BharatKosha
Back to the archive

बौधायन धर्मसूत्र (विवरण टीका व हिन्दी अनुवाद)

Baudhayana Dharmasutra Hindi

by महर्षि बौधायन

Source: Baudhayana Dharmasutram with Vivarana & Hindi Translation by Dr. Umesh Chandra Pandey (origin)

DevanagariHindipublished486 pages
Page 246Permalink

१९४ बौधायन-धर्मसूत्रम् [ प्रायश्चित्तम्

अनु०—किन्तु पति के प्रति कर्त्तव्यों का उल्लंघन करने पर कृच्छ्रव्रत का प्रायश्चित्त करना होता है ॥ ४९ ॥

व्यतिक्रमः परपुरुषनिमित्तो मानसेन वाचिकेन व्यापारः । समानजातीय-विषयमेतद्बुद्धिपूर्वं च ॥ ४९ ॥

शूद्रे चान्द्रायणं चरेत् ॥ ५० ॥

अनु०—शूद्र के संयोग द्वारा पति के प्रति कर्तव्य का उल्लंघन करने पर स्त्री चान्द्रायण व्रत करे ॥ ५० ॥

टि०—यह नियम द्विजाति वर्ण की स्त्री के लिए समझना चाहिए ।

यदा पुनः स्वभर्तृबुद्ध्या मैथुनाय सङ्कल्पयते सम्भाषते वा असमानजाती-येन शूद्रेण तदा चान्द्रायणम् । शूद्रे व्यवायस्य कर्तरि सति द्विजातिस्त्री चान्द्रायणं चरेत् कुर्यात् । अप्रजायामेतत् । कुतः ?

ब्राह्मणक्षत्रियविशां स्त्रियश्शूद्रेण सङ्गताः ॥
अप्रजास्ता विशुद्ध्यन्ति प्रायश्चित्तेन नेतराः ॥
इति वसिष्ठः ॥ ५० ॥

वैश्यादिषु प्रतिलोमं कृच्छ्रातिकृच्छ्रादींश्चरेत् ॥ ५१ ॥

अन०--वैश्य आदि पुरुषों के संयोग द्वारा वर्ण के प्रतिलोम के क्रम से नियमो-ल्लघंन करने पर कृच्छ्र या अतिकृच्छ्र व्रत करे ॥ ५१ ॥

टि०--ब्राह्मणी का वैश्य से संबन्ध होने पर ब्राह्मणी कृच्छ्रातिकृच्छ्र व्रत करे, क्षत्रिय पुरुष से संबन्ध होने पर अतिकृच्छ्र व्रत करे तथा क्षत्रिय वर्ण की स्त्री का वैश्य से संसर्ग होने पर वह कृच्छ्र व्रत करे ।

वैश्ये क्षत्रिये च व्यवायस्य कर्तरि सतीत्यर्थः । बहुवचनं ब्राह्मण्याः द्वौ कर्त्तारौ क्षत्रियायाः एक इति त्रयः । प्रतिलोमं व्युत्क्रमेणेत्यर्थः । आदिशब्दात् प्राग्द्वौ गृहीतौ । कृच्छ्रातिकृच्छ्रः । अतः कृच्छ्रप्रक्रमा एते त्रयः अस्मिन् क्रमेणैवं प्रातिलोम्यं वैश्यसम्बन्धे ब्राह्मण्याः कृच्छ्रातिकृच्छ्रः । अस्या एव क्षत्रियसम्बन्धे सत्यतिकृच्छ्रः । क्षत्रियायास्तु वैश्यसंसर्गे कृच्छ्र इति । अमतिपूर्वे तु वसिष्ठ आह—

'प्रतिलोमं चरेयुस्ताः कृच्छ्रं चान्द्रायणोत्तरम्' अत्र प्रातिलोम्यं प्रथमं भोजनं ततः त्र्यहमयाचितमित्यादि । 'चान्द्रायणे वा चान्द्रायणानि' इति गुरुलघुभावे वर्णविशेषे अभ्यासविशेषे चेति व्याख्यातं यज्ञस्वामिभिः ॥ ५१ ॥

चतुर्थः खण्डः ] द्वितीयप्रश्ने द्वितीयोऽध्यायः १९५

Page 247Permalink

चतुर्थः खण्डः ] द्वितीयप्रश्ने द्वितीयोऽध्यायः १९५

उक्तं स्त्रीणां ब्राह्मण्यादीनाम् । अथ— पुंसां ब्राह्मणादीनां संवत्सरं ब्रह्मचर्यम् ॥ ५२ ॥

**अनु०—**ब्राह्मण आदि पुरुषों के लिए एक वर्ष के ब्रह्मचर्य का नियम होता है॥५२

**टि०—**यहाँ एक वर्ष के प्राजापत्य का अभिप्राय है। यह नियम जानबूझ कर व्रतोल्लंघन के प्रसंग में होता है। गोविन्द के अनुसार यह नियम समान वर्ण की परदारा के साथ व्यभिचार के प्रसंग में ही समझना चाहिए।

संवत्सरं प्राजापत्यमिहाभिप्रेतम् । अत्र पारदार्यञ्च सवर्णविषयः । मतिपूर्वे चैतत् । अमतिपूर्वे तु वसिष्ठः—'ब्राह्मणश्चेदप्रेक्षापूर्वं ब्राह्मणदारानभिगच्छेद्-निवृत्तधर्मकर्मणः कृच्छ्रो निवृत्तधर्मकर्मणोऽतिकृच्छ्रः । एवं राजन्यवैश्ययोः' इति । अनिवृत्तधर्मकर्मादिनिवृत्तिहीनतद्भार्यागमने कृच्छ्रः । निवृत्तधर्मकर्मा वृत्तवान् । तद्भार्यागमनेऽतिकृच्छ्रः । 'अनिवृत्तधर्मकर्मा तद्भार्यायामति-कृच्छ्रः' इति व्याख्यातम् ॥ ५२ ॥

शूद्रं कटाग्निना दहेत् ॥ ५३ ॥

अथाऽप्युदाहरन्ति— अब्राह्मणस्य शारीरो दण्डः । इति बौधायनीये धर्मसूत्रे द्वितीयप्रश्ने तृतीयः खण्डः ॥ ३ ॥

**अनु०—**शूद्र को (आर्य स्त्री के साथ व्यभिचार करने पर) घासफूस की आग में जला देना चाहिए ॥ ५३ ॥

इस विषय में निम्नलिखित उद्धृत किया जाता है—

राज्ञोऽयमुपदेशः । मरणान्तिकं चैतत् । कटः कटप्रकृतिद्रव्यं वीरणानि । उक्तं च—'शूद्रश्चेद् ब्राह्मणीमभिगच्छेत् चोरणैर्वेष्टयित्वा शूद्रमग्नौ प्रास्येत्' इति ॥ ५३ ॥


चतुर्थः खण्डः

अब्राह्मणस्य शारीरो दण्डस्सङ्ग्रहणे भवेत् ॥ १ ॥

**अनु०—**ब्राह्मण वर्ण से अतिरिक्त वर्ण का पुरुष ब्राह्मणी परदारा से व्यभिचार करे तो उसे शारीरिक दण्ड (अग्नि में जलाने का दण्ड) होता है ॥ १ ॥

**टि०—**यह दण्ड भी उस स्थिति में होता है जब जानबूझकर वैश्य या क्षत्रिय वर्ण का पुरुष ब्राह्मणी परदारा से व्यभिचार करे । वैश्य को लाल रंग के दर्भ में

Page 248Permalink
१९६बौधायन-धर्मसूत्रम्[ प्रायश्चित्तम्.

लपेटकर अग्नि में प्रक्षेप का तथा क्षत्रिय को सरपत में लपेटकर अग्नि में झोंकने का दण्ड है—गोविन्दस्वामी।

अब्राह्मणः क्षत्रियः वैश्यश्च। तयोश्शारीरो दण्डः अग्नौ प्रक्षेपः कर्तव्यः। क्व ? संग्रहेणे पारदार्ये। निगुप्तब्राह्मणीगमने मतिपूर्वे वैश्यो लोहितदर्भैर्वे- ष्टयित्वाऽग्नौ प्रक्षेपव्यः। राजन्यश्शरपत्रैरिति ॥ १ ॥

अथ प्रपञ्चः—

सर्वेषामेव वर्णानां दारा रक्ष्यतमा धनात् ॥ २ ॥

**अनु०—**सभी वर्णों के पुरुषों के लिए पत्नियां धन की अपेक्षा भी अधिक साव- धानी से रक्षणीय होती हैं ॥ २ ॥

अपोति शेषः ॥ २ ॥

अब्राह्मणवध उक्तः। अत्राऽपवदति—

न तु चारणदारेषु न रङ्गावतारे वधः । संसर्जयन्ति ता ह्येतान्निगुप्तांश्चालयन्त्यपि ॥ ३ ॥

**अनु०—**किन्तु चारणों की पत्नियों तथा रंगमंच पर नृत्य अभिनय करने वाली नर्तकियों से यौनसंबंध करने पर वध का दण्ड नहीं होता है। क्योंकि ऐसी स्त्रियों के पुरुष ही उनका संबन्ध दूसरे पुरुषों से कराते हैं या घर के भीतर भी उन्हें दूसरे पुरुषों से (धन आदि के लिए) यौनसंबन्ध करने की छूट देते हैं ॥ ३ ॥

**टि०—**गोविन्दस्वामी के अनुसार चारणदारा देवदासी को कह सकते हैं। रंगा- वतार से वेश्याओं से तात्पर्य है, जो नृत्य आदि द्वारा जीविकोपार्जन करती हैं। इन स्त्रियों के साथ व्यभिचार का दोष इसलिए नहीं माना गया है कि इनके पुरुष इस विषय में आपत्ति नहीं करते, अपितु धनलिप्सा से स्वयं ही इनका संबन्ध दूसरे पुरुषों से कराते हैं। किन्तु वेश्यागमन के संबन्ध में भी प्रायश्चित्त का अन्यत्र विधान किया गया है—

“पशुं वेश्यां च यो गच्छेत्प्राजापत्येन शुद्धयति”

चारणदाराः देवदास्यः। रङ्गावतारः पण्यस्त्रियः। तासु सङ्ग्रहणे वधो न कर्तव्यः। येन तास्संसर्जयन्ति सम्बन्धयन्ति आत्मना निगुप्तान् रक्षितानपि पुंसो द्रव्यलिप्सया। तानेव क्षीणद्रव्यांश्चालयन्ति उत्सृजन्ति च। एवंस्वभाव- त्वात्तासां तद्गमने प्रायश्चित्तमप्यल्पमेव। ‘पशुं वेश्यां च यो गच्छेत्प्राजा- पत्येन शुद्धयति’ इति। तथाऽन्यत्राऽपि--

चतुर्थः खण्डः ] द्वितीयप्रश्ने द्वितीयोऽध्यायः १९७

Page 249Permalink

चतुर्थः खण्डः ] द्वितीयप्रश्ने द्वितीयोऽध्यायः १९७

जात्युक्तं पारदार्यं च गुरुतल्पत्वमेव च ।
१चारणादिखीषु नाऽस्ति कन्यादूषणमेव चेति ॥ ३ ॥

अथ नानाबीजायतनत्वादपवित्रं स्त्रीक्षेत्रम् । ततस्तत्रोत्पन्नमपि क्षेत्रजगूढोत्पन्नकानीनसहोढपौनर्भवाख्यमपत्यमप्यपवित्रमेतन्मूत्रच्छर्दिवदसंव्यवहार्यमित्याशङ्कयाऽऽह--

स्त्रियः पवित्रमतुलं नैता दुष्यन्ति कर्हिंचित् ।
मासि मासि रजो ह्यासां दुरितान्यपकर्षति ॥ ४ ॥

अनु०—स्त्रियों की पवित्रता अद्वितीय रूप वाली होती है, उन्हें कोई यौन-संबंध द्वारा दूषित नहीं कर सकता । प्रत्येक मास में होने वाला मासिक स्राव उनके दोषों को दूर कर देता है ॥ ४ ॥

टि०—गोविन्दस्वामी ने परपुरुष के संसर्ग से होने वाली अपवित्रता, मानसिक तथा वाचिक दोषों के भी दूर हो जाने का अर्थ ग्रहण किया है ।
.परपुरुषसंसर्गविषयाणि मानसानि वाचिकानि च दुरितानि पापानि । न पुनर्हिंसादिनिमित्तान्यपकर्षति ॥ ४ ॥

किञ्च--

सोमश्शौचं ददत्तासां गन्धर्वश्शिक्षितां गिरम् ।
अग्निश्च सर्वभक्ष्यत्वं तस्मा२न्निष्कल्मषाः स्त्रियः ॥

अनु०—सोम देव ने स्त्रियों को पवित्रता प्रदान की, गन्धर्व ने मधुर और मनोहर बोलने का ढंग दिया, अग्नि ने उनको सबके द्वारा भोग्य बनाया, अतः स्त्रियां सभी प्रकार की अशुद्धि से मुक्त होती हैं ॥ ५ ॥

टि०—गोविन्दस्वामी ने सर्वभक्ष्यत्वम् का अर्थ लिया है सर्वैः भोग्यत्वम् । ब्यूह्लर ने अनुवाद में अग्नि ने सभी अंगों की पवित्रता प्रदान की ऐसा अर्थ किया है ।

तासां स्त्रीणां सोमश्शौचं दत्तवान् । यत एव देवता ताभ्यो वरं ददौ तस्मात्ताभिर्यदशौचं क्रियते तद्भर्त्रा नैवाऽवेक्षणीयम् । देवताप्रसादप्रसङ्गादिदमन्यदुच्यते—गन्धर्वश्शिक्षितां गिरं भाषणप्रकारम् । अतोऽनुचितभाषणेऽपि तासु क्षान्तेन भवितव्यम् । तथा चोक्त पात्रलक्षणे 'स्त्रीषु क्षान्तम्' इति । अग्निश्च सर्वभक्ष्यत्वं सर्वैर्भोग्यत्वं दत्तवान् , यत एवं देवताभ्यो लब्धवराः


१. साधारणस्त्रियां इति. ग. पु.
२. निष्कल्मषाः इत्येव ग. पु.

Page 250Permalink
१९८बौधायन-धर्मसूत्रम्[ प्रायश्चित्तम्

स्त्रियः तस्मात् ¹निष्कल्मषाः विगतकल्मषाः काञ्चनसमाः, अपराधेष्वपि न त्याज्या इत्यभिप्रायः ॥ ५ ॥

अप्रजां दशमे वर्षे स्त्रीप्रजां द्वादशे त्यजेत् ।
मृतप्रजां पञ्चदशे सद्यस्त्वप्रियवादिनीम् ॥ ६ ॥

अनु०—दसवें वर्ष में वन्ध्या स्त्री का परित्याग कर दे, केवल पुत्रियां उत्पन्न करने वाली स्त्री का बारहवें वर्ष में परित्याग कर दे, जिस स्त्री के बच्चे मर जाते हों उसका पन्द्रहवें वर्ष में परित्याग कर दे और झगड़ालू हो उसका तत्काल परित्याग करे ॥ ६ ॥

अधिवेदनमत्र विवक्षितम् । न त्यागः । तदपि सति सम्भवे । धर्माधिकारः पुनरस्त्येव । अप्रियवादिन्यास्तु विपन्ने (?) । तस्या अपि ग्रासाच्छादनं देयम् ॥ ६ ॥

अयं परः स्त्रीधर्मः—

संवत्सरं प्रेतपत्नी मधुमांसमद्यलवणानि वर्जयेदधश्शयीत ॥ ७ ॥

अनु०—पति की मृत्यु होने पर विधवा स्त्री एक वर्ष तक मधु, मांस, मद्य और नमक का प्रयोग न करे और भूमि पर शयन करे ॥ ७ ॥

टि०—यहां ब्रह्मचर्य के नियम का पालन भी समझना चाहिए—गोविन्दस्वामी ।

मृतः पतिर्यस्याः तस्याः अयं सांवत्सरीको नियमः । अत्यन्तं ताम्बूलमपि । तद्ग्रहणमेव ब्रह्मचर्यस्याऽपि ग्रहणम् । तच्च यावज्जीविकम् ॥ ७ ॥

षण्मासानिति मौद्गल्यः ॥ ८ ॥

अनु०—मौद्गल्य का मत है कि केवल छः मास तक ही विधवा उपर्युक्त नियम का पालन करे (एक वर्ष तक नहीं) ॥ ८ ॥

अशक्तावनुग्रहोऽयम् । अन्यथा पितृमेधकल्पोक्तेन 'यावज्जीवं प्रेतपत्नी' इत्यनेन विरोधस्स्यात् ॥ ८ ॥

अत ऊर्ध्वं गुरुभिरनुमता देवराज्जनयेत् पुत्रमपुत्रा ॥ ९ ॥

अनु०—इस समय के बाद यदि उसका कोई पुत्र न हो तो वह गुरुओं की आज्ञा से देवर (पति के भ्राता) द्वारा पुत्र उत्पन्न करे ॥ ९ ॥

अत ऊर्ध्वं संवत्सरात् षड्भ्यो मासेभ्यः गुरुभिश्श्वशुरप्रभृतिभिः अनुमता, तत्सुतेषु । देवरो द्वितीयो वरः स पत्युर्भाता । तस्मात्पुत्रमेकं जनयेत् तावतैव सपुत्रवत् सिद्धेः, विवक्षितत्वाच्चैकवचनस्य ॥ ९ ॥


१. निष्कलुषाः काञ्चनसमाः इत्येव ग. पु.

चतुर्थः खण्डः ] द्वितीयप्रश्ने द्वितीयोऽध्यायः १९९

Page 251Permalink

चतुर्थः खण्डः ] द्वितीयप्रश्ने द्वितीयोऽध्यायः १९९

साम्प्रतं देवरनियोगे अनर्हा आह—
अथाऽप्युदाहरन्ति—
वशा चोत्पन्नपुत्रा च नीरजस्का गतप्रजा ।
नाऽकामा सन्नियोज्या स्यात् फलं यस्यां न विद्यत इति ॥१०॥

अनु०—इस संबन्ध में धर्मशास्त्रज्ञ निम्नलिखित पद्य उद्धृत करते हैं—
जो विधवा स्त्री वन्ध्या हो, जिसके पुत्र उत्पन्न हो चुके हैं, जिसके पुत्र गर्भ का स्राव हो जाता हो, जिसके बच्चे मर गये हों, जो पुत्र उत्पन्न करने के लिए इच्छुक न हो, जिस स्त्री से संबन्ध का कोई फल न होने वाला हो उससे प्रयोग नहीं किया जाना चाहिए ॥ १० ॥

या पुरुषसम्बन्धं नेच्छति । यस्यामुपगमनफलं न विद्यते गर्भस्य स्रवणात् ॥ १० ॥

अन्यत्राऽपि देवरनियोगादगम्या आह—
मातुलपितृष्वसा भगिनी भागिनेयी स्नुषा मातुलानी सखिवधू-
रित्यगम्याः ॥ ११ ॥

अनु०—मामा की बहन, पिता की बहन, अपनी बहन, बहन की पुत्री, पुत्रवधू मामी तथा मित्र की पत्नी—ये स्त्रियां अगम्य होती हैं ॥ ११ ॥

स्वसृशब्दो मातुलपितृशब्दाभ्यां प्रत्येकं सम्बध्यते । भगिनी सोदरी । स्नुषा पुत्रस्य भार्या । मातुलानी मातुलस्य पत्नी । सखीवधूः सख्युश्च भार्या ॥ ११ ॥

अगम्यानां गमने कृच्छ्रातिकृच्छ्रौ चान्द्रायणमिति प्रायश्चित्तिः ॥१२॥

अनु०—अगम्या स्त्रियों के गमन पर कृच्छ्र, अतिकृच्छ्र और चान्द्रायण व्रत का प्रायश्चित्त होता है ॥ १२ ॥

टि०—जैसा कि गोविन्दस्वामी ने व्याख्या में स्पष्ट किया है ये प्रायश्चित्त अमतिपूर्वक गमन करने पर ही होते हैं ।

अमतिपूर्वं गमन एतद् द्रष्टव्यम् । ये पुनर्मातुलस्य दुहितरं पितृष्वसुश्च मन्त्रेण संस्कृत्य बन्धुसमक्षं तस्यामेव पुत्रानुत्पादयन्ति चरन्ति च धर्मं तया सह, तेषां निष्कृतिं देवाः प्रष्टव्याः ॥ १२ ॥

एतेन चण्डालोभ्यवायो व्याख्यातः ॥ १३ ॥

Page 252Permalink

२०० | बौधायन-धर्मसूत्रम् | [ प्रायश्चित्तम्

अनु०—इस नियम से ही चण्डाल जाति की स्त्री के साथ योनिसंबन्ध करने का प्रायश्चित्त समझना चाहिए ॥ १३ ॥

व्यवायो गमनम् । एतदप्यबुद्धिपूर्वविषयम् ॥ १३ ॥

तदाह—

अथाऽप्युदाहरन्ति—

'चण्डालीं ब्राह्मणो गत्वा भुक्त्वा च प्रतिगृह्य च ।
अज्ञानात् पतितो विप्रो ज्ञानात्तु समतां व्रजेत् ॥ १४ ॥

अनु०—इस संबन्ध में ही निम्नलिखित पद्य उद्धृत किया जाता है—
अज्ञानवश चण्डाल जाति की स्त्री से मैथुन करने, चण्डाल द्वारा दिया गया भोजन ग्रहण करने तथा उसकी दी हुई वस्तु को स्वीकार करने से ब्राह्मण पतित हो जाता है, किन्तु जानबूझकर ये कर्म करने पर वह उसके समान ही हो जाता है अर्थात् चण्डाल ही हो जाता है ॥ १४ ॥

समशब्दात् प्रायश्चित्ताभावमाह । समस्तानां निमित्तता, न व्यस्तानाम्, ^२"अभिषुत्य हुत्वा भक्षयेथाः" इतिवन् ॥ १४ ॥

अथाऽविधिपूर्वपरिगृहीतगुरुदाराणामधिगमने, विधिपूर्वपरिगृहीतगुरुस्थानीयभार्यायाः, स्थानविशेषशयननिमित्तव्यामोहात् स्वभार्याबुद्ध्याऽधिगमने वा प्रायश्चित्तान्तरमाह—

पितुर्गुरोर्नरेन्द्रस्य भार्यां गत्वा प्रमादतः ।
गुरुतल्पी भवेत्तेन पूर्वोक्तस्तस्य निश्चय इति ॥ १५ ॥

अनु०—जो पिता, गुरु, तथा राजा की पत्नी से योनिसंबन्ध करता है वह गुरुतल्पगामी होता है और उसका प्रायश्चित्त ऊपर बताया गया है ॥ १५ ॥


१. cf. मनु. ११. १७५,
२. "ग्रावभिरभिषुत्याहवनीये हुत्वा प्रत्यञ्चः परेत्य सदसि भक्षान् भक्षयन्ति" इति ज्योतिष्टोमप्रकरणे श्रूयते अस्यायमर्थः—सोमलताः चतुर्भिः पाषाणैः कुट्टयित्वा ततः सोमरसं निष्कास्य तं ग्रहचमसाख्येषु पात्रेषु गृहीत्वा आहवनीयाख्येऽग्नौ हुत्वा ततः प्रत्यङ्मुखाः प्रत्यावृत्य सदोनामके मण्डपविशेष उपविश्य तं हुतशेषं सोमरसं यथाविध्यृत्विजः पिबेयुरिति । अत्र नैकैकस्याभिषवादेः प्रत्येकं भक्षणं प्रति निमित्ततां, किन्तु समुच्चितयोरेव होमाभिषवयोरस्त्विति निर्णीतं तृतीये तदत्राऽप्यनुसन्धेयम् ।

चतुर्थः खण्डः ] द्वितीयप्रश्ने द्वितीयोऽध्यायः २०९

Page 253Permalink

चतुर्थः खण्डः ] द्वितीयप्रश्ने द्वितीयोऽध्यायः २०९

गुरुः गुरुस्थानीयोऽभिप्रतः । नरेन्द्रोऽभिषिक्तः । पूर्वोक्त इति अनन्तरा- भिहितं प्रायश्चित्तमाह; तच्च कृच्छ्रादित्रयम् ॥ १५ ॥

इदानीं ब्राह्मणस्य स्वकीयवृत्त्या जीवनाशक्तावनुकल्पमाह-- अध्यापनयाजनप्रतिग्रहैरशक्तः क्षत्रधर्मेण जीवेत् प्रत्यनन्तरत्वात् ॥ १६॥

**अनु०—**अध्यापन करने, यज्ञ कराने और दान लेने में असमर्थ होने पर ब्राह्मण क्षत्रिय के धर्म का आश्रय लेकर जीविका निर्वाह करे, क्योंकि वही ब्राह्मण के धर्म के निकट है ॥ १६ ॥

अशक्तिः नित्यकर्मावसादोऽवृत्त्यावसादो वा; अध्यापनादिष्वेकेनैव जीव-नाशक्तौ द्वितीयं तृतीयं वाऽधितिष्ठेत् । तत्राऽपि लघूपायासम्भवे गुरूपाय आस्थेयः । कुत एतत् ?

यात्रामात्रप्रसिद्ध्यर्थं स्वैः कर्मभिरगर्हितैः ।
अक्लेशेन शरीरस्य कुर्वीत धनसञ्चयम् ॥

इति स्मरणात् । क्षत्रधर्मः शस्त्रधारणम् । प्रत्यनन्तरत्वात् ? प्रतिशब्दोऽत्यन्तानन्तर्ये वर्तते । क्षत्रधर्मो हि वैश्यधर्मादनन्तरो ब्राह्मणस्य । अनेनैतद्दर्शयति—क्षत्रधर्मासम्भवे वैश्यधर्मेणोपजीवेदिति । सोऽपि प्रत्यनन्तर एव शूद्रधर्मव्यपेक्षया । "अध्यापनयाजनप्रतिग्रहास्सर्वेषाम् । पूर्वः पूर्वो गुरुः । तदलाभे क्षत्रियवृत्तिः तदलाभे वैश्यवृत्तिरि"ति ॥ १६ ॥

नेति गौतमोऽत्युग्रो हि क्षत्रधर्मो ब्राह्मणस्य ॥ १७ ॥

**अनु०—**किन्तु गौतम का मत है कि ब्राह्मण ऐसा न करे, क्योंकि क्षत्रिय के धर्म ब्राह्मण के लिए अत्यन्त कठोर होते हैं ॥ १७ ॥

**टि०—**गौतम धर्म सूत्र में गौतम का इस प्रकार का मत नहीं मिलता, अपितु वहाँ भी यही कहा गया है कि आपत्काल में यदि अपने वर्ण के नियम का पालन करने से जीविका न चल सके तो ब्राह्मण क्षत्रिय की वृत्ति स्वीकार करे और उससे भी निर्वाह न होने पर वैश्य की वृत्ति ग्रहण करे, १.७.६.७ पृ० ६५.

न क्षत्रधर्मो ब्राह्मणेनाऽऽस्थेय इति गौतम आचार्यो मन्यते स्म । प्रसिद्धगौतमीये 'तदलाभे क्षत्रियवृत्तिः' इति वचनात् अन्यद्गौतमशास्त्रमस्तीति कल्प्यते । तथा 'आहिताग्निश्चेत् प्रवसन् म्रियेत पुनस्संस्कारं कृत्वा शववच्छौचमिति गौतमः' इति वासिष्ठे । अत्युग्रः अतितीक्ष्णः 'संग्रामे संस्थानमनिवृत्तिश्च, न दोषो हिंसायामाहवे' इत्येवंलक्षणो ह्यसौ ॥ १७ ॥

अथेदानीं विप्रविशोश्च शस्त्रग्रहणे कारणमाह—

Page 254Permalink

२०२ | बौधायनधर्मसूत्रम् | [ आपद्वृत्तिः

अथाप्युदाहरन्ति — गवार्थे ब्राह्मणार्थे वा वर्णानां वाऽपि सङ्करे । गृह्णीयातां विप्रविशौ शस्त्रं धर्मव्यपेक्षया ॥ १८ ॥

अनु०—इस संबन्ध में निम्नलिखित पद्य उद्धृत किया जाता है:- गो के लिए, ब्राह्मण की रक्षा के लिए, अथवा वर्णों की अस्तव्यस्तता की स्थिति में धर्म की रक्षा का विचार कर ब्राह्मण और वैश्य भी शस्त्र धारण करें ॥ १८ ॥

टि०—गौतम प्राणसंकट उपस्थित होने पर ब्राह्मण के लिए शस्त्रग्रहण करना विहित करते हैं : प्राणसंशये ब्राह्मणोपि शस्त्रमाददीत । १।७।२५ पृ० ६९ ।

अर्थशब्दश्चाऽत्र रक्षणप्रयोजनवचनः । वर्णानां सङ्करः अनर्हस्त्रीपुंसलक्षणः । शस्त्रग्रहणे हेतुः—धर्मव्यपेक्षयेति । धर्मबुद्धयेति यावत् ॥ १८ ॥

प्रत्यनन्तरत्वादिति हेतुना वैश्यवृत्त्याऽपि जीवनमुक्तम् , इदानीं त्वनुवदत्युत्तरविधित्सया —

वैश्यवृत्तिरनुष्ठेया प्रत्यनन्तरत्वात् ॥ १९ ॥

अनु०—अथवा वैश्य की वृत्ति ग्रहण करे, क्योंकि वही उसके बाद की वृत्ति है ॥ १९ ॥

न हीनवर्णेनोत्कृष्टवृत्तिरास्थेया 'न तु कदाचिञ्ज्यायसीम्' इति वासिष्ठे-निषेधात् । तत्र कृषिवणिज्यलक्षणादिः वैश्यवृत्तिः । तत्र वाणिज्यविशेषो विहितः—'तृणकाष्ठमविकृतं विक्रेयम्' इत्येवमादिना ॥ १९॥

अथ कृषावाह—

प्राक्प्रातराशात् कर्षी स्यात् ॥ २० ॥

अनु०—(यदि ब्राह्मण कृषि कर्म द्वारा जीविका निर्वाह करता है तो) प्रातराश के समय से पहले ही जुताई करे ॥ २० ॥

टि०—प्रातराश दिन के भोजन को कहते हैं, तात्पर्य यह है कि मध्याह्न तक ही कृषि कर्म करे । गोविन्दस्वामी ।

प्रातराशो दिवाभोजनम् , तेन च मध्याह्नो लक्ष्यते । अष्टधाकृतस्य वासरस्य पञ्चमो भाग इत्यर्थः । तत्र हि भोजनं विहितम्, 'पञ्चमे भोजनं भवेत्' इति दक्षवचनात् । अस्मात् कालात् प्रागेवाऽनडुद्द्वयां विकृष्याऽक्लिष्टौ तौ विसृजेत् ॥ २० ॥

तौ विशिनष्टि—

अस्यूतनासिकाभ्यां समुष्काभ्यामतुदन्नारया मुहुर्मुहुरभ्युच्छन्दयन् ॥२१॥

Page 255Permalink

चतुर्थः खण्डः ] द्वितीयप्रश्ने द्वितीयोऽध्यायः २०३

अनु०—कृषिकर्म करने वाला ब्राह्मण दो ऐसे बैलों द्वारा खेत जोते, जिनकी नाक न छेदी गयी हो, और जिन्हें बधिया न किया गया हो, उन्हें बिना मारे हुए ही बार-बार पुचकारते हुए तथा मीठे शब्दों का प्रयोग करते हुए हांके ॥ २१ ॥

अविद्धघोणाभ्यामित्यर्थः। समुष्काभ्यां साण्डाभ्यां अनुत्कृत्ताण्डाभ्यामित्यर्थः । अण्डोत्कर्तनेन हि बीजशक्तिः क्षीयते । अतुदन्नारया आरा नाम सलोहको दण्डः । तया तावनडुहौ अतुदन् तयोर्व्यथामकुर्वन् । अभ्युच्छन्दनं लोहफालायोयोक्त्रलग्नायाश्च मृदोऽपनयनम् , प्रियभाषणं कण्डूयनादिना लालनं च, तन्मुहुर्मुहुः कुर्वन् विलिखेत् भूमिमिति शेषः ॥ २१ ॥

स्वकर्मणा जीवनाशक्तौ हीनवृत्त्याऽपि जीवनमुक्तम् , अस्यामप्यापदि न न परित्याज्योऽग्निः । कुतः प्रभृति स ग्रहीतव्यः ? इत्यस्यामाकाङ्क्षायामाह—

भार्यादिरग्निस्तस्मिन् कर्मकरणं प्रागन्याधेयात् ॥ २२ ॥

अनु०—( गृह्य ) अग्नि का भार्याग्रहण के समय से आधान किया जाता है, अग्न्याधेय तक की क्रियायें उसी अग्नि में करनी चाहिए ॥ २२ ॥

टि०—यह नियम उस व्यक्ति के लिए भी है जो आपत्काल में हीन वृत्ति से जीवनिर्वाह कर रहा है । बोधायन के अनुसार विवाह के समय ही गृह्य अग्नि प्रज्वलित की जाती है । इस संबन्ध में वसिष्ठ धर्मसूत्र ८।३ के भी मत द्रष्टव्य हैं । गौतम के मतानुसार दायविभाग के काल में भी अग्नि का आधान होता है ।

गोतमीयमतेन¹ दायादिपक्षोऽप्यस्ति । आचार्यस्य पुनर्भार्यादिरेवाऽग्निरित्यभिप्रायः । कर्म गार्ह्यं यदग्न्याधेयात् पूर्वं तस्मिन् गृह्याणि कर्माणि क्रियन्त इति । गृह्योक्तानां कर्मणां पुनरनुवादोऽग्निहोत्रादितुल्ययोगक्षेमप्राप्तिहेतुत्वज्ञा-पनार्थः । अग्न्याधेयात्पूर्वं गार्ह्याणां शूलगवादीनामनुष्ठानम्² ॥ २२ ॥

अग्न्याधेयप्रभृत्यथेमान्यजस्राणि भवन्ति—यथैतदग्न्याधेयमग्निहोत्रं दर्शपूर्णमासावाग्रयणमुदगयनदक्षिणायनयोः पशुः चातुर्मास्यानि ऋतुमुखे षड्ढोता वसन्ते ज्योतिष्टोम इत्येवं क्षेमप्रापणम् ॥ २३ ॥

अनु०—अग्न्याधेय के बाद से ये क्रियाएं नित्य अविच्छिन्न रूप में आती हैं—


१. भार्यादिरग्निर्दायादिर्वेति गौतमः ॥
२. शूलगवो नाम ईशानदेवताको गोद्रव्यकः कर्मविशेषो गृह्य उक्तः “अथ शूलगवः” ( बो. गृ. २-१३ ) इत्यादिना । तत्र यद्यपि गोद्रव्यत्वेन विहिता, तथाऽपि कलौ गवाslashलम्भस्य निषिद्धत्वात् तद्विकल्पेन ‘ईशानाय स्थालीपाकं वा . श्रपयन्ति’ इति स्थालीपाकस्य विहितत्वात् शिष्टाचाराच्च स्थालीपाक एवाऽनुष्ठेयः ॥

Page 256Permalink

२०४ बौधायन-धर्मसूत्रम् [विहिताकरणदोषः

अग्न्याधेय, अग्निहोत्र, दर्शपूर्णमास, आग्रयण, उदगयन, दक्षिणायन, पशु यज्ञ, ऋतुओं के आरम्भ में किये जाने वाले चातुर्मास्य, वसन्त में किया जाने वाला षड्ढोता और ज्योतिष्टोम इस प्रकार कल्याण की प्राप्ति होती है ॥ २३ ॥

एतानि हि प्रसिद्धानि कर्माणि, पूर्वोक्तानि गार्ह्याणि । अजस्राणि नित्यानि, आगते काले कर्तव्यानि । अग्न्याधेयग्रहणं दृष्टान्तार्थम् । एषां पाठे दृश्यत एव । क्षेमप्रापणं मोक्षः एवं नित्यकर्मनिरतः प्रतिषिद्धकाम्यकर्मवर्जी गृहस्थोऽपि विमुच्यत इत्यभिप्रायः ।

नित्यनैमित्तिके कुर्यात् प्रत्यवायजिघांसया ।
मोक्षार्थी न प्रवर्तेत तत्र काम्यनिषिद्धयोः ॥ इति ॥ २३ ॥

इदानीं विहिताकरणे प्रतिषिद्धसेवने च दोषं वक्तुमुपक्रमते—
अथाप्युदाहरन्ति—

न दिवास्वप्नशीलेन न च सर्वान्नभोजिना ।
कामं शक्यं नभो गन्तुमारूढपतितेन वा ॥ २४ ॥

**अनु०—**इस संबन्ध में धर्मशास्त्रज्ञ निम्नलिखित पद्य उद्धृत करते हैं—
दिन में सोनेवाला, सभी प्रकार के अन्न का भोजन करनेवाला, किसी स्थान पर या व्रत में आरूढ होकर भ्रष्ट होने वाला कदापि स्वर्ग प्राप्त करने में समर्थ नहीं होता ॥ २४ ॥

**टि०---**दिवास्वप्नशील से यहां हर प्रकार के व्यसन में पड़े हुए, शुभ-अशुभ का ज्ञान न रखनेवाले, आलसी व्यक्ति से तात्पर्य है, इसी प्रकार गोविन्दस्वामी की व्याख्या के अनुसार सर्वान्नभोजी से निषिद्ध सेवा करने वाले व्यक्ति का भी अर्थ ग्रहण किया जाएगा ।

न शक्यं गन्तुमिति सम्बन्धः । दिवास्वप्नशीलेनेति शब्देन विहिताकरणस्वभावो लक्ष्यते । स्वप्नो निद्रा मनोवृत्तिविशेषः । 'अभावप्रत्ययालम्बना वृत्तिर्निद्रा' इत्यागमः । हिताहितप्राप्तिपरिहारोपायभूतशुभाशुभकर्मानुष्ठानवर्जनाकुलितचेतसो हि पुंसो नाऽस्ति निद्रावसरः । प्रसन्ने हि चेतसि निद्रा भवति । अलसो वा दिवास्वप्नशीलः । सर्वान्नभोजिशब्देनाऽपि प्रतिषिद्धसेवा कथ्यते, भोज्याभोज्यव्यवस्था यस्य नाऽस्तीत्यभिप्रायः । भुजिरत्र व्यापारमात्रोपलक्षणार्थः । आरूढपतितः तापसः परिव्राजको वा प्रत्यव्यवस्थितः । एतैर्नभस्स्वर्गं गन्तुं प्राप्तुमशक्यमित्यर्थः ॥ २४ ॥

दैन्यं शाठ्यं जैह्म्यं च वर्जयेत् ॥ २५ ॥

**अनु०—**दीनता, शठता, कुटिलता के भावों का परित्याग करे ॥ २५ ॥

चतुर्थः खण्डः ] द्वितीयप्रश्ने द्वितीयोऽध्यायः २०५

Page 257Permalink

चतुर्थः खण्डः ] द्वितीयप्रश्ने द्वितीयोऽध्यायः २०५

टि०—दीनता से यहां याचकता आदि का भाव भी लिया गया है, परोपकार न करना शठता है। सूत्र में च शब्द के प्रयोग से अश्लीलादि भाषण का भी अर्थ ग्रहण करना चाहिए—गोविन्दस्वामी।

आत्मनः क्षीणत्वप्रदर्शनेन याचिष्णुता¹ दैन्यम्। शक्तौ सत्यामपि परोपकाराकरणं शाठ्यम्। जैह्म्यं कौटिल्यम्। चशब्दादश्लीलादिकमपि ॥ २५ ॥

दैन्यं पुनः प्रयत्नेन वर्जनीयम् अस्मिन्नर्थे गाथामाह—

अथाऽप्यत्रौशनसश्च वृषपर्वणश्च दुहित्रोस्संवादे गाथामुदाहरन्ति ॥२६॥

अनु०—इस संबन्ध में उशना और वृषपर्वा की पुत्रियों के बीच हुए संवाद की एक गाथा उद्धृत की जाती अ है— तुम उसकी पुत्री हो जो दूसरों का स्तुति करता है, याचना करता है, तथा दान ग्रहण करता है, किन्तु मैं ऐसे व्यक्ति की पुत्री हूं, जिसकी स्तुति की जाती है, जो याचकों को दान देता है, किसी से दान स्वीकार नहीं करता ॥ २६ ॥

टि०—यह संवाद शर्मिष्ठा तथा देवयानी के संवाद के रूप में महाभारत में भी आया है। पूर्वार्ध में देवयानी के पिता उशना के दीन स्वभाव का उल्लेख है।

उशनाः शुक्रः, तस्य दुहिता देवयानी वृषपर्वा तु क्षत्रियः, तस्य दुहिता शर्मिष्ठा। तयोस्संवादो विसंवादः गाथाश्लोकः ॥ २६ ॥

स्तुवतो दुहिता त्वं वैयाचतः प्रतिगृह्णतः । अथाऽहं स्तूयमानस्य ददतोऽप्रतिगृह्णतः ॥ ददतोऽप्रतिगृह्णतः इति ॥ २७ ॥

इति बौधायनीये धर्मसूत्रे द्वितीयप्रश्ने चतुर्थः खण्डः ॥

प्रतिशाङ्गं प्रभाषते तत्र पूर्वेणाऽर्धेन देवयान्याः पितुरुशनसो दीनस्वभावत्वं कथयति। उत्तरेण चाऽऽत्मनः पितुर्वृषपर्वणः ततो विपरीतस्वभावत्वम् ॥ २७ ॥

इति श्रीगोविन्दस्वामिविरचिते बौधायनधर्मसूत्रविवरणे द्वितीयप्रश्ने द्वितीयोऽध्यायः ॥


१. वागाविष्करणं दैन्यमिति घ. पु०

Page 258Permalink

२०६ बौधायन-धर्मसूत्रम्

अथ द्वितीयप्रश्ने तृतीयोऽध्यायः

पञ्चमः खण्डः

भूयोऽपि नियमानोच्यते— 'तपस्यमवगाहनम्^१ ॥ १ ॥ **अनु०—**तपस्या के लिए स्नान करना चाहिए ॥ १ ॥ तपसे हितं तपस्यम् । अवगाहनं स्नानम् । तपस उपक्रमे कर्तव्यमित्यर्थः ॥ १ ॥

देवतास्तर्पयित्वा पितृतर्पणम् ॥ २ ॥ **अनु०—**देवताओं का जल द्वारा तर्पण करने के बाद पितरों का तर्पण करना चाहिए ॥ २ ॥ भवेदिति शेषः । ऋषितर्पणानन्तरं पितृतर्पणं किलाऽन्यत्रोच्यते^२ । इह तु देवतर्पणादनन्तरम् , अत आनन्तर्ये विकल्पः । यद्वा—तपस्येऽवगाहने एव विशेषः ॥ २ ॥

अनुतीर्थमप उत्सिञ्चे “दूर्जं^३ वहन्ती” रिति ॥ ३ ॥ **अनु०—**ऊर्जं वहन्ती मन्त्र का पाठ करते हुए तीर्थों के अनुसार जल गिराया जाता है ॥ ३ ॥ **टी०—**पूरा मन्त्र इस प्रकार है—“ऊर्जं वहन्तीरममृतं घृतं पयः कीलालं परिस्रुतं स्वधा स्थ तर्पयत मे पितॄन्” । अनुतीर्थं तीर्थमनुकूलमित्यर्थः । एतस्मादेव गम्यते जले तर्पणमिति । अयं हि मन्त्रः स्नानविध्यनुवाके कृत्स्नशः पठ्यते । यद्वा—नदीतरणानन्तरमेतदुत्सेचनं कर्तव्यम् ॥ ३ ॥

अथाप्युदाहरन्ति — स्रवन्तीष्वनिरुद्धासु त्रयो वर्णा द्विजातयः । प्रातरुत्थाय कुर्वीरन् देवर्षिपितृतर्पणम् ॥ ४ ॥


१. तपस्यमपोऽवगाहनम् इति व्याख्यानपुस्तकेषु ॥ २. अत्रैव नवमखण्डे 'अथोत्तरं देवतास्तर्पयति', इत्यारभ्य देवतर्पणान्युक्त्वा ततः “अथ निवीती ऋषींस्तर्पयामि” इत्यादिना ऋषितर्पणमुक्त्वा, अनन्तरमेव “अथ प्राचीनावीती पितॄन् स्वधा नमस्तर्पयामि” इति पितृतर्पणं विहितमाचार्येणेत्यर्थः । ३. “ऊर्जं वहन्तीरममृतं घृतं पयः कीलालं परिस्रुतं स्वधा स्थ तर्पयत मे पितॄन्” इति समग्रो मन्त्रः ॥

पञ्चमः खण्डः ] द्वितीयप्रश्ने तृतीयोऽध्यायः २०७

Page 259Permalink

पञ्चमः खण्डः ] द्वितीयप्रश्ने तृतीयोऽध्यायः २०७

**अनु०—**इस सम्बन्ध में निम्नलिखित पद्य किया जाता है— तीन द्विजाति वर्ग के पुरुष प्रातःकाल उठकर बहती हुई अनवरुद्ध जल की धारा से देवता ऋषि तथा पितरों का तर्पण करें ॥ ४ ॥

**टी०—**बहती हुई अनवरुद्ध जल की धारा से यहां नदी में स्नान करने का नियम स्पष्टतः प्रतीत होता है ।

स्रवन्तीष्वनिरुद्धास्विति नद्यां प्रातःस्नानं विधीयते न तटाकादिषु कुल्यासु वा ॥ ४ ॥

इतरथा दोषमाह— निरुद्धासु न कुर्वीरन्नंशभाक्तत्र सेतुकृत् ॥ ५ ॥

**अनु०—**ऐसे जल में स्नानतर्पण नहीं करना चाहिए, जो चारो ओर जल से बंधा हो, ऐसे (तालाब कूप आदि में) जलाशय में स्नान-तर्पण करने पर उसके पुण्य का अंश तालाब या कूप को बंधवाने वाले को मिलता है ॥ ५ ॥

निरुद्धासु यदि कुर्वीरन्निति शेषः। सेतुकृत् खननकृत् । तत्र सेतुकृत् स्नानत-र्पणादिपुण्यफलांशभाग्भवति । पुण्यकर्ता च सेतुकृदेनोंशभाक् । आह च— परकीयनिपानेषु न स्नायाच्च कदाचन । निपानकर्तुः स्नात्वा तु दुष्कृतांशेन लिप्यते ॥ इति ॥ निपानं तटाक-कूपादि ॥ ५ ॥

उपसंहरति— तस्मात् परकृतान् सेतून् कूपांश्च परिवर्जयेदिति ॥ ६ ॥

**अनु०—**अतएव दूसरों द्वारा बनवाये गये तालाब के घाटों तथा कूपों में स्नान तर्पण आदि का परिवर्जन करें ॥ ६ ॥

एतन्निर्वाहकं परकीयमतेनोपन्यस्यति— अथाऽप्युदाहरन्ति— उद्धृत्य वाऽपि त्रीन् पिण्डान् कुर्यादापत्सु नो सदा । निरुद्धासु तु मृत्पिण्डान् कूपात् त्रीनब्घटांस्तथेति ॥ ७ ॥

**अनु०—**इस सम्बन्ध में निम्नलिखित पद्य उद्धृत किया जाता है आपत्काल में (तालाब आदि घिरे हुए) जल में से तीन मुट्ठी मिट्टी निकाल कर ओर कूप आदि में घिरे हुए जल में से तीन घड़ा जल निकालकर स्नान तर्पण किया जा सकता है, किन्तु यह नियम सदा नहीं होता है ॥ ७ ॥

Page 260Permalink
२०८बौधायन-धर्मसूत्रम्[ गृहस्थनियमाः

सदा न कुर्यान्निरुद्धास्विति सम्बन्धः । अविशेषितेन पिण्डशब्देनाऽवकरादीनां पिण्डा गृह्यन्ते । आपत्सु स्रवन्तीनां अनिरुद्धानां चाऽभावे कूपे चेत् स्नानं समुपस्थितं तदा त्रीनपां पूर्णान् घटानुद्धृत्य स्नानम् ॥

आपः प्रस्तुताः, तत्राऽऽह—

बहु प्रतिग्राह्यस्य प्रतिगृह्याऽप्रतिग्राह्यस्य वाऽयाज्यं वा याजयित्वाऽनाश्यान्नस्य वाऽन्नमशित्वा तरत्समन्दीयं जपेदिति ॥ ८ ॥

**अनु०—**अनेक व्यक्तियों को दान देने में समर्थ व्यक्ति से अथवा ऐसे व्यक्ति से जिससे दान नहीं लेना चाहिए, दान लेकर, ऐसे व्यक्ति का यज्ञ कराकर, जिसका यज्ञ कराना निषिद्ध है, अथवा ऐसे व्यक्ति कः अन्न खाकर, जिसका अन्न खाना निषिद्ध है, तरत्समन्दीय मन्त्रों का जप करे ॥ ८ ॥

**टि०—**तरत्समन्दी मन्त्र ऋग्वेद ९।५८ हैं। गोविन्द के अनुसार बहु प्रतिगृह्य का अर्थ है, जो अनेक सेवकों का भरणपोषण करने में समर्थ हो ।

काश्यपो वामदेवो वा ऋषिः । अप्स्विति शेषः । उत्तरं चतृऋचं¹ अप्रतिग्राह्यस्य पतितादे र्ने परिग्रहदुष्टम्, सुरादिर्वा स्वभावदुष्टम् । अयाज्यं गुरुतल्पगमनादिना याजनानर्हम् , अनाश्यान्नः अभोज्यान्नो लेवनादिनाऽशुद्धान्नः । एतच्च रहस्यप्रायश्चित्तम् । आह च गौतमः-रहस्यं प्रायश्चित्तमविख्यातदोषस्य चतृऋचं “तरत्समन्दी” इत्यादि ॥ ८ ॥

एतेऽप्यनाश्यान्नाः, एनांस्वत्वात् । के ते ?

अथाऽप्युदाहरन्ति—

गुरुसङ्करिणश्चैव शिष्यसङ्करिणश्च ये ।
आहारमन्त्रसङ्कीर्णा दीर्घं तम उपासत इति ॥ ९ ॥

**अनु०—**इस सम्बन्ध में धर्मशास्त्र निम्नलिखित पद्य उद्धृत करते हैं—

जो पतित गुरु के साथ, संसर्ग रखते हैं, जो लोग पतित शिष्य के साथ धर्मविरुद्ध सम्बन्ध रखते हैं, पतित जनों का भोजन करते हैं, और उनके लिए मन्त्रों का प्रयोग करते हैं, वे घोर अन्धकार में प्रवेश करते हैं ॥ ९ ॥


१. तरत्समन्दी धावति धारा सुतस्याऽन्धसः । तरत्समन्दी धावति ॥ १ ॥
उक्षा वेद वसूनां मर्तस्य देव्यवसः । तरत्समन्दी धावति ॥ २ ॥
ष्वञ्चयोः पुरुषण्ट्योरा सहस्राणि दद्महे । तरत्समन्दी धावति ॥ ३ ॥
बायोर्लक्ष्िक्षतं तना सहस्राणि च दद्महे । तरत्समन्दी धावति ॥ (ऋक् सं.७.१.१५.)
इति चतृऋचं सूक्तं तरत्समन्दीयमित्युच्यते :

पञ्चमः खण्डः ] द्वितीयप्रश्ने तृतीयोऽध्यायः २०९

Page 261Permalink

पञ्चमः खण्डः ] द्वितीयप्रश्ने तृतीयोऽध्यायः २०९

गुर्व्यो व्याख्याताः । प्रायश्चित्तीतां प्राप्याऽकृतप्रायश्चित्तसद्भिः संसर्गं न व्रजेदिति । आह—
प्रायश्चित्तीतां प्राप्य दैवात्पूर्वकृतेन वा ।
न संसर्गं व्रजेत्सद्भिः प्रायश्चित्तेऽकृते द्विजः ॥ इति ॥ ९ ॥
'नित्योदकी' (२.३.१) त्यत्र यदारब्धं तदेव पुनः प्रस्तौति प्रसक्तानुप्रसक्तं परिसमाप्य—

अथ स्नातकव्रतानि ॥ १० ॥
अनु०—अब स्नातक के व्रतों का विवेचन किया जायेगा ॥ १० ॥
वक्ष्यन्त इति शेषः । एतान्यपि प्रजापतिव्रतानि स्नातकाध्यायोक्तावशिष्टानि । १ ॥ १० ॥

सायं प्रातर्यदशनीयं स्यात्तेनाऽन्नेन वैश्वदेवं बलिमुपहृत्य ब्राह्मण-क्षेत्रियविट्शूद्रानभ्यागतान् यथाशक्ति पूजयेत् ॥ ११ ॥
अनु०—सायंकाल तथा प्रातःकाल जो कुछ भी भोजन हो उसके एक अंश से वैश्वदेव तथा बलिकर्म करे और तदनन्तर अपनी शक्ति के अनुसार अभ्यागत ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य और शूद्रों का सत्कार करे ॥ ११ ॥
यदशनीयमित्यनेनाऽहविष्यस्याऽपि ग्रहणं केचिदिच्छन्ति । तन्नयुक्त-युक्ततया परामृश्यम् । वैश्वदेवं कृत्वा बलिं चोपहृत्येत्यध्याहारः । बलिहरणा-नन्तरं चाऽभ्यागतान् यथाशक्ति पूजयेत् भोजयेदित्यर्थः । तृणभूम्युदकादीनां 'पूर्वमेवोक्तत्वात् ॥ ११ ॥

अथाऽनुकल्पमाह—
यदि बहूनां न शक्नुयादेकस्मै गुणवते दद्यात् ॥ १२ ॥
अनु०—यदि अनेक व्यक्तियों को भोजन न दे सके तो एक ही सद्गुणी व्यक्ति को भोजन करावे ॥ १२ ॥
गुणवान् पुनः—
विद्यानुष्ठानसम्पन्नो यज्वा पण्डित एव ।
वैश्वदेवे तु सम्प्राप्तः सोऽतिथिःस्वर्गसङ्क्रमः ॥ इति ॥ १२ ॥

यो वा प्रथममुपागतः स्यात् ॥ १३ ॥


१. पूर्वमेव दत्तत्वात् इति ग. घ. पु.
१७ बौ० ध०

Page 262Permalink
२१०बौधायन-धर्मसूत्रम्[स्नातकधर्माः

**अनु०—**अथवा अनेक अभ्यागतों में जो पहले आया हो उसे ही भोजन करावे ॥ १३ ॥

आगतानां बहूनां मध्ये यः प्रथमं प्राप्तस्तं भोजयेदिति ॥ १३ ॥

शूद्रश्चेदागतस्तं कर्मणि नियुञ्ज्यात् ॥ १४ ॥

**अनु०—**यदि कोई शूद्र अभ्यागत हो तो उसे किसी कार्य पर लगावे ( और फिर बाद में भोजन दे )

ततस्तं भोजयेदिति शेषः । द्विजातीनां तु विद्यातपसी एव भोजयितुं पर्याप्ते । शूद्रस्य त्वभ्यागतस्य तदसम्भवात्तत्स्थाने कर्मकरणम् । ततश्च निर्गुणे द्विजादावभ्यागते तमपि कर्मणि नियुञ्ज्यादित्युक्तं भवति । युक्तं चैतत्, वसिष्ठवचनात् —'अश्रोत्रिया अननुवाक्याः अनग्नयश्शूद्रसधर्माण भवन्ति' इति । आचार्योऽपि वक्ष्यति —'कामं तान् धार्मिको राजा शूद्रकर्मसु योजयेत्' ( २. ७. १५ ) इति । कर्म च काष्ठभेदनमृत्तिकासान्द्रीकरणादि ॥ १४ ॥

श्रोत्रियाय वाऽग्रं दद्यात् ॥ १५ ॥

**अनु०—**यदि अनेक व्यक्तियों को भोजन देने में असमर्थ हो तो एक श्रोत्रिय विद्वान् ब्राह्मण को अग्र प्रदान करे ॥ १५ ॥

**टि०—**अग्र सोलह ग्रास के बराबर अन्न को कहते हैं ।

यदि बहूनां न शक्नुयात् इत्यनुवर्तते । तत्र ग्रासः—शिख्यण्डप्रमाणाश्चत्वारो ग्रासा एकैकं भैक्षम्, तच्चतुर्गुणीतं पुष्कलमित्युच्यते । तत्पुष्कलचतुष्टयं चाऽग्रम् ॥ १५ ॥

'ये नित्याभक्तिकास्स्युस्तेषामनुपरोधेन संविभागो विहितः ॥ १६ ॥

**अनु०—**जो नित्य भोजन करने वाले हैं उनके भोजन के अंश में किसी प्रकार की कमी न करते हुए भोजन का विभाग करना चाहिए ॥ १६ ॥

आसमन्तात् भक्तं आभक्तम्, नित्यं आभक्तं येषां ते नित्याभक्तिकाः, नित्यमन्नं ये भजन्ते पुत्रदारभृत्यादयः । तेषामुपरोधः पीडा, तदभावोऽनुपरोधः । संविभागो दानम् । तदुपरोधे सति न कर्तव्यम् । आह च—

भृत्यानामुपरोधेन यः करोत्यौर्ध्वदैहिकम् ।
तद्भवत्यसुखोदर्कं जीवतश्च मृतस्य च ॥ इति ॥ १६ ॥


१. "नित्या भक्तिकाः" इति सूत्रे, व्याख्यायां भक्तं अन्नं नित्यं ये भजन्ते पुत्रदारभृत्यादयः इति च पाठः क. ग. पु.

पञ्चमः खण्डः ] द्वितीयप्रश्ने तृतीयोऽध्यायः २११

Page 263Permalink

पञ्चमः खण्डः ] द्वितीयप्रश्ने तृतीयोऽध्यायः २११

न त्वेव कदाचिददत्त्वा भुञ्जीत ॥ १७ ॥

अनु०— कभी भी भोजन का कुछ अंश दिये बिना भोजन नहीं करना चाहिए ॥ १७ ॥

अदत्त्वा भोजने सति दोषगुरुत्वख्यापनार्थो निपातद्वयप्रयोगः ॥ १७ ॥

पुनरप्यदत्त्वा भोजननिन्दामाह—

अथाऽप्यत्राऽन्नगीतौ श्लोकावुदाहरन्ति—

'यो मामदत्त्वा पितृदेवताभ्यो भृत्यातिथीनां च सुहृज्जनस्य ।
सम्पन्नमश्नन्विषमत्ति मोहात्तमद्म्यहं तस्य च मृत्युरस्मि ॥ हुताग्नि-
होत्रः कृतवैश्वदेवः पूज्यातिथीन् भृत्यजनावशिष्टम् । तुष्टश्शुचिश्श्रद्दध-
दत्ति यो मां तस्याऽमृतं स्यां स च मां भुनक्तीति ॥ १८ ॥

अनु०-- इस सन्दर्भ में अन्न के देवता द्वारा गाये गये इन दो श्लोकों को उद्धृत करते हैं--

जो मुझे, पितरों, देवताओं, सेवकों, अतिथियों तथा मित्रों को बिना दिये ही बने हुए अन्न को खा लेता है वह मूर्खतावश विष का ही भक्षण करता है; मैं उस व्यक्ति का भक्षण कर लेता हूं। मैं उसका मृत्यु हूं। किन्तु जो अग्निहोत्र हवन कर, वैश्वदेव कर, पूज्यजनों, अतिथियों और सेवकों के भोजन करने के बाद बचे हुए अन्न को सन्तुष्ट होकर, पवित्रता से तथा श्रद्धा रखते हुए खाता है, उसके लिए मैं अमृत बन जाता हूं और वही वस्तुतः मुझसे सुख प्राप्त करता है ॥ १८ ॥

अन्नाभिमानिन्या देवतया गीतावेतौ श्लोकौ निन्दास्तुतिरूपौ । अनयोः पूर्वो निन्दारूपः, उत्तरस्तुतिरूपः । पितृदेवताभ्योऽन्नदानं वैश्वदेवबलिहरणं पञ्चमहायज्ञे। अतिथीनां सुहृज्जनस्येति चतुर्थ्यर्थे षष्ठी । एतेभ्योऽन्नमदत्त्वा सम्पन्नं मृष्टं अत्ति, तमद्म्यहं तस्य च मृत्युरस्मि दारिद्र्यं व्याधिं चोत्पाद्या-मीत्यर्थः । अग्निहोत्रशब्दस्सायम्प्रातः कर्तव्यहोमोपलक्षणार्थः । तुष्टोऽतिथिभोज-नेनाऽननुतापी । शुचिः पादप्रक्षालनादिना । श्रद्दधत् भक्ष्यभोजनादिनाऽतीव रुचिमान् । यद्वा श्रद्दधत् अतिथीन् पूजयेदिति सम्बन्धः । मां भुनक्ति


१. मोघमन्नं विदन्ते अप्रचेतास्सत्यं ब्रवीमि वध इत्स तस्य । नार्यमणं पुष्यति नो सखायं केवलाघो भवति केवलादी ॥ ( ऋ० ८. ६. २१. १ ) इति मन्त्रोऽ-प्यत्राऽनुसन्धेयः ।

Page 264Permalink
२१२बौधायन-धर्मसूत्रम्[ स्नातकधर्माः

भवति । अन्यथा 'भुजोऽनवने' इत्यात्मनेपदमेव स्यात् । यस्माद्यथाशक्ति दत्त्वैव भुञ्जीतेति श्लोकद्वयस्यार्थः॥ १८॥

अथाऽन्नदानप्रसङ्गाद् द्रव्यदानमेतेभ्यः कर्तव्यमित्याह—

सुब्राह्मणश्रोत्रियवेदपारगेभ्यो गुर्वर्थनिवेशौषधार्थवृत्तिक्षीणयक्ष्यमाणाध्ययनाध्वसंयोगवैश्वजितेषु द्रव्यसंविभागो यथाशक्ति कार्यो बहिर्वेदिभिक्षमाणेषु ॥ १९ ॥

अनु०— सदाचारी ब्राह्मण वेदों के ज्ञान और अनुष्ठान से युक्त श्रोत्रिय, वेदविद्या में पारंगत पुरुष यदि यज्ञवेदि से भिन्न स्थान पर गुरु को दक्षिणार्थ देने के लिए विवाह के लिए, औषधके लिए, जीवनवृत्ति-विहीन होने पर कारण-पोषण के लिए, यज्ञ करने के लिए, अध्ययन के लिए, यात्रा के लिए या विश्वजित् यज्ञ करके पर धन की याचना करें तो उन्हें यथाशक्ति धन प्रदान करना चाहिए ॥ १९ ॥

टि०— उपर्युक्त दान यज्ञ के अतिरिक्त अन्य समय में भी देने का नियम है इस नियम के अनुरूप नियम मनुस्मृति में भी है, जिसे गोविन्द स्वामी ने उद्धृत किया है।

अस्मिन् सूत्रे चतुर्थ्यर्थे सप्तम्यौ द्रष्टव्यौ । यद्वा—निमित्तसंयोग एव चतुर्थ्यन्तः वेदपारगेभ्यः इत्यनुक्रम्य ' ?) द्रष्टव्यः । एवं च तेभ्य एव दानमित्युक्तं भवति । सुब्राह्मणः आचारसम्पन्नः ग्रन्थमात्रप्रयोजनो वा । श्रोत्रियस्तदनुष्ठानपरः । वेदस्य पारं पर्यन्तः निष्ठा तदर्थज्ञानं तद्गमयतीति वेदपारगः विचारसिद्धवेदार्थज्ञानवानित्यर्थः । गुर्वर्थः गुरुसंरक्षणपरः । निवेशो विवाहः । स निवेशार्थः । औषधं भेषजम् । वृत्तिक्षीणो हीनधनः । यक्ष्यमाणः प्रसिद्धः । अध्ययनसंयोगो ज्ञानैकशरणः । अध्वसंयोगः पन्थाः । विश्वजिन्नामा सर्वस्वदक्षिणः क्रतुः, तथाजो वैश्वजितः स चाऽन्येषामपि सर्ववेदस¹दायिनां प्रदर्शनार्थः । एतेभ्यो बहिर्वेदि अक्रतुकालेऽपि याचमानेभ्यो द्रव्यदानं यथाशक्ति कार्यम् । अत्र मनुः—

सान्तानिकं यक्ष्यमाणमध्वगं सार्ववेदसम् ।
गुर्वर्थपितृमात्रर्थस्वाध्यायार्थ्युपतापिनः ॥
नवैतान् स्नातकान् विद्याद् ब्राह्मणान् धर्मभिक्षुकान् ।
निस्स्वेभ्यो देयमेतेभ्यो दानं विद्याविशेषतः ॥ इति ॥

कृतान्नमितरेषु ॥ २० ॥


१. याजिनामिति. पु. पा.

षष्ठः खण्डः ] द्वितीयप्रश्ने तृतीयोऽध्यायः २१३

Page 265Permalink

षष्ठः खण्डः ] द्वितीयप्रश्ने तृतीयोऽध्यायः २१३

अनु०--अन्य अतिथियों के लिए ( अथवा याचकों के लिए ) पकाया हुआ अन्न देना चाहिए ॥ २० ॥

कृतान्नं पक्वान्नम् । आह च—'इतरेभ्यो बहिर्वेदि कृतान्नं देयमुच्यते' इति । इतरेभ्योऽतिथिभ्यः बहिर्वेदि कृतान्नमेव देयं नियमतः । सान्तानिकादिभ्यः पुनः कृतान्नमकृतान्नं च ॥ २० ॥

तदिदं पूर्वोक्तमातिथ्यं, तददनमिहाऽनूच्यते—

सुप्रक्षालितपादपाणिराचान्तश्शुचौ संवृते देशेऽन्नमुपहृतमुपसङ्गृह्य कामक्रोधद्रोहेलोभमोहानपहृत्य सर्वाभिरङ्गुलीभिः शब्दमकुर्वन्नश्नीयात् ॥ २१ ॥

इति बौधायनीये धर्मसूत्रे द्वितीयप्रश्ने पञ्चमः खण्डः ॥ ५ ॥

अनु०—पैरों और हाथको अच्छी तरह धोकर, आचमन कर, पवित्र तथा चारो ओर से घिरे हुए स्थान में बैठकर लाए हुए अन्न को बादरपूर्वक ग्रहण कर काम, क्रोध, लोभ, 'मोह' को दूर कर सभी अङ्गुलियों से भोजन को मुँह में डालते हुए बिना शब्द किये हुए भोजन करे ॥ २१ ॥

आत्मयाजिनो भोजनविधिरयम् । संवृते देशे उपविश्य भुञ्जीतेति शेषः । फलकादौ पादं पात्रं वाऽऽरोप्य न भोक्तव्यमिति । उपहृतमानीतम् । उपसंगृह्य प्रीतिपूर्वकमभिसंवाद्य कामादीन्व्र्वर्जयित्वा शब्दं सीत्काराद्यकुर्वन् ॥ २१ ॥


षष्ठः खण्डः

न पिण्डशेषं पात्र्यामुत्सृजेत् ॥ १ ॥

**अनु०--**भोजन का ग्रास खाने के बाद बचे हुए अंश को पुनः थाली में न गिरावे ॥ १ ॥

**टि०—**तात्पर्य यह कि इतना ही बड़ा ग्रास उठाना चाहिए जिसे पूरा खाया जा सके, कुछ खाकर कुछ पुनः थाली में डालने की अभ्यास न हो ।

जग्धाऽवशिष्टस्य पिण्डस्याऽभोक्ष्यत्वात्तस्य पात्र्यामुत्सर्जने पुनरादानप्रसङ्गाच्च । अतश्च यावद्ग्रसितुं शक्नोति तावदेवाऽऽददीतेति गम्यते ॥ १ ॥