निपरिचरणं, तदेवौपासनशब्देनाऽऽह—दर्शपूर्णमासौ च स्थालीपाकविधानेन कर्तव्यौ ॥ ६ ॥

पर्वसु च केशश्मश्रुलोमनखवापनम् ॥ ७ ॥

**अनु०—**पर्वों पर केश, दाढ़ी-मूँछ, लोम को बनवावे तथा नखोंको कटवाये॥७॥

कर्तव्यमिति शेषः। केशा मूर्धजाः। श्मश्रुमुखजम्। लोमगुह्यप्रदेशजम्। नखाः करजादयः ॥ ७ ॥

तस्य वृत्तिः ॥ ८ ॥

**अनु०--**अब उस स्नातक की जीवन-वृत्ति का विधान किया जाता है ॥ ८ ॥
**टि०—**गोविन्द के अनुसार 'तस्य' से गृहस्थ का भी अर्थ गृहीत होता है।

तस्य स्नातकस्य वृत्तिः यात्रा जीवनोपायो वक्ष्यते। प्रकृतेऽपि स्नातके तस्य ग्रहणं वृत्तिव्यतिरिक्तधर्माणां गृहस्थस्याऽपि प्रवेशार्थम् ॥ ८ ॥

ब्राह्मणराजन्यवैश्यरथकारेष्वामं लिप्सेत ॥ ९ ॥

**अनु०--**ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य और रथकारसे बिना पका हुआ अन्न माँगे ॥९॥

आमग्रहणात् पक्वप्रतिषेधः। आमाभावे पक्वयाचनं चाऽनुज्ञायते। तथा च वसिष्ठः 'क्षुधा परीतस्तु किञ्चिदेव याचेत' इति प्रक्रम्य 'धान्यमन्नं वा न तु स्नातकः क्षुधाऽवसीदेदित्युपदेशः' इति। क्षुन्निवृत्तिसमर्थस्य द्रव्यस्यैव विधिः ॥ ९ ॥

तदभावे—

भैक्षं वा ॥ १० ॥

**अनु०--**अथवा अनेक व्यक्तियों से भिक्षा मांगकर जीवन-निर्वाह करे ॥ १० ॥
**टि०—**गोविन्दस्वामी के अनुसार इस सूत्र का यह भाव है कि विपत्ति में अनेक लोगों से भी भिक्षा माँग सकता है।

भिक्षाणां समूहो भैक्षं, आपदि बहुभ्यो याचेतेत्यर्थः ॥ १० ॥

याच्ञावस्थायाम्—

वाग्यतस्तिष्ठेत् ॥ ११ ॥

पञ्चमः खण्डः ] प्रथमप्रश्ने तृतीयोऽध्यायः ३७

Page 89Permalink

पञ्चमः खण्डः ] प्रथमप्रश्ने तृतीयोऽध्यायः ३७

अनु०—भिक्षाचरण के समय मौन रहे ॥ ११ ॥
स्वस्तिवचनमपि न कुर्यादित्यभिप्रायः । ‘न ह वै स्नात्वा भिक्षेत’ इत्य-
स्यैवाऽयमनुवाद ॥ ११ ॥

सर्वाणि चाऽस्य देवपितृसंयुक्तानि १पाकयज्ञसंस्थानि भूति-
कर्माणि कुर्वतीति ॥ १२ ॥

अनु०—इस भिक्षा से प्राप्त अन्न द्वारा देवताविषयक, पितृविषयक पाकयज्ञ
( पञ्चमहायज्ञ ) करे जिनसे आयु आदि की वृद्धि एवं कल्याण होता है ॥ १२ ॥

देवपितृभ्यां संयुक्तशब्दः प्रत्येकमभिसम्बध्यते । ते च पञ्चमहायज्ञाः ।
पाकयज्ञसंस्थानि २अष्टकाहोमादयः । भूतिकर्माणि आयुष्यचरुरित्यादयः । इति
शब्दः प्रकारवचनः । एवंप्रकारा अस्य भैक्षात् होमाः कर्तव्याः । अप्राणिनो हि
षष्ठी पञ्चम्यर्थे भवति 'यूपस्य स्वरुं करोति' ज्ञातं यथा ॥ १२ ॥

अथ फलार्थवादः—
एतेन विधिना प्रजापतेः परमेष्ठिनः परमर्षयः परमां काष्ठां
गच्छन्तीति बौधायनः ॥ १३ ॥

अनु०—इस विधि से महर्षि लोग प्रजापति परमेष्ठी के परम लोक को जाते
हैं ऐसी बौधायन की उक्ति है ॥ १३ ॥

परमे स्थाने तिष्ठतीति परमेष्ठी प्रजापतिः । तस्य स्थानं परमा काष्ठा । पर-
मर्षयो वसिष्ठादयः । बौधायनः काण्वायनः । आहरतेति शेषः । ३आत्मानमे-
वाऽऽचार्य आह । आत्मनो वा आचार्यम् । यद्वा—मनोः भृगुवत्तस्य शिष्यो
ग्रन्थकर्ता । विचलितशाखा वा काचिद्बौधायनसंज्ञिता ॥ १३ ॥

इति प्रथमप्रश्ने तृतीयाध्याये पञ्चमः खण्डः


१. यज्ञिक. इति. क. पु.
२. पौषमाघफाल्गुनमासीयापरपक्षाष्टमीषु क्रियमाणा होमा अष्टकाहोमाः । ते च गृह्ये ( बो २. १० ) विहिताः । आयुष्यचरुरायुष्यहोमाख्यः तत्रैव (बो गृ. २. ९) विहितः ॥
३. आत्मानमेवाऽभिवदन्त्याचार्याः इति क. पु.

Page 90Permalink
३८बौधायन-धर्मसूत्रम्[ कमण्डलुचर्या

प्रथमप्रश्ने चतुर्थोऽध्याये षष्ठः खण्डः

'सोदकं च कमण्डलुम्' ( १. ३. ४ ) इत्युक्तम् ; तत्राह—
अथ कमण्डलुचर्यामुपदिशन्ति ( वेदविदः¹ ) ॥ १ ॥

अनु०— ( वेद के ज्ञाता ) कमण्डलु धारण करने का उपदेश देते हैं ॥ १ ॥
टिप्पणी— कोष्ठक में दिया गया 'वेदविदः' शब्द मूल पुस्तक में नहीं पाया जाता । कमण्डलु मिट्टी का पात्र है ।

चर्या चरणं धारणादि । मृन्मयो हि कमण्डलुः । तत्र मृन्मयोपघातेऽभिदाहश्शुद्धिहेतुराम्नातः । अथ पुनः कमण्डलोश्शुद्ध्यन्तरविधित्सयेदमारभ्यते ॥ १ ॥

²छागस्य दक्षिणे कर्णे पाणौ विप्रस्य दक्षिणे ।
अप्सु चैव कुशस्तम्भे पावकः परिपठ्यते ॥
तस्माच्छौचं कृत्वा पाणिना परिमृजीत पर्यग्निकरणं हि तत् ।
'उद्दीप्यस्व जातवेद' इति पुनर्दाहाद्विशिष्यते ॥ २ ॥

अनु०— वेद में यह कहा गया है कि बकरे के दाहिने कान में, ब्राह्मण के दाहिने हाथ में, जल में तथा कुश के स्तबक में अग्नि रहता है ।
टि०— अत एव शरीर की शुद्धि करने के बाद कमण्डलू को (दाहिने) हाथ से चारो ओर 'उद्दीप्यस्व जातवेद' आदि (तैत्तिरीय आरण्यक १०.१.४) मन्त्र से मार्जन करे । यह पर्यग्निकरण कहलाता है और उस पात्र को अग्नि पर गरम करने की अपेक्षा अधिक शुद्धिकारक माना जाता है ॥ २ ॥


१. वेदविद इति नास्ति मूलपुस्तकेषु ।
२. अजायां होतव्यम् । आग्नेयी वा एषा यदजा ।
अग्नावेवास्याऽग्निहोत्रं हुतं भवति ।
यद्यजां न विन्देत् । ब्राह्मणस्य दक्षिणे हस्ते होतव्यम् ।
एष वा अग्निर्वैश्वानरो यद्ब्राह्मणः । ॅॅ यदि ब्राह्मणं न विन्देत् । दर्भस्तम्बे होतव्यम् ।
अग्निमान् वै दर्भस्तम्बः । अग्नावेवास्याऽग्निहोत्रं हुतं भवति ।
यदि दर्भाञ् न विन्देत् । अप्सु होतव्यम् । आपो वै सर्वा देवताः । देवतास्वेवाऽस्याऽग्निहोत्रं हुतं भवति ( तै. ब्रा. ३. ७. ३. )
इत्ययं वेदभागोऽस्य सूत्रस्य मूलभूत इत्यवगन्तव्यम् ।

षष्ठः खण्डः ] प्रथमप्रश्ने चतुर्थोऽध्यायः ३९

Page 91Permalink

षष्ठः खण्डः ] प्रथमप्रश्ने चतुर्थोऽध्यायः ३९

अजः छागः। स्तम्बस्सङ्घातः। एतेषु चतुर्ष्वग्निः पठ्यते वेदेषु^१ आधाने— 'आग्नेयी वा एषा यदजा' इत्येवमादिषु। तस्माद् ब्राह्मणस्याऽपि दक्षिणे हस्तेऽग्निर्विद्यते। एवं च कमण्डलोरशुचिभावे प्राप्ते तं दक्षिणेन पाणिना परिसृजेत् 'उद्दीप्यस्व' इति मन्त्रेण। पर्यग्निकरणं तद्भवति। तच्च पुनर्दाहाद्विशिष्टतरं शौचमापादयतीत्यर्थः ॥ २ ॥

अत्राऽपि किञ्चित्संस्पृष्टं मनसि मन्यते कुशैर्वा तृणैर्वा प्रज्वाल्य प्रदक्षिणं परिदहनम् ॥ ३ ॥

अनु०—इस विषय में भी यदि मन में ऐसी धारणा हो कि पात्र कुछ अशुद्ध हो गया है तो कुशस्तबक या अन्य प्रकार के तृणों को जलाकर दाहिने हाथ को नीचे करते हुए, चारो ओर से गरम करे ॥ ३ ॥

कमण्डलोरेवाऽशुचिसंस्पर्शशङ्कायां कुशैर्वा विश्वामित्रतृणैर्वाऽग्नौ प्रदीप्तैः प्रदक्षिणतः परिदहनं कर्तव्यम्। परितो दहनं परिदहनम् ॥ ३ ॥

अत ऊर्ध्वं श्ववायसप्रभृत्युपहतानामग्निवर्ण इत्युपदिशन्ति ॥ ४ ॥

अनु०—पात्रों के कुत्ता, कौआ या अन्य अपवित्र पशु-पक्षी द्वारा छुए जाने पर उन्हें उतनी देर तक अग्नि पर रखा जाये जब तक वे अग्नि के वर्ण के न हो जाँय ॥ ४ ॥

श्वादिभिरुपघाते पर्यग्निकरणं कृत्वा अत ऊर्ध्वं यथाऽग्निवर्णो भवति तथा दग्धव्य इत्युपदिशन्ति आचार्या इति शेषः ॥ ४ ॥

^२मूत्रपुरीषरोहितरेतःप्रभृत्युपहतानामुत्सर्गः ॥ ५ ॥

अनु०—मूत्र, मल, रक्त, रेतस् आदि अपवित्र पदार्थों द्वारा अशुद्ध कमण्डलुओं का त्याग कर देना चाहिए ॥ ५ ॥

एतैरुपहतानां कमण्डलूनामुत्सर्गस्त्यागः। व्यक्त्यपेक्षया बहुवचनम् ॥ ५ ॥

यदा कमण्डलुर्भग्नस्स्यात्, तदा किं कुर्यादित्यत्राह—

भग्ने कमण्डलौ व्याहृतिभिश्चतं जुहुयात् ॥ ६ ॥

अनु०—कमण्डलु के फूट जाने पर व्याहृतियों का उच्चारण करते हुए सौ बार हवन करे ॥ ६ ॥


१. इमानि वाक्यानि नाऽऽधानप्रकरणे श्रूयन्ते। अतः कथमत्राऽऽधाने इति लिखितं व्याख्यात्रेति न प्रतीमः।
२. सूत्रमिदमेतद्भाष्यः च नास्ति ग. पुस्तके।

Page 92Permalink
४०बौधायन-धर्मसूत्रम्[ कमण्डलुचर्या

आज्येनेति शेषः ॥ ६ ॥
जपेद्वा ॥ ७ ॥
अनु०— अथवा व्याहृतियों का उतनी ही बार जप करे ॥ ७ ॥
व्याहृतीरेव ॥ ७ ॥

“भूमिर्भूमिमगानन्माता मातरमप्यगात् । भूयास्म पुत्रैः पशुभिर्यो नो द्वेष्टि स भिद्यता”मिति कपालानि संहृत्याऽप्सु प्रक्षिप्य सावित्रीं दशावरां कृत्वा पुनरेवाऽन्यं गृह्णीयात् ॥ ८ ॥

अनु०— “भूमिर्भूमिमगानन्माता मातरमप्यगात्। भूयास्म पुत्रैः पशुभिर्यो नो द्वेष्टि स भिद्यताम्” (भूमि भूमि को प्राप्त हुई, माता माता के पास गयी, हम पुत्र, पशुओं से वृद्धि प्राप्त करें, जो हम से द्वेष करता है वह नष्ट हो जाय) इस मन्त्र का उच्चारण करते हुए टूटे हुए कमण्डलु के टुकड़ों को एकत्र कर जल में फेंक दे, कम से कम दस बार गायत्री का जप करे और फिर दूसरा कमण्डलु ग्रहण करे ॥ ८ ॥

टिप्पणी— मन्त्र में 'भूमिः' शब्द मिट्टी से बने कमण्डलु का और 'भूमिम्' प्रकृति अर्थात् पृथ्वी तत्त्व का बोधक है। 'माता मातरम॒ अगात्' से घट के भीतर परिमित आकाश के अपने मूल आकाश तत्त्व में विलीन होने का तात्पर्य है।

भूमिर्भूमिगादिति वामदेव ऋषिः। अनुष्टुप्छन्दः। भिन्नानि मृन्मयानि ^१प्रतिपाद्यानि। भूमिविकाराणां प्रकृतिलयविज्ञानं क्रियते। प्रथमान्तो भूमिशब्दः पात्रमाह। द्वितीयान्तः प्रकृतिम्। कपालानि स्वप्रकृतौ लीनानि। मातां मातरमप्यगात्। य एवमन्तःपरिमिताकाशो मृत्पिण्डः कमण्डलुः घटादिरूपेण निर्मितोऽसावपि स्वप्रकृतिमगात्। ततः किमायातमस्माकम् ? वयं तु पुत्रैः पशुभिर्भूयास्म। आशिषि लिङ्। यो नोऽस्मान् द्वेष्टि स एव हि भिद्यतामिति। अनेन मन्त्रेण कमण्डलुकपालानाम् अप्सु प्रक्षेपणं प्रतिपत्तिः। अथाऽन्यं गृह्णन् सावित्रीं दशावरां कृत्वा जपित्वा गृह्णीयात् ॥ ८ ॥

किञ्च—
वरुणमाश्रित्य 'एतत्ते वरुण पुनरेव तु मामो'मित्यक्षरं ध्यायेत् ॥ ९ ॥
अनु०— वरुण देवता का आश्रय लेकर 'एतत्ते वरुण पुनरेव तु माम् ओम्' ( हे वरुण, यह तेरा है, दूसरा फिर मुझे प्राप्त होवे' ) मन्त्र का उच्चारण करते हुए अक्षर का ध्यान करे ॥ ९ ॥


१. प्रतिपत्तिसंस्कारेण संस्कार्याणीत्यर्थः । कार्योपयुक्तस्य उपयुक्तशेषस्य वा वस्तुनो विहितदेशे प्रक्षेपणं प्रतिपत्तिः ।

षष्ठः खण्डः] प्रथमप्रश्ने चतुर्थोऽध्यायः ४१

Page 93Permalink

षष्ठः खण्डः] प्रथमप्रश्ने चतुर्थोऽध्यायः ४१

टि०-अक्षर का ध्यान करने का तात्पर्य यह हो सकता है कि उस कमण्डलु के अविनाश्रर होने का ध्यान करे या उस कमण्डलु को अविनश्वर समझे ।

वरुणमाश्रित्य वरुणं प्राप्य ध्यात्वा 'एतत्ते वरुण पुनरेष तु मामोम्' इति ग्रहणमन्त्रः । तस्याऽयमर्थः—यदेतत्कपालं मयाऽप्सु संक्षिप्तं तत्तव वरुण भवतु, अपरं कमण्डलुद्रव्यं पुनर्मामेतु । भग्नस्तु कमण्डलुस्त्व्वाम्, इति ओमित्यक्षरं ध्यायेत् । ओमिति ब्रह्मणो नाम, तेन हि सर्वमोतं प्रोतं च भवति । अक्षरमपि तदेव न क्षरति न विनश्यतीति । ध्यायेत् अनुस्मरेत् ॥ ९ ॥

अथ कमण्डलुग्रहणवेलायामपादानकारकवर्णविशेषात् प्रायश्चित्तविशेषः- शूद्राद् गृह्य शतं कुर्याद्वैश्यादर्धशतं स्मृतम् । क्षत्रियात्पञ्चविंशत्तु ब्राह्मणाद् दश कीर्तिताः ॥ १० ॥

अनु०—यदि कमण्डलु किसी शूद्र वर्ण के पुरुष से प्राप्त किया गया हो तो सौ बार (गायत्री का) जप करे, यदि किसी वैश्य से ग्रहण किया गया हो तो पचास बार जप करे, क्षत्रिय से ग्रहण करने पर पच्चीस बार जप करे और ब्राह्मण से ग्रहण करने पर दस बार जप करे ॥ १० ॥

प्रणवो गायत्री वा सङ्ख्याविषया ॥ १० ॥

रात्रावुदकग्रहणे मीमांसा - अथाऽस्तमिते आदित्य उदकं गृह्णीयान्न गृह्णीयादिति मीमांसन्ते ब्रह्मवादिनः ॥ ११ ॥

अनु०-वेद का अध्ययन या पाठ करने वाले लोग इस विषय में शङ्का उठाते हैं कि सूर्य के अस्त होने पर जल ग्रहण करना चाहिए अथवा नहीं ग्रहण करना चाहिए ॥ ११ ॥

संशयार्था प्रकृतप्लुतिः । तत्राऽग्रहणपक्षश्रेयान्; कुतः ? पौराणिकवचनात् । तथाहि— कर्मयोग्यो जनो नैव नैवाऽऽपश्शुद्धिकारणम् । यस्मिन्ननुदिते तस्मै नमो देवाय भास्वते ॥ इति ॥ श्रुतेश्च 'अपो निशि न गृह्णीयात्' इति ॥ ११ ॥

गृह्णीयादित्येतदपरम् ॥ १२ ॥

अनु०-(रात्रि को जल) ग्रहण करना चाहिए ऐसा श्रेष्ठ मत है ॥ १२ ॥

न विद्यते परं दर्शनं यस्मात्तदपरं सिद्धान्त इत्यर्थः । अनियतकालत्वान्मूत्रपुरीषादेरवश्यकर्त्तव्यत्वाच्चोदकसाध्यशौचानां 'शक्तिविषये मुहूर्तर्माप नाऽप्रयतस्स्यात्' ( १. ३. ३१ ) इति वचनाच्च ग्रहणमेव साधीयः ॥ १२ ॥

Page 94Permalink
४२बौधायन-धर्मसूत्रम्[ कमण्डलुचर्या

यत्त पुराणं श्रुतिश्च 'अपो निशि न गृह्णीयात्' इति, तत्र परिहारमाह— यावदुदकं गृह्णीयात्तावत्प्राणानायच्छेत् ॥ १३ ॥ अनु०— जब तक जल ग्रहण करता रहे तब तक प्राणवायु को रोके रहे ॥१३॥ उदकग्रहणवेलायाम् ॥ १३ ॥ कथं प्राणायामेन परिहार इत्याशङ्कयाऽऽह— अग्निर्ह वै ह्युदकं गृह्णाति ॥ १४ ॥ अनु०— इस प्रकार अग्नि ही जल को ग्रहण करता है ॥ १४ ॥ टि०— 'इस प्रकार प्राणवायु को रोकने पर वायु प्रबल हो जाता है और अग्नि उत्पन्न होता है। अग्नि के उत्पन्न होने पर रात्रि में भी आदित्य का अभाव नहीं होता।'—गोविन्द स्वामी ।

कथं प्राणायामे सत्युदकं गृह्णात्यग्निः ? कथं वा तेनाऽऽदित्यसन्निधि- र्भवति ? इति चेत् ; उच्यते—निराधे सति वायुर्बलवान् जायते, ततोऽग्निः । तथा च वक्ष्यति— निरोधाज्जायते वायुर्वायोरग्निर्हि जायते । तापेनाऽऽपोऽधिजायन्ते ततोन्तश्शुध्यते त्रिभिः” (४.१.२४) इति । अनुभावोऽपि तथैव दृश्यते । अग्नौ सत्यादित्यसन्निधिर्भवतीति शक्यते वक्तुम् । तथा च श्रुतिः—'आदित्योऽग्निं यन्नक्तमनुप्रविशति मोऽन्तर्धायते' इति । तथा—'रात्रावार्चिरेवाऽग्नेर्ददृशे न धूमः' इति । दूरभूयस्त्वान्नभवोऽपि तथैव भवति ॥ १४ ॥

कमण्डलूदकं पुनरात्मन एव शुद्धिकारणं, न पितृसंयुक्तादिकर्मभ्य इत्याह— कमण्डलूदकेनाऽभिषिक्तपाणिपादो यावदार्द्रं तावदशुचिः परेषा- मात्मानमेव पूतं करोति नाऽन्यत्कर्म कुर्वीतेति विज्ञायते ॥ १५ ॥ अनु०— वेद में कहा गया है कि कमण्डलु के जल से, हाथ-पैर धोने वाला व्यक्ति दूसरों के लिए उस समय तक अशुद्ध रहता है जब तक उसके हाथ-पैर गीले रहते हैं । वह स्वयं को पवित्र करता है । उसे ( कमण्डलु के जल से ) दूसरा कार्य नहीं करना चाहिए ॥ १५ ॥ अन्यत्रापि विज्ञायते इत्युक्तौ श्रुतिपाठ इत्यवगन्तव्यम् ॥ १५ ॥ अपि वा प्रतिशौचमामणिबन्धाच्छुद्धिरिति बौधायनः ॥ १६ ॥ अनु०— अथवा प्रत्येक बार हाथ-पैर धोने के समय ( दूसरे जल से ) कलाई तक हाथ धोने पर शुद्धि होती है ऐसा बौधायन का मत है ॥ १६ ॥ प्रतिशौचं जलान्तरेणाऽऽमणिबन्धात् ॥ ६ ॥ इति प्रथमप्रश्ने चतुर्थाध्याये षष्ठः खण्डः

सप्तमः खण्डः ] प्रथमप्रश्ने चतुर्थोऽध्यायः ४३

Page 95Permalink

सप्तमः खण्डः ] प्रथमप्रश्ने चतुर्थोऽध्यायः ४३

प्रथमप्रश्ने चतुर्थाध्याये सप्तमः खण्डः

अथाऽप्युदाहरन्ति—

कमण्डलुद्विजातीनां शौचार्थं विहितः पुरा ।
ब्रह्मणा मुनिमुख्यैश्च तस्मात्तं धारयेत्सदा ॥
ततश्शौचं ततः पानं सन्ध्योपासनमेव च ।
निर्विशङ्केन कर्तव्यं य इच्छेच्छ्रेय आत्मनः ॥ १ ॥

**अनु०—**इस विषय में निम्नलिखित पद्य उद्धृत किये जाते हैं—
प्राचीन काल में द्विजातियों की शुद्धि के लिए कमण्डलु का विधान ब्रह्मा तथा प्रमुख मुनियों ने किया, अतएव कमण्डलु सदैव धारण करना चाहिए । जो अपने कल्याण की कामना करता हो उसे बिना शङ्का के कमण्डलु से ही शरीर की शुद्धि करनी चाहिए उसी से जल पीना चाहिए और उसी से सन्ध्योपासन भी करना चाहिए ॥ १ ॥

कमण्डलूदकेन शौचं अपानदेशमलनिर्हरणादिकम्। पानसन्ध्योपासने दृष्टादृष्टकार्योपलक्षणार्थे ॥ १ ॥

कथमनेनाऽन्तःकरणेन देवतापूजादि कुर्यादित्याशङ्का न कार्या—
कुर्याच्छुद्धेन मनसा न चित्तं दूषयेद् बुधः । सह कमण्डलुनात्प-
न्नस्स्वयंभूस्तस्मात्कमण्डलुनाऽऽचरेत् ॥ २ ॥

**अनु०--**बुद्धिमान् व्यक्ति को ( कमण्डलु से उपर्युक्त सभी कार्य ) शुद्ध मन से करना चाहिए और अपने चित्त को दूषित नहीं करना चाहिए । स्वयंभू ब्रह्मा कमण्डलु के साथ ही उत्पन्न हैं अतएव कमण्डलु से जल का व्यवहार करना चाहिए ॥२॥

**टि०—**कमण्डलु का व्यवहार सभी प्रकार के जल के प्रयोग में किया जा सकता है इसी नियम को इस सूत्र द्वारा पुष्ट किया गया है । यह सूत्र मानसिक पवित्रता को प्रधानता देता है और कमण्डलु की सभी प्रकार के कार्यों के लिए उपयोगिता को असन्दिग्ध प्रमाणित करता है।

शास्त्रलक्षणेष्वर्थेषु सामान्यतो दृष्ट्या भ्रान्तिर्न कार्या। विशिष्टोत्पत्त्या च कमण्डलुप्रशंसैव। आचरेत् अनुतिष्ठेत् जलकार्यम् ॥ २ ॥

मूत्रपुरीषे कुर्वन् दक्षिणे हस्ते गृह्णाति सव्ये आचमनीयम् ॥३॥