अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)
Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 216, कुल 540 में से
संदर्भ में पढ़ें१३४ | अभिज्ञानशाकुन्तलम्
राजा—अवितथमाह प्रियंवदा। तथा हि—
क्षामक्षामकपोलमाननमुरः काठिन्यमुक्तस्तनं
मध्यः क्लान्ततरः प्रकामविनतावंसौ छविः १पाण्डुरा।
शोच्या च प्रियदर्शना च २मदनक्लिष्टेयमालक्ष्यते
पत्राणामिव शोषणेन मरुता स्पृष्टा लता माधवी ॥ ७ ॥
राजा—अथ सख्योः संवादेन आत्मविषयं शकुन्तलाया कामं ज्ञात्वा प्रहृष्टो राजा दुष्यन्तः प्रियम्वदामनुवदति—वितथं = मिथ्या न वितथमवितथम् अवितथं = सत्यमाह— प्रियम्वदा शकुन्तला प्रियसखी तथा हि ।
**अन्वयः—**आननं क्षामक्षामकपोलं, उरः काठिन्यमुक्तस्तनम्, मध्यः क्लान्ततरः अंसौ प्रकामविनतौ, छविः पाण्डुरा, मदनक्लिष्टा इयं पत्राणां शोषणेन मरुता स्पृष्टा माधवी लता इव शोच्या च प्रियदर्शना आलक्ष्यते ।
तस्याः शकुन्तलाया तादृशीमवस्थामवलोक्य प्रियम्वदोक्तमेव समर्थयन् राजा दुष्यन्तः विचिन्तयति—क्षामक्षामेति । अस्या आननं = मुखं क्षामक्षामौ = अतिकृशौ कपोलौ = गण्डस्थलौ यस्मिन् तत् क्षामक्षामकपोलम् = कृशतरकपोलम्, उरः = वक्षःस्थलम् काठिन्येन = कठोरत्वेन मुक्तौ = रहितौ स्तनौ = कुचौ यस्मिन् तत् काठिन्यमुक्तस्तनम् मध्यः = कटिभागः क्लान्ततरः = अतिशयेन क्लान्तः, परिम्लानः अंसौ = स्कन्धभागौ प्रकामविनतौ = प्रकाममत्यन्तं विनतौ नम्रौ, बाहू सातिशयं ग्लानाविति भावः, छविः = देहकान्तिः पाण्डुरा = शैत्यसमन्विता, श्वेता, मदनेन क्लिष्टा मदनश्लिष्टा = कामपीडिता स्मरशर सन्तप्ता, इयं = शकुन्तला पत्राणां = दलानां शोषणेन = शातनेन शोषकेन मरुता = पश्चिमवायुना स्पृष्टा = ताडिता माधवीलता = माधवीवल्लरी वासन्ती विसतन्तु इव=यथा शोच्या = उक्तकाश्यैवर्वण्यादिना दयनीया, प्रियं दर्शनं यस्याः सा प्रियदर्शना = लावण्या-नपायात् नयनलोभनीयाकृतिश्च, मनोज्ञदर्शना च आलक्ष्यते = आभाति, परिलक्ष्यते ॥ ७ ॥
**अयं भावः—**अस्या मम प्रियायाः शकुन्तलाया यदाननादिकं मनोमोदप्रदं दृश्यतेस्म तदिदानीं वैवर्ण्यंमावमापन्नं दृश्यते । तस्मादियं कामकृश्यमानापि शकुन्तला पाण्डुपत्रा माधवी लतेव लोभनीयाकृतिरेव दृश्यते ।
अत्र पद्ये उपमा-अनुप्रास-स्वभावोक्ति-काव्यलिङ्गालङ्काराश्छन्दश्च शार्दूलविक्रीडितम् ।
**राजा—**प्रियम्वदा बिलकुल ठीक कह रही है ।
इसका कपोलस्थल = मुख क्षीण होकर मुरझा जाने से परिम्लान हो गया है, स्तनों के ढीले पड़ जाने से इसकी छाती भी परिक्षीण हो गई है। मध्यभाग भी इसका क्लान्त हो गया है। कन्धे भी नीचे की ओर झुक गये हैं और देह की कान्ति भी पीली पड़ गयी है। अतः काम सन्ताप से परिक्षीण होकर यह शोचनीय होते हुए भी उसी प्रकार देखने में सुन्दर मालूम पड़ती है जिस प्रकार पत्तों के मुर्झा जाने से पवन के झकोरों से सूखती हुई माधवीलता ॥ ७ ॥
**विशेष—**इसके कपोल और कमर पतले हो गये है, कन्धे अधिक झुक गये हैं, विरह के स्तन-मण्डल ढीले पड़ गये हैं। चेहरे में सफेदी आ गयी है। अतः यह शकुन्तला अब शोच्य हो गयी है। माधवी चमेली की एक जाति है। वसन्त सभी पुष्पों को विकसित कर देता है। लताएँ सभी दुबली होती है, माधवी लता ही सौन्दर्य के निमित्त प्रसिद्ध है।
पाठा०—१. पाण्डरा । २. मदनग्लानयेमालक्ष्यते ।