अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)
Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा
१३४ | अभिज्ञानशाकुन्तलम्
राजा—अवितथमाह प्रियंवदा। तथा हि—
क्षामक्षामकपोलमाननमुरः काठिन्यमुक्तस्तनं
मध्यः क्लान्ततरः प्रकामविनतावंसौ छविः १पाण्डुरा।
शोच्या च प्रियदर्शना च २मदनक्लिष्टेयमालक्ष्यते
पत्राणामिव शोषणेन मरुता स्पृष्टा लता माधवी ॥ ७ ॥
राजा—अथ सख्योः संवादेन आत्मविषयं शकुन्तलाया कामं ज्ञात्वा प्रहृष्टो राजा दुष्यन्तः प्रियम्वदामनुवदति—वितथं = मिथ्या न वितथमवितथम् अवितथं = सत्यमाह— प्रियम्वदा शकुन्तला प्रियसखी तथा हि ।
**अन्वयः—**आननं क्षामक्षामकपोलं, उरः काठिन्यमुक्तस्तनम्, मध्यः क्लान्ततरः अंसौ प्रकामविनतौ, छविः पाण्डुरा, मदनक्लिष्टा इयं पत्राणां शोषणेन मरुता स्पृष्टा माधवी लता इव शोच्या च प्रियदर्शना आलक्ष्यते ।
तस्याः शकुन्तलाया तादृशीमवस्थामवलोक्य प्रियम्वदोक्तमेव समर्थयन् राजा दुष्यन्तः विचिन्तयति—क्षामक्षामेति । अस्या आननं = मुखं क्षामक्षामौ = अतिकृशौ कपोलौ = गण्डस्थलौ यस्मिन् तत् क्षामक्षामकपोलम् = कृशतरकपोलम्, उरः = वक्षःस्थलम् काठिन्येन = कठोरत्वेन मुक्तौ = रहितौ स्तनौ = कुचौ यस्मिन् तत् काठिन्यमुक्तस्तनम् मध्यः = कटिभागः क्लान्ततरः = अतिशयेन क्लान्तः, परिम्लानः अंसौ = स्कन्धभागौ प्रकामविनतौ = प्रकाममत्यन्तं विनतौ नम्रौ, बाहू सातिशयं ग्लानाविति भावः, छविः = देहकान्तिः पाण्डुरा = शैत्यसमन्विता, श्वेता, मदनेन क्लिष्टा मदनश्लिष्टा = कामपीडिता स्मरशर सन्तप्ता, इयं = शकुन्तला पत्राणां = दलानां शोषणेन = शातनेन शोषकेन मरुता = पश्चिमवायुना स्पृष्टा = ताडिता माधवीलता = माधवीवल्लरी वासन्ती विसतन्तु इव=यथा शोच्या = उक्तकाश्यैवर्वण्यादिना दयनीया, प्रियं दर्शनं यस्याः सा प्रियदर्शना = लावण्या-नपायात् नयनलोभनीयाकृतिश्च, मनोज्ञदर्शना च आलक्ष्यते = आभाति, परिलक्ष्यते ॥ ७ ॥
**अयं भावः—**अस्या मम प्रियायाः शकुन्तलाया यदाननादिकं मनोमोदप्रदं दृश्यतेस्म तदिदानीं वैवर्ण्यंमावमापन्नं दृश्यते । तस्मादियं कामकृश्यमानापि शकुन्तला पाण्डुपत्रा माधवी लतेव लोभनीयाकृतिरेव दृश्यते ।
अत्र पद्ये उपमा-अनुप्रास-स्वभावोक्ति-काव्यलिङ्गालङ्काराश्छन्दश्च शार्दूलविक्रीडितम् ।
**राजा—**प्रियम्वदा बिलकुल ठीक कह रही है ।
इसका कपोलस्थल = मुख क्षीण होकर मुरझा जाने से परिम्लान हो गया है, स्तनों के ढीले पड़ जाने से इसकी छाती भी परिक्षीण हो गई है। मध्यभाग भी इसका क्लान्त हो गया है। कन्धे भी नीचे की ओर झुक गये हैं और देह की कान्ति भी पीली पड़ गयी है। अतः काम सन्ताप से परिक्षीण होकर यह शोचनीय होते हुए भी उसी प्रकार देखने में सुन्दर मालूम पड़ती है जिस प्रकार पत्तों के मुर्झा जाने से पवन के झकोरों से सूखती हुई माधवीलता ॥ ७ ॥
**विशेष—**इसके कपोल और कमर पतले हो गये है, कन्धे अधिक झुक गये हैं, विरह के स्तन-मण्डल ढीले पड़ गये हैं। चेहरे में सफेदी आ गयी है। अतः यह शकुन्तला अब शोच्य हो गयी है। माधवी चमेली की एक जाति है। वसन्त सभी पुष्पों को विकसित कर देता है। लताएँ सभी दुबली होती है, माधवी लता ही सौन्दर्य के निमित्त प्रसिद्ध है।
पाठा०—१. पाण्डरा । २. मदनग्लानयेमालक्ष्यते ।
तृतीयोऽङ्कः १३५
शकुन्तला—सहि कस्स वा अण्णस्स कहइस्सं । आआसइत्तिआ दाणिं वो भविस्सं [ सखि, कस्य वाऽन्यस्य कथयिष्यामि । आयासयित्रीदानीं वां भविष्यामि ] । उभे—अदो एव्व खु णिब्बंधो । सिणिद्धिजणसंविभत्तं हि दुक्खं सज्ज्वेयणं होदि [ अत एव खलु निर्बन्धः स्निग्धजनसंविभक्तं हि दुःखं सह्यवेदनं भवति ] । राजा—
पृष्टा जनेन समदुःखसुखेन बाला नेयं न वक्ष्यति मनोगतमाधिहेतुम् । दृष्टो निवृत्य बहुशोऽप्यनया सतृष्ण- मत्रान्तरे श्रवणकातरतां गतोऽस्मि ॥ ८ ॥
शकुन्तला—अथ लज्जमानापि शकुन्तला सख्योरनुरोधेन स्वस्यातङ्कहेतुं कथयितुमुपक्रमते—सखि ! = हे आलि ! कस्य वा अन्यस्य = युवाभ्यामपरस्य कथयिष्यामि = स्नेहविश्वासवत्योर्युवयोरावश्यमाख्यास्यामि यदि युवाभ्यां न कथयिष्यामि तर्हि कस्यै अन्यस्यै कथयिष्यामि, युष्मद्भिन्ना का मेऽन्तरङ्गभूतेत्याशयः इदानीं = मदातङ्कनिमित्तकथनकाले वां = युवयोः आयासयित्री = क्लेशदायिनी भविष्यामि = समसुखदुःखयोर्युवयोर्मत्पीडाश्रवणेन दुःखमेव भविष्यतीति भावः ।
उभे—अत एव आवयोरायासः स्यादिति हेतोः खलु = निश्चयेन निबंधः = कारणकथनाग्रहः, हठः । स्निग्धजनेषु = स्नेहास्पदेषु सखीप्रभृतिषु संविभक्तं = विभागेन समर्पितम सह्यवेदनं = सह्या = सहनीया = वेदना = अनुभूतिः यस्य तत् सह्यवेदनं = मर्षणीयाघातम्, शिथिलं भवति = जायते । यथा कस्यापि भारवाहकस्य भारे तन्मित्रेणांशतो गृहीते तस्य भारोद्वहनदुःखं लघु भवति तथेति भावः ।
राजा—मन्निमित्त एवास्या अवस्थेति निश्चिन्वानो राजा दुष्यन्तः शङ्काकातरः सन् स्वयं विमृशति—पृष्टा जनेनेति ।
अन्वयः—इयं बाला समदुःखसुखेन जनेन पृष्टा ( सती ) मनोगतम् आधिहेतुं न वक्ष्यति न । अनया बहुशः निवृत्य सतृष्णं दृष्टोऽपि अत्रान्तरे श्रवणकातरतां गतः अस्मि ।
शकुन्तलाया आतङ्कनिमित्तमुद्दिश्य सख्योः प्रश्नमाकर्ण्य किमयमुत्तरयतीति शङ्कमानो राजा दुष्यन्तः स्वयमेव विमृशति—पृष्टा जनेनेति । इयं=एषा सखीभ्यामातङ्कहेतुं पृच्छ्यमाना बाला = षोडशवार्षिकी शकुन्तला दुःखं = क्लेशः सुखं = हर्षश्चेति समदुःखसुखे समे = तुल्ये दुःखसुखे = प्रतिकूलानुकूलवेदने यस्य तेन समदुःखसुखेन यद्वा समं तुल्यं
शकुन्तला—( लम्बी साँस लेकर ) हे सखियों ! तुम्हारे सिवाय मैं अपना कष्ट किससे कहूँगी, किन्तु इस सन्ताप के कारण को तुम लोगों से कहकर मैं तुम लोगों के कष्ट का ही कारण बनूँगी।
दोनों सखियाँ—हे सखि ! इसीलिये तो हम तुमसे पूरी पूरी बात करने का आग्रह कर रही हैं क्योंकि अपने स्नेही जनों को सुनाकर उनमें बाँट दिये जाने से दुःख भी कुछ सह्य हो जाता है और उसकी पीड़ा भी कुछ कम हो जाती है ।
राजा—यद्यपि अपने सुख और दुःख के साथी प्रियजनों से अनुरोध पूर्वक पूछे जाने पर यह बाला अपने मन की आधि = मानसी व्यथा को अवश्य बतायेगी । अतः इसमें मुझे आतुरता ही
पाठा०—१. विवृत्य ।
| १३६ | अभिज्ञानशाकुन्तलम् |
|---|
शकुन्तला—सहि जदो पहुदि मम दंसणपहं आअदो सो तवोवणरक्खिदा रायसी तदो आरहिअ तग्गदेण अहिलासेण एतदवत्थम्हि संवृत्ता [ सखि, यतः प्रभृति मम दर्शनपथमागतः स तपोवनरक्षिता राजर्षिः तत आरभ्य तद्गतेनाभिलाषेणैतदवस्थास्मि संवृत्ता ] ।
राजा—( सहर्षम् ) श्रुतं १श्रोतव्यम् ।
दुःखं सुखं यस्य तेन दुःखेषु सुखेषु च तुल्यमेव दुःखं सुख चानुभवता जनेन—सखीजनेन पृष्टा = अनुयुक्ता सती मनोगतं = हृदयकोणनिगूहितम् आधिहेतुं = मानसिकक्लेशकारणं न वक्ष्यति न = अवश्यमभिधास्यत्येव ( नञ् द्वौ प्रकृतार्थदार्ढ्यं बोधयतः ) अनया = शकुन्तलया बहुशः = अनेकवारम् भृशं विवृत्य = परावृत्य सतृष्णं = सामिलाषं दृष्टोऽपि = प्रेक्षितोऽपि कृतदर्शनोऽपि अहम् अत्रान्तरे = अस्मिन् अवकाशो सखीजनप्रश्न-शकुन्तला-प्रतिवचनयोर्मध्ये श्रवणकातरतां—श्रवणे = शकुन्तलोत्तरश्रवणे कातरतां = भीरुतां गतः = प्राप्तः अस्मि = भवामि । किमियमभिधास्यति = किंनिमित्तान्या पीडेति श्रवणे कातरोऽस्मीति भावः ।
अस्याः शकुन्तलाया आतङ्कनिमित्तमुद्दिश्य सखीभ्यां पृष्टा सतीयं किं कारणमभिधास्यतीति शङ्कया वाढमहं कातरः सञ्जातोऽस्मीति तात्पर्यम् । अत्र—काव्यलिङ्गवृत्त्यानुप्रासावलङ्कारौ वृत्तं च वसन्ततिलका ॥ ८ ॥
शकुन्तला—सखीभ्यामातङ्कहेतुं पृष्टा शकुन्तला उत्तरयति-सखि ! = हे सखि ! यतः प्रभृति = यत आरभ्य यस्मिन् क्षणे तपोवनस्य रक्षिता तपोवनरक्षिता आश्रमरक्षकः सः-वृक्षसेचनकाले मया दृष्टः राजर्षिः = दुष्यन्तः मम = मे शकुन्तलायाः दर्शनस्य पन्थाः दर्शनपथः तं दर्शनपथं = लोचनगोचरम् आगतः = प्राप्तः । तत आरभ्य = ततः प्रभृति तं गतः तद्गत, यद्वा स गतः = विषयो यस्य स तद्गतेन = दुष्यन्तविषयकेण अभिलाषेण मनोरथेन एषा = इयम् अवस्था = दशा यस्याः सा एतदवस्था = ईदृक्कामदशाविकला अहं संवृता जाताऽस्मि ।
राजा—शकुन्तलाया उत्तरमाकर्ण्य आत्मानं कृतार्थं मन्यमानो राजा दुष्यन्तः (सहर्षं-सानन्दम् ) श्रोतव्यं = श्रवणयोग्यं मदभिलषणीयं श्रुतम् = आकर्णितम् ।
क्या है ? यह ठीक है । परन्तु इसने मुझे बार-बार घूम-घूम कर बड़े ही अनुराग से अपने प्रेमपूर्ण सतृष्ण नेत्रों से देखा है । अतः मैं इसके उत्तर को सुनने के लिए उतावला इसलिए हो रहा हूँ कि देखें यह अपने सन्ताप का क्या कारण बताती है ? ॥ ८ ॥
शकुन्तला—जब से तपोवन के रक्षक वे राजर्षि मेरी दृष्टि में आ गये तभी से मैं उनपर आसक्त हो गई हूँ और उनके ही विरह में मेरी आज यह अवस्था हो रही है ।
राजा—( हर्षपूर्वक ) अहा, जिस बात को सुनने की मेरी इतनी व्याकुलता थी वही बात मैने आज सुन ली । ठीक है,
पाठा०—१. यच्छ्रोतव्यम् ।
तृतीयोऽङ्कः १३७
स्मर एव तापहेतुर्निर्वापयिता स एव मे जातः ।
दिवस ^१इवार्धश्यामस्तपात्यये जीवलोकस्य ॥ ९ ॥
शकुन्तला—तं जइ वो अणुमदं ता तह वट्टह जह तस्स राएसिणो अनुकंपणिज्जा होमि ; अण्णहा अवस्सं सिंचध मे तिलोदअं । [ तद्यदि वामनुमतं तदा तथा वर्तेथां यथा तस्य राजर्षेरनुकम्पनीया भवामि अन्यथाऽवश्यं सिञ्चतं मे तिलोदकम् ] ।
अन्वयः—तपात्यये जीवलोकस्य अर्धश्यामः दिवस इव मे स्मर एव तापहेतुः स एव निर्वापयिता जातः ।
अथ राजा दुष्यन्तो हर्षातिरेकाद् मदनमभिनन्दयन्नभिधत्ते—स्मर एव तापहेतुरिति । तापस्य = ग्रीष्मस्य अत्ययः = अवसानं यस्मिन् स तस्मिन् तपात्यये = निदाघावसाने प्रावृडारम्भे जीवलोकस्य = प्राणिवर्गस्य सम्बन्धे अर्धे = अपरार्धे श्यामः = कृष्णवर्णः सच्छायः इति अर्धश्यामः दिवसः = दिनम् इव यथा मे = मम दुष्यन्तस्य स्मरः = काम एव तापस्य = एतावत्पर्यन्तमनुभूतस्य आतङ्कस्य हेतुः = कारणमिति तापहेतुः शकुन्तलायामनुरागोत्पादनेनेत्यर्थः, स एव = स्मर एव निर्वापयिता = निर्वृतेः कारयिता, शकुन्तलाया अपि मयि अनुरागमुत्पाद्य तन्मुखात्तच्छ्रवणे शान्तिदायकः जातः = संवृत्तः । अहो मे सौभाग्यं यत् पूर्वं सन्तापकस्वभावोऽपि स्मरः प्रियानुरागप्रापणेन सम्प्रति मे सुखप्रदः सम्पन्नः । एवं च शकुन्तलाविषये पूर्वं ममानुरागमुत्पाद्य अत्यन्तमुद्वेजकोऽप्यसौ स्मरः इदानीं शकुन्तलामुखादेव तस्याः मय्यनुरागं मां श्रावयन् मयाह्लादजनको जात इत्याशयः ।
अयं भावः—शकुन्तलाविषये पूर्वं ममानुरागमुत्पाद्य मदनः पुनः तन्मुखादेव तस्या मयि अनुरागं संश्राव्य ममाह्लादको जातः । तस्मादस्यावस्था मदनकृतैव ।
अत्र पद्ये विरोधाभास-काव्यलिङ्ग-उपमा-वृत्त्यनुप्रासा अलङ्कारा आर्यावृत्तञ्च ॥९॥
शकुन्तला—ततः शकुन्तलास्वाभिलाषं दुष्पूरं सम्भावयन्ती अपि तत्तापप्रतिकाराय सखीजनं प्रार्थयते-तत् = तर्हि दुष्यन्तविषयकोऽभिलाषः यदि = चेत् वां = युवयोः अनुमतम् = अभीष्टम् तदा = तर्हि तथा = तेन प्रकारेण वर्तेथाः = प्रवर्तेथाः कुरुतम् यथा = येन प्रकारेण तस्य राजर्षेः = राज्ञो दुष्यन्तस्य अनुकम्पनीया = दयनीया, कृपापात्रं भवामि=
जिस कामदेव ने प्रिया के विरह में मुझे इतना सन्ताप पहुँचाया वही कामदेव अब मेरे सन्ताप को दूर करने वाला भी वैसा ही हो गया है जैसे ग्रीष्म ऋतु में गर्मी का सन्ताप देने वाला भी दिन ग्रीष्म के चले जाने पर वर्षा ऋतु में मेघों से आच्छन्न होकर प्राणियों के सन्ताप को दूर करने वाला हो जाता है ॥ ९ ॥
**विशेष—**अर्धश्याम का तात्पर्य है कि कुछ धूप और कुछ छाँह या दिनके पूर्व भाग में धूप और उत्तर भाग में छाँह । ग्रीष्म ऋतु में धूप होने से ताप होता है और पुनः बदली होने पर शान्ति मिलती है । वस्तुतः शकुन्तला और दुष्यन्त को भी ताप हेतु है ।
**शकुन्तला—**अतः हे सखियों, यदि तुम लोगों को भी जँचे तो ऐसा कोई उपाय करो जिससे मैं उस राजर्षि की दया-पात्र हो सकूँ । नहीं तो मैं अब उनके विरह में बच नहीं सकूँगी । मेरे मरने के बाद तुम लोग मुझे तिलाञ्जलि देना और मेरे लिए रोना, यही कार्य तुम्हारे लिए रह जायेगा ।
**विशेष—**शकुन्तला के कहने का तात्पर्य है कि मैं काम से इतनी सन्तप्त हो गई हूँ कि यदि वे
पाठा०--१. इवार्धश्यामस्तपस्यते ।
१३८ | अभिज्ञानशाकुन्तलम्
राजा—^१संशयच्छेदि वचनम् ।
प्रियंवदा—( जनान्तिकम् ) अणसूये दूरगमन्महा अक्खमा इमं कालहरणस्स । जस्सिं बद्धभावा एसा सो ललामभूतो पोरवाणं । ता जुत्तं से अहिलासा अहिणंदिदुं [ अनसूये, दूरगतमन्मथाक्षमेय कालहरणस्य । यस्मिन् बद्धभावैषा स ललामभूतः पौरवाणाम् । तद्युक्तोऽस्या अभिलाषाभिनन्दितुम् । ]
स्याम् । अन्यथा = नो चेत् अवश्यं = नूनं मे = मम, मह्यम्, तिलोदकं = तिलमिश्रं जलम्, तिलजलाञ्जलिं सिञ्चतं = तर्पयतम् ।
मदमिलाषस्य युवयोरननुमतत्वे मह्यं निवापाञ्जलिजलम् निक्षिपतम्, यतः तदलाभे तद्विरहेऽहमद्य श्वो वा मरिष्याम्येवेति भावः ।
राजा—शकुन्तलोक्तं निशम्य प्रहृष्टो राजा आह—गुरुजनपारवश्ये मां वरिष्यति न वा कमप्यन्यं वा वरिष्यतीत्यादि संशयोच्छेदि = सन्देहनिवर्तकं, शङ्कानिवारकं वचनम् = कथनमेतत् । सत्यमियं मां कृतार्थयिष्यति नो चेद् विरहासहिष्णु तया नूनं मरिष्यतीति भावः ।
प्रियंवदा—( जनान्तिकं = पृथक् ) शकुन्तलायाः प्रतिवचनेन तां दुष्यन्तविषये प्रगाढानुरागामवधार्य सविषादं सहर्षं च प्रियम्वदा प्राह—अनसूये ! इयं = एषा शकुन्तला दूरं गतः = अतिभूमिं प्राप्तः परां काष्ठां प्राप्तः मन्मथः = मदनो यस्याः सा दूरगतमन्मथा कालहरणस्य = कालक्षेपस्य न क्षमते इति अक्षमा = अयोग्या । अतः परमावाभ्यामुपेक्षायां कृतायां प्रियसमागमे कालक्षेपेण दशमदशान्तिकरूढमदनविकारा इयमवश्यं म्रियेत । कामस्य हि दश दशा भवन्ति—नयनप्रीतिः, चित्तासङ्गः, अर्थसङ्कल्पः निद्राच्छेदः, तनुता, विषयिनिवृत्तिः, त्रपानाशः, उन्मादः, मूर्च्छा, मृतिश्च । तथा हि—
नयनप्रीतिः प्रथमं चित्तासङ्गः ततोऽथ सङ्कल्पः ।
निद्राच्छेदस्तनुता विषयिनिवृत्तिस्त्रपानाशः ॥
उन्मादो मूर्च्छा मृतिरित्येताः स्मरदशा दशैव स्युः ।
तत्राद्ययावत् कामस्य सप्तमोमवस्थांमियं नीता । तिस्रोऽवशिष्टाः सन्ति । यदीदानीमपि नेयमावाभ्यामुपचरिता भवेत्तदा अन्याः तिस्रोऽपि अवशिष्टाः कामावस्था अस्या अमङ्गलुरूपा भवेयुरित्याशयः ।
राजर्षि मुझे न मिल सकेंगे तो मेरा प्राणान्त हो जायेगा । मरने के बाद उस प्रेतात्मा के, उसके बान्धव लोग उसके नाम से तिल मिश्रित जल अञ्जलि में रखकर देते हैं, उसे तिलाञ्जलि कहते हैं। यहाँ अपनी सखियों से शकुन्तला उसी का सङ्केत करती है ।
राजा—अहो, इसका यह वचन तो मेरे संशय को स्पष्ट ही दूर करने वाला है।
प्रियंवदा—(अलग से) हे अनसूये ! इसकी कामवासना तो बहुत दूर तक पहुँच चुकी है। अतः अब यह प्रिय सङ्गम में होने वाला ज्यादा विलम्ब सहन करने में असमर्थ है। अतः शीघ्र ही इसके प्रिय को इससे मिलाना चाहिए। जिससे इसको प्यार है, वे पुरुवंश के अलंकार स्वरूप हैं। इसलिए इसकी अभिलाषा अभिनन्दनीय है।
विशेष—प्रियम्वदा अनसूया से कहती है कि सखि ! काम की दश-दशाओं में लज्जानाश
पाठा०—१. विमर्शच्छेदि ।
तृतीयोऽङ्कः १३१
अनसूया—तह जह भणसि [ तथा यथा भणसि ] ।
प्रियंवदा—( प्रकाशम् ) सहि दिट्ठिआ अणुरूवो दे अहिणिवेसो । साअरं उज्झिअ कहिं वा महाणई ओदरइ । को दाणिं सहआरं अंतरेण अदिमुत्तलदं पल्लविदं सहेदि [ सखि, दिष्ट्यानुरूपस्तेऽभिनिवेशः । सागरमुज्झित्वा कुत्र वा महानद्यवतरति । क इदानीं सहकारमन्तरेणातिमुक्तलतां सहते ] ।
राजा—किमत्र चित्रं यदि विशाखे शशाङ्कलेखामनुवर्तेते ।
यस्मिन् दुष्यन्ते इयम् = एषा शकुन्तला वद्धभावाः = दृढीभूतप्रेमा वर्तते । सः=स हि पौरवाणाम् = पुरुवंशोद्भूवानां ललामभूतः = अलङ्कारभूतः, तद् = अस्मात् कारणात् अस्या सख्याः शकुन्तलायाः अभिलाषः = लालसा अभिनन्दितुं = समर्धयितुं युक्तम् = उचितम् ।
**अनसूया—**प्रियम्बदोक्तमनुमोदमाना अनसूया ब्रूते—**यथा भणसि—**यादृशं त्वं कथयसि तथा = तथैवास्ति ।
प्रियम्बदा—( प्रकाशं = स्पष्टम् ) इत्थं मिथो निश्चित्य शकुन्तलामाश्वासयितुकामा प्रियम्बदा वदति—सखि ! = आलि शकुन्तले ! दृष्ट्या = दैवेन अनुरूपः = योग्यः ते = तव अभिनिवेशः = स्नेहबन्धः, निश्चयः, युवयोः परस्परानुरूपत्वात्तव तस्मिन् अनुरागो योग्य एवेति भावः । सागरं = सगरेण राज्ञा निर्मितं समुद्रम् उज्झित्वा = विहाय महानदी = विशाला सरित् गङ्गा, यमुना, वा कुत्र = कस्मिन् स्थाने अवतरति = याति । गङ्गायमुनासदृशी पुण्यनदी सागरं त्यक्त्वा नान्येन मिलतीति भावः । कः इदानीं = वाक्यालङ्कारे सहकारम् = आम्रवृक्षं, रसालपादपम् अन्तरेण = विना पल्लवितां = उद्भिन्नाभिनवदलाम् किसलयवतीं अतिमुक्तलतां = माधवीलतां वासन्तीवल्लरी वा सहते = रञ्जयति' स्वीकुरुते वा सहकार एव तादृशीं लतां सोढुं समर्थो नान्यः, वासन्तीलतासमानायाः शकुन्तलाया जातरागायाः सहकार इव राजनि दुष्यन्तेऽनुराग इति भावः । महानद्याः सागरगमनमिव, सहकारस्य पल्लविता वासन्ती वल्लरीसहनमिव च तव दुष्यन्ताभिलषितत्वमनुरूपमेवेति भावः ।
**राजा—**सख्योर्वाक्चातुरीमनुवदन् प्रशंसामुखेन राजा दुष्यन्त आह—अत्र विषये
चतुर्थ अवस्था है । कुमारी होते हुए भी ताप का कारण पुरुष वासना बताना लज्जा का नाश है । इसके बाद उन्माद, मूर्च्छा और मरण अवशेष रह गया है । विलम्ब होने पर इसकी दशा और दयनीय हो जायेगी, इसकी अवस्था असाध्य हो जायेगी तो मौत तक पहुँच जा सकती है । इसलिए हम लोगों को वह उपाय करना चाहिए जिससे वे राजर्षि इससे मिल जाँय ।
**अनसूया—**जैसा कह रही हो, वैसी ही बात है ।
प्रियम्बदा—( प्रकाश में ) सखि शकुन्तले ! सौभाग्य से तुम्हारा निश्चय अनुरूप = तुम्हारे लायक है । समुद्र को छोड़कर बड़ी नदी भला, कहाँ उतर सकती है ? आम्र वृक्ष के बिना कौन माधवीलता को पल्लवित देख सकता है ।
**राजा—**इसमें क्या आश्चर्य है यदि विशाखाएँ=दो तारे चन्द्रमा की रेखा का अनुसरण करें ।
**विशेष—**ज्योतिषशास्त्र के अनुसार विशाखा सोलहवाँ नक्षत्र है जिसकी अधिष्ठात्री देवता दो है, तद्गत द्वित्व को मानकर यहाँ विशाखा को दो कहा गया है । तारे=नक्षत्र चन्द्रमा का अनुसरण करते हैं और दोनों सखियाँ शकुन्तला का । शकुन्तला स्त्री है और चन्द्रमा पुंलिङ्ग, अतः असंगति दूर करने के लिए चन्द्र की जगह चन्द्रलेखा का अनुसरण कहा गया है ।
| १४० | अभिज्ञानशाकुन्तलम् |
|---|
अनसूया—को उण उवाओ भवे जेण अदिलंबिअं णिहुअं अ सहीए मणोरहं संपादेह्म [ कः पुनरुपायो भवेद्येनाविलम्बितं निभृतं च सख्या मनोरथं संपादयावः ] ।
प्रियंवदा—णिहुअंत्ति चिंतणिज्जं भवे । सिग्धंत्ति सुअरं [ निभृतमिति चिन्तनीयं भवेत् । शीघ्रमिति सुकरम् ] ।
अनसूया—कहं विअ [ कथमिव ] ।
प्रियंवदा—ण सो राएसी इमंस्सिं सिणिद्धदिट्ठीए सूइदाहिलासो इमाई दिअहाई पज्जाअरकिसो लक्खीअदि [ ननु स राजर्षिरेतस्यां स्निग्धदृष्ट्या सूचिताभिलाष एतान्दिवसान् प्रजागरकृशो लक्ष्यते ]
किं चित्रम् = किमाश्चर्यम्, यदि = चेत् विशाखे = तारकाविशेषयुगलं शशाङ्कलेखां = चन्द्ररेखाम् अनुवर्तेते = अनुगच्छतः । अत्र विशाखे सखीस्थानीये, शकुन्तला च चन्द्ररेखास्थानीया । सखीभ्यामस्याः शकुन्तलाया अभिलाषोऽनुमतः ।
**अनसूया—**तयोः सङ्गमोपायं विचिन्तयन्ती अनसूया ब्रवीति—कः पुनरुपायः = कस्तर्हि उपायः भवेत् = स्यात् येन = उपायेन अविलम्बितं = विलम्बमकृत्वा त्वरितम् निभृतं = गूढम्, प्रच्छन्नरूपेण च सख्याः = शकुन्तलायाः मनोरथं = अभिलाषं दुष्यन्तसमागमलक्षणम् संपादयावः = सफलां कुर्वः । अनेन गान्धर्वो विवाहो विवक्षितः तस्य परस्पराऽनुरागमूलकत्वेन अतिश्लाघ्यत्वात् सद्यः सम्पादकत्वाच्चेति भावः ।
**प्रियम्बदा—**प्रियम्बदा कथयति निभृतं = गुप्तमिति कार्यानुष्ठानं चिन्तनीय = विमर्शयोग्यम् भवेत् = स्यात् शीघ्रम् = अविलम्बितमिति कार्यानुष्ठानम् सुकरम् = अनायासेन करणीयम् ।
**अनसूया—**कथमिव = केन प्रकारेण सुकरम् ।
**प्रियम्बदा—**उपायस्य शीघ्रतरं कर्तुं क्षमत्वे कारणस्वरूपं राज्ञोऽप्यौत्सुक्य वर्णयन्ती प्रियम्बदा प्राह—ननु = भो ! स राजर्षिः = राजा दुष्यन्तः एतस्यां = शकुन्तलायां स्निग्धदृष्ट्या = प्रेममयावलोकनेन = सामिलाषावेक्षणेन, सूचिताभिलाषः = सूचितः = प्रकटितः अभिलाषः = प्रेम येन स तथाभूतः सन् एतान् दिवसान् इमानि दिनानि प्रजागरकृशः = प्रजागरेण = रात्रिजागरेण कृशः = क्षीणः लक्ष्यते = प्रतीयते, दर्शनेन ज्ञायते । यज्ञरक्षणावसरे आश्रमे स्थित आवाभ्यां लक्षित इति भावः ।
**अनसूया—**तो क्या उपाय हो सकता है जिससे हम दोनों बिना देर किये हुए इस सहेली की इच्छा चुपचाप पूरी कर दें ।
**प्रियम्बदा—**जहाँ तक चुप चाप कार्य करने का सम्बन्ध है, विचारने की आवश्यकता है वहाँ तक जल्दी का सवाल आसानी है । अर्थात् सखि ! यह कार्य गुप्त रूप से कैसे हो सकेगा—यही केवल हमें विचारना है, शीघ्र होना तो कोई कठिन बात नहीं है ।
**अनसूया—**कहो यह कार्य शीघ्र कैसे हो सकता है ?
**प्रियम्बदा—**क्योंकि वह राजर्षि दुष्यन्त भी इस शकुन्तला को बार-बार स्नेह एवं चाह पूर्वक देखने से इसमें अपनी आसक्ति व्यक्त कर चुके हैं और आजकल इस शकुन्तला की चाह और विरह में रात को जागकर बिताने से ही वे राजा भी कृश एवं म्लान वदन हो रहे हैं ।
तृतीयोऽङ्कः १४१
राजा—सत्यमित्थंभूत एवास्मि। तथा हि—
१इदमशिशिरैरन्तस्तापाद्विवर्णमणीकृतं
निशि निशि भुजन्यस्तापाङ्गप्रसारिभिरश्रुभिः।
२अनभिलुलितज्याघाताङ्कं मुहुर्मणिबन्धनात्
कनकवलयं स्रस्तं स्रस्तं मया प्रतिसार्यते ॥ १०॥
राजा—प्रियम्वदोक्तं निजावस्थामनुवदन् राजा प्राह—सत्यं = तथ्यम् यथार्थम् इत्थंभूतः = निद्रारहितः कृशश्च एव अस्मि। तथा हि—
अन्वयः—निशि निशि भुजन्यस्तापाङ्गप्रसारिभिः अन्तस्तापात् अशिशिरैः अश्रुभिः विवर्णमणीकृतं मणिबन्धात् स्रस्तं स्रस्तं कनकवलयं मया अनभिलुलितज्याघाताङ्कं मुहुः प्रतिसार्यते।
प्रियम्वदोक्तौ आत्मनो रात्री प्रजागरणकारणं निशम्य राजा दुष्यन्तो निजामवस्थां परामृशन् ब्रूते—इदमशिशिरेति। निशि निशि = प्रतिनिशम्, तद्दर्शनात् प्रभृति सर्वासु रात्रिषु, भुजे = बाहौ न्यस्तात् = निक्षेपात् अपाङ्गात् = नेत्रप्रान्तात् प्रसारिभिः = प्रवर्तिभिरिति भुजन्यस्तापाङ्गप्रसारिभिः = हस्ततलन्यस्तनयनान्तनिर्गतैः अन्तस्तापात् = मदनाग्निदाहजन्यात् आन्तरादुष्मणः अशिशिरैः = उष्णैः अश्रुभिः = बाष्पैः लोचनजलविन्दुभिः विवर्णाः = विच्छायाः मणयः = पद्मरागादयो यत्र तत् विवर्णमणि न विवर्णं मणि अविवर्णमणि, अविवर्णमणि विवर्णमणि सम्पादितम् = अविवर्णमणिकृतम् मणिबन्धात् = बाहुपाणितलसन्धिस्यानात्, करमूलात् स्रस्तं = स्वस्थानात् पुनः पुनर्गलितम्, इदम् = एतत् कनकवलयं = सुवर्णंकङ्कणम् मया अभिलुलितः = काश्यात् अनतिस्पृष्टः ज्याघातस्य = धनुर्गुणकर्षणस्य अङ्गं = चिह्नं यस्मिन् तत् = अनभिलुलितज्याघाताङ्कम् मुहुः = वारंवारं प्रतिसार्यते = पश्चान्नीयते। मया स्वस्थाने एव स्थाप्यते। प्रकोष्टरूपस्वस्थानस्थं क्रियते इत्यर्थः।
अयं भावः—शकुन्तलादर्शनस्मरणात् मम दिनानि कथमप्यतिक्राम्यन्ति, रात्रौ तु मृदुतरास्वपि शय्यासु निद्रानभिमुखो भवति, शीतलेषु भूतलेषु लुण्ठता मया सुतरां क्षीणात् प्रकोष्ठात् मुहुर्मुहुर्गलितमिदं सुवर्णकङ्कणं भूयोभूयः ऊर्ध्वं नीयये। तस्मात् सत्यमेव वाढमहं कृशो जातः इति चिन्तयति दुष्यन्तः
अत्र काव्यलिङ्ग-स्वभावोक्ति-पर्यायोक्ति-अप्रस्तुतप्रशंसालङ्काराः छन्दश्च हरिणी॥१०॥
राजा—( अपनी ओर देखकर ) सचमुच मैं ऐसा ही कृश हो रहा हूँ, क्योंकि—
सोते समय बाएँ भुजा पर रखे हुए नेत्र के कोने से धारारूप से बहते हुए भीतर के ताप से अत्यन्त उष्ण आंसुओं से काले एवं मलिन पड़े हुए अपने हाथ के सुवर्ण कङ्कण को, जो कि धनुष की डोरी को बार-बार खींचने से जिसमें कुछ शुष्क प्रायः ताजे दाग पड़े हुए हैं। ऐसे मणिवन्धस्थान = कलाई पर से खिसक खिसक कर गिरता रहता है, उसको मैं रात भर बार-बार हाथ में डालता रहता हूँ। इस प्रकार मेरी समस्त रातें बीत जाती हैं ॥ १० ॥
विशेष—यहाँ निशि-निशि शब्द शकुन्तला के दर्शन से अब तक से समय ज्ञान कराते हैं।
पाठा०—१. अतिशिशिरतरैरन्तस्तापैर्विवर्णं... २. प्रवर्तिभिरश्रुभिः। ३. अनतितुलितज्याघाताङ्कान्।
१४२ || अभिज्ञानशाकुन्तलम्
प्रियंवदा—( विचिन्त्य ) हला मअणलेहो से करोअदु । इमं देवप्पसादस्सावदेसेण सुमणोगोविदं करिअ से हत्थअं पावइस्सं [ हला मदनलेखोऽस्य क्रियताम् । इमं देवप्रसादस्यापदेशेन सुमनोगोपितं कृत्वा तस्य हस्तं प्रापयिष्यामि ] ।
अनसूया—रोअइ मे सुउमारो पओओ । किं वा सउंदला भणादि [ रोचते मे सुकुमारः प्रयोगः । किं वा शकुन्तला भणति ] ।
शकुन्तला—को णिओओ विकप्पीअदि [ को नियोगो विकल्प्यते ] ।
प्रियंवदा—तेण हि अत्तणो उवव्णासपुव्वं चिंतेहि दाव ललिअपदबंधणं [ तेन ह्यात्मन उपन्यासपूर्वं चिन्तय तावल्ललितपदबन्धनम् ] ।
प्रियम्वदा—( विचिन्त्य = विचार्य ) शीघ्रं शकुन्तलाया मनोरथं साधयितुं प्रियम्वदा वदति—हला = सखि अनसूये ! अस्य = राज्ञो दुष्यन्तस्य मदनस्य = कामस्य लेखः = पत्रिका = प्रेमपत्रं क्रियताम् = विधीयताम् । इमं = एतं = लेखं देवप्रसादस्य = भगवन्निर्माल्पस्य अपदेशेन = ऋषिभिः प्रेषितं देवनिर्माल्यमिति व्याजेन सुमनोगोपितं = पुष्पाच्छादितं कृत्वा = विधाय तस्य = दुष्यन्तस्य हस्तं = करं प्रापयिष्यामि = समुपस्थापयिष्यामि ।
**अनसूया—**प्रियम्वदोक्तिमनुमोदमाना अनसूया ब्रवीति—रोचते = समीचीन इति प्रतीयते मे = मह्यं सुकुमारः = कोमलः, सुकरो निरपायश्च प्रयोगः = उपक्रमः । किं वा शकुन्तला भणति = कथयति ।
**शकुन्तला—**सखीवचनं भङ्ग्या अनुमोदमाना शकुन्तला पृच्छति—**कः नियोगः-**आज्ञा विकल्प्यते = विचार्यते-युवयोः यः कोऽपि नियोगो मया विचारमकृत्यैव सम्पाद्यते इत्यर्थः ।
**प्रियम्वदा—**शकुन्तलोक्तिमाकर्ण्य कथयति प्रियम्वदा—तेन हि मदुक्तोपायस्य त्वया अभिनन्दितत्वात् आत्मनः = आत्मविहारावस्थायाः उपन्यासपूर्वकं = प्रसङ्गानुकूलं पूर्वमुपन्यासं कृत्वा चिन्तय = सावधानं निरूपय ललितं च तत् पदबन्धनं ललितपदबन्धनं = माधुर्यादिगुणप्रधानं स्वाभिप्रायप्रकाशकं पद्यम् ।
तकिया लगाकर लेटने पर भी रात में जागरण एवं विरह-व्याकुलता से लोटने-पोटने में वह हट जाती है। अतः बाँह को तकिया बनाना पड़ता है। वलय स्वाभाविक रूप से ढीले नहीं हैं पर वह बाँह में ऊपर धनु की डोर की निशाने से हटकर कसा गया है। इसलिए ढीला प्रतीत हो रहा है। अन्य अलंकारों का त्यागकर एक वलय धारण करने से विरहाधिक्य की प्रतीति होती है। दुबलेपन से कंकण इतना ढीला हो गया है कि वह बार-बार खिसक जा रहा है।
प्रियम्वदा—( कुछ सोचकर ) हे सखि ! इस समागम कार्य सिद्धि के लिए एक मदनलेख = प्रेमपत्र राजा को लिखा जाय तथा उस पत्र को पुष्पों में छिपाकर देवप्रसाद के व्याज से मैं इसे राजा के हाथ तक पहुँचा दूँगी।
**अनसूया—**सखि ! यह सरल तथा सुन्दर उपाय मुझे भी अच्छा लग रहा है, पर शकुन्तला से भी पूछ लें कि वह इस विषय में क्या कहती है ?
**शकुन्तला—**क्या सखियों की सलाह भी कहीं टाली जा सकती है ?
**प्रियम्वदा—**तो फिर तुम अपने प्रसङ्ग तथा दशा के अनुरूप सुन्दर एवं ललित पदावली से युक्त कोई गीतिका विचार करके बनाओ, जो उस पत्र में अङ्कित किया जा सके।
तृतीयाेऽङ्कः १४३
शकुन्तला—हला चिंतेमि अहं। अवहीरणाभीरुअं पुणो वेवइ मे हिअअं
[ हला चिन्तयाम्यहम्। अवधीरणाभीरु पुनर्वेपते मे हृदयम्।
राजा—( सहर्षम् )
अयं स ते तिष्ठति संगमोत्सुको
विशङ्कसे भीरु यतोऽवधीरणाम्।
लभेत वा प्रार्थयिता न वा ^१श्रियं
श्रिया दुरापः कथमीप्सितो भवेत् ॥ ११ ॥
शकुन्तला—हला = सखि प्रियम्वदे ! अहम् चिन्तयामि = आत्मावस्थोपन्यासपूर्वकं पद्यं विचारयामि अवधीरणभीरु = अवज्ञाभीतं तिरस्कारसम्भावनाभयशीलं मे = मम हृदयम् = आन्तरं वेपते = कम्पते। पत्रिकाप्रेषणेन मया स्वकीये प्रणये प्रकाशिते कदाचित् स मामवज्ञास्यतीति संभावनया भयशीलं मामकीनं हृदयं कम्पते इत्यर्थः।
राजा—नृपो दुष्यन्तः (सहर्षं = हर्षपूर्वकं सानन्दं च) वृथाऽऽशङ्कमानां शकुन्तलां दृष्ट्वा राज्ञोः हासः।
**अन्वयः—**हे भीरु ! यतः अवधीरणां विशङ्कसे स अयं ते सङ्गमौत्सुकः तिष्ठति प्रार्थयिता श्रियं लभेत वा न वा ! श्रियः ईप्सितः दुरापः कथं भवेत् ।
अथ शकुन्तलाद्वारा कृतात्मनोऽवधीरणामाशङ्कमानो राजा दुष्यन्तः तां परिहर-न्नभिधत्ते—अयमिति । हे भीरु ! = भयशीले; यतः = यस्मात्, मत्सकाशात्, अवधीरणां = तिरस्कारं, अवहेलनम्, विशङ्कसे = विविधप्रकारैः आशङ्कसे स अयं त्वद्विरहाग्नि-सन्तापशान्तये त्वन्मुखचन्द्रचन्द्रिकामनुभवन् दुष्यन्तः ते = तव निकटवर्ती सङ्गमौत्सुकः = मिलनोत्कण्ठितः, क्षणमपि विलम्बमस्रहमानः तिष्ठति = योग्यमवसरं प्रतीक्षमाणस्थितिं करोति। तमेव दृष्टान्तेन समर्थयति-प्रार्थयिता = प्रार्थनापूर्वकं प्रयतमानो याचकः श्रियं = लक्ष्मीं, समृद्ध्यात्मिकां सम्पदं लभेत = प्राप्नुयात् वा न वा = कदाचित् लभेत, कदाचिन्न लभेतेति विकल्पः परन्तु, श्रिया = सम्पदा ईप्सितः = स्वयमाप्तुमिष्टः दुरापः = दुर्लभः कथं भवेत् = न भवेदित्यर्थः। श्रिया ईप्सितः सुलभ एव ।
**अयं भावः—**त्वां प्रार्थयितुस्त्वं दुर्लभा, त्वया प्रार्थ्यमानस्तु ते सुलभ एवाहम्। अतो भवतत्या प्रार्थनां विहातुं नाहं समर्थः, व्यर्थमवहेलनभीरुत्वं तवेति भावः। अत्राप्रस्तुत-प्रशंसा-दृष्टान्ताऽर्थान्तरन्यासालङ्कारा वृत्तं च वसन्ततिलका ॥ ११ ॥
**शकुन्तला—**ऐसी गीतिका तो मैं बना रही हूँ, किन्तु कहीं वे मेरी उपेक्षा न कर दें, इस भय से मेरा हृदय काँप रहा है।
राजा—( प्रसन्न होकर ) हे भीरु ! जिससे तुम तिरस्कार की सम्भावना कर रही हो, वह तो मैं तुम्हारे संगम के लिए स्वयं लालायित हो रहा हूँ। याचक तो लक्ष्मी की प्रार्थना करने पर भी कहीं से लक्ष्मी को कदाचित प्राप्त कर सके या नहीं भी परन्तु लक्ष्मी के लिये तो कभी याचक दुर्लभ नहीं होते ॥ ११ ॥
**विशेष—**शकुन्तला भीरु नायिका है। इसलिए उसे अपने तिरस्कार की संभावना है पर राजा इसके निवारणार्थ कहता है, प्रिये ! प्रार्थी तो मैं हूँ, मेरा तिरस्कार संभव है, तुम तो प्राप्य हो अतः
पाठा०—१. श्रियो।
१४४ अभिज्ञानशाकुन्तलम्
सख्यौ--अत्तगुणावमाणिणि ! को दाणिं सरीरणिव्वावत्तिअं सारदिअं जोसिणिं पडंतेण वारेदि [ आत्मगुणावमानिनि ! क इदानीं शरीरनिर्वापयित्रीं शारदीं ज्योत्स्नां पटान्तेन वारयति ] ।
शकुन्तला— सस्मितम् ) णिओइआ दाणिं म्हि [ नियोजितेदानीमस्मि ], ( इत्युपविष्टा चिन्तयति )
राजा— स्थाने खलु विस्मृतनिमेषेण चक्षुषा प्रियमवलोकयामि । यतः—
उन्नमितैकभ्रूलतमाननमस्याः पदानि रचयन्त्याः । ^१कण्टकितेन प्रथयति मय्यनुरागं कपोलेन ॥ १२ ॥
सख्यौ—शकुन्तलायाः सकाशात् अवधीरणाशङ्कां दृष्टान्त-द्वारा परिहरन्त्यौ प्राहुतुः- आत्मनो गुणान् अवमनुते तच्छीला आत्मगुणावमानिनी तत्सम्बुद्धौ आत्मगुणावमानिनि != अज्ञातनिजगुणगौरवे ! स्वगुणगौरवानभिज्ञे ! स राजा त्वद्गुणैः क्रीतः तस्मादवधारणाशङ्कां न कार्येति भावः । शरीरनिर्वापयित्रीं = उष्मतापप्रमोदिनीम् कामादिसन्तापशमनकारिणीम् देहानन्ददायिनीम् शारदीं = शरत्कालसम्बन्धिनीं ज्योत्स्नां = चन्द्रिकां पटान्तेन = अञ्चलेन को वारयति = तिरोधत्ते । न कोऽपीत्यर्थः । यथा शरीरसुखदायिनीं शारदीं ज्योत्स्नां न कोऽपि वारयति तथा स्वयं प्रणयपत्रप्रेषणेन प्रदर्शितानुरागां त्वां स राजा नावधारयेत् । त्वया संगतो राजा नूनमात्मानं धन्यं मनुते; का कथा तत् तवावधारणायाः इति भावः ।
शकुन्तला—सख्योरभिप्रायं जानन्ती शकुन्तला (सस्मितम् = स्मयपूर्वकम्) इदानीं = दृष्टान्तद्वारा स्वपक्षसमर्थनेन शङ्कापरिहारात् नियोजिता = प्रणयपत्रिकारचनार्थमाज्ञप्ता अस्मि । इदानीमवश्यमेव मया प्रणयपत्रिका विचिन्त्येति उक्त्वा (उपविष्टा चिन्तयति ।)
राजा—तथाभूतां शकुन्तलामवलोकयन् ब्रवीति-स्थाने = उपचितम् खलु = निश्चयेन विस्मृतो = निमिषौ यस्य यत्र सा न विस्मृतनिमेषः तेन विस्मृतनिमेषेण = निमेषशून्येन अनाकलितपक्ष्मपातेन निमेषशून्येन चक्षुषा = नेत्रेण प्रियां = शकुन्तलाम् अवलोकयामि ।
अन्वयः—पदानि रचयन्त्या अस्याः उन्नमितैकभ्रूलतम् आननं कण्टकितेन, कपोलेन मयि अनुरागं प्रथयति ।
निर्निमेषेण नेत्रेण शकुन्तलानुरागस्योचितत्वं समर्थयति राजा दुष्यन्तः—उन्नमिते-
तेरा तिरस्कार संभव नहीं क्योंकि प्रार्थी को लक्ष्मी भले न मिले किन्तु लक्ष्मी जिसको चाहे उसका मिलना दुःसाध्य नहीं । तात्पर्य यह है कि यहाँ दुष्यन्त अपने को प्रार्थी तथा शकुन्तला को लक्ष्मी मानते हैं, अतः उसके अभिलषित का मिलना कठिन नहीं है ।
दोनों सखियाँ—अरी, अपने को कम समझने वाली सखि शकुन्तले ! सन्ताप को दूर करने वाली शरद् ऋतु के चन्द्रमा को चन्द्रिका=चाँदनी को भला छाता लगाकर कौन टालता है ? अर्थात् शरद् कालीन चन्द्रमा की शीतल चाँदनी को आँचल से कौन रोकता है, कोई नहीं। अतः वह राजा तुम को कैसे नहीं चाहेगा ।
शकुन्तला—(हँसकर) सखियों ने विशेष अनुरोध से मुझे इस पत्र लेखन कार्य में लगा ही दिया है (बैठी हुई गीति की चिन्ता करती है) ।
राजा—अहा, मैं यहाँ निर्निमेष लोचन होकर बड़े ही अच्छे इस मौके में अपनी प्रिया को देख रहा हूँ, क्योंकि—
पाठा०—१. पुलकाचितेन कथयति ।
तृतीयोऽङ्कः १४५
शकुन्तला—हला चिंतिदं मए गोदवत्थु । ण खु सण्णिहिदाणि उण लेहण साहणाणि [ हला चिन्तितं मया गीतवस्तु । न खलु संनिहितानि पुनर्लेखनसाधनानि ] ।
प्रियंवदा—इमस्सिं सुओदरसुउमारे णलिणीपत्ते णहेहिं णिखिवत्तवण्णं करेहि [ एतस्मिञ्छुकोदरसुकुमारे नलिनीपत्रे नखैर्निक्षिप्तवर्णं कुरु ] ।
शकुन्तला—( यथोक्तं रूपयित्वा ) हला सुणुह दाणिं संगदत्थं ण वे त्ति [ हला शृणुतमिदानीं संगतार्थं न वेत्ति ] ।
केति । पदानि = गीतिकापदानि, कवितापदानि, शब्दान् रचयन्त्या = विचारयन्त्या अस्याः = पुरःस्थितायाः शकुन्तलाया उन्नमिता एका भ्रूलता यस्मिन् तत् उन्नमितैकभ्रूलतम् = उत्क्षिप्तैकभ्रूकुटीमनोहरम् आननं = मुखम् कण्टकितेन = रोमाञ्चितेन पुलकितेन कपोलेन = गण्डस्थलेन मयि = दुष्यन्ते अनुरागं = प्रेमबन्धं कथयति = सूचयति, अनुमापयति ।
**अयं भावः—**सखीनियोगानुसारं सन्देशपद्ययोग्यानि पदानि रचयन्त्या मध्ये मध्ये एकां भ्रूलतामूर्ध्वमाक्षिप्य क्षणं तूष्णीं तिष्ठन्त्या अस्याः शकुन्तलाया रोमाञ्चितः कपोलो मद्विषये प्रगाढं प्रेमाणं द्योतयति ।
अत्रोपमार्थापत्ति-स्वभावोक्ति-सन्देह-संकरानुमानालङ्काराः छन्दश्चार्या ॥ १२ ॥
शकुन्तला—सखीनियोगानुष्ठानं निवेदयति—हला = सखि ! मया गीतवस्तु = गीति-सामग्री, संगतार्थं चिन्तितं = विचारितम् पुनः किन्तु लेखनसाधनानि लेखनस्य = अङ्कनस्य साधनानि = अपेक्षितवस्तूनि, लेखनोपकरणानि, लेखनीपत्रिका-मसीपत्रादीनि च खलु सन्निहितानि = उपस्थितानि सन्ति ।
प्रियंवदा—प्रियंवदोत्तरयति—एतस्मिन् = पुरःस्थिते शुकस्य = कीरस्य उदरवत् सुकुमारेऽतिकोमले कीरक्रोडकोमले नलिनीपत्रे = कमलिनीदले नखैः = नखरैः निक्षिप्त-वर्णं = निक्षिप्ता उत्कीर्णाः वर्णाः = अक्षराणि यस्मिन्निति निक्षिप्तवर्णं कुरु = विधेहि, नखाग्रैर्लिखेति भावः । अनेनाक्षरलेखनसौकर्यं प्र दर्शितम् ।
शकुन्तला—( यथोक्तं रूपयित्वा = नखैर्लिखित्वा ) हला = सखि ! शृणुत = आकर्ण्यताम्, इदानीं = अधुना सङ्गतार्थं = सङ्गतः अविरुद्धः अर्थो यस्य तत् सङ्गतार्थं = युक्तार्थम् समुचितार्थं वा न वा इति ।
अपनी भ्रुकुटि को टेढ़ी करके कविता के पदों को रचती हुई मेरी प्रिया का मुख ही रोमाञ्चित कपोलों के द्वारा मेरे प्रति इसके अनुराग को प्रगट कर रहा है ॥ १२ ॥
**विशेष—**प्रेमपत्र को लिखने के लिए उद्यत शकुन्तला की भावभंगिमा देखकर राजा अपने में उसके अनुराग की कल्पना करते हैं । सुधाकर में रति की छह अवस्थाओं में अनुराग छठवां माना गया है—'अङ्कुरपल्लवकलिका-प्रसूनफलोपभोगभागियं क्रमशः।
प्रेमा मानः प्रणयः स्नेहो रागोऽनुराग इत्युक्तः ॥
**शकुन्तला—**सखियों ! मैंने गीत का पद्य तो बना लिया, किन्तु पत्र लिखने के साधन ( भोजपत्र, कागज, दावात, स्याही आदि ) तो यहाँ हैं नहीं, पत्र कैसे लिखूँ ।
**प्रियंवदा—**सुग्गे के उदर के समान सुकुमार इस कमलिनी के हरे पत्ते पर ही नखों से तुम पत्र लिखो।
शकुन्तला—( उसी प्रकार से लिखने का अभिनय कर ) सखियों ! तुम लोग भी इसे सुन लो, मैंने ठीक लिखा है या नहीं ?
१० शाकु०
| १४६ | अभिज्ञानशाकुन्तलम् |
|---|
उभे—अवहिद म्ह [ अवहिते स्वः ] ।
शकुन्तला—( वाचयति ) ।
तुज्झ ण आणे हिअअं मम उण कामो दिवापि रत्तिम्मि ।
णिग्घिण तवइ बलीअं तुइ वुत्तमणोरहाई अंगाई ॥ १३ ॥
[ तव न जाने हृदयं मम पुनः कामो दिवापि रात्रावपि ।
निर्घृण तपति बलीयस्त्वयि वृत्तमनोरथान्यङ्गानि ॥ ]
राजा—अवसरः खल्वात्मानं दर्शयितुम् ( सहसोपसृत्य )
तपति तनुगात्रि मदनस्त्वामनिशं मां पुनर्दहत्येव ।
ग्लपयति यथा शशाङ्कं न तथा हि कुमुद्वतीं दिवसः ॥ १४ ॥
उभे—द्वे अपि सख्यौ—कथयतः—आवां अवहिते = सावधाने दत्तावधाने स्वः ।
शकुन्तला—( वाचयति ) मदनज्वालावलीढा शकुन्तला राज्ञे सोपालम्भं स्वावस्थां निवेदयन्ती स्वस्वीकारं प्रार्थयते— तवेति ।
अन्वयः—हे निर्घृण ! तव हृदयं न जाने त्वयि वृत्तमनोरथानि मम अङ्गानि कामः पुनः दिवापि रात्रिमपि बलीयस्तपति ।
मदनानलतापासहिष्णुः शकुन्तला दुष्यन्ताय सोपालम्भमात्मनाऽवस्था तस्मै निवेदयन्ती स्वस्वीकृतिं निवेदयते—तवेति । हे निर्घृण ! = हे निर्दय ! तव = भवतः हृदयं=अन्तर्भावं अन्तरं न जाने = त्वां मदनः तपति न वेति न जानामि, त्वयि=तव विषये वृत्तमनोरथानि-वृत्तः = संजातः मनोरथः = अभिलाषः येषां तादृशानि ममाङ्गानि कामः = मदनः पुनः = तु दिवा = दिवसम् अपि रात्रि = निशाम् अपि च बलीयः = अत्यर्थं तपति तापं जनयति । यस्मात्त्वन्निमित्तमेव मदनेनैवं तप्यमानायां मयि न दयसे तस्मान्निर्दयोऽसि, इतः परमपि स्वकीयं निर्दयत्वं विहाय त्वदेकशरणां मां झटित्यङ्गीकुरुष्व । यदि मां नाङ्गीकुरुषे तर्हि मदनदहनकोऽसौ मां दशमीं दशां प्रापयिष्यतीति भावः ॥ १३ ॥
राजा—ज्ञातरहस्यस्य प्रहृष्टस्य स्वावस्थां निवेदयितुं योग्योऽनवसर इति मन्यमानस्य राज्ञश्चेष्टामह—( सहसा = अतर्कितम्, उपसृत्य = समीपमागत्य । )
दोनों सखियाँ—हम सावधान हो इसे सुन रही हूँ। सुनाओ।
शकुन्तला—( पत्र को बाँचती है ) ।
हे निर्दय ! तुम्हारे हृदय की क्या दशा है ? यह तो मुझे मालूम नहीं है, किन्तु सम्पूर्ण अङ्गों को तो जिनका सुख तुम्हारे ही हाथ है और जिनकी भावना तुम्हारे में लगी हुई है, मदन दिन-रात प्रबल वेग से जला रहा है ॥ १३ ॥
विशेष—यहाँ शकुन्तला ने राजा को निर्घृण कहा है, जिसका तात्पर्य है कि वे अति निर्दयी हैं, अन्यथा विवश होकर वे मेरे पास अवश्य आते या मुझे अपने पास ही बुलाते । उनके लिए मैं काम-ताप से सन्तप्त हो रही हूँ पर वे बचाते नहीं हैं। मेरा प्रत्येक अङ्ग उनसे मिलना चाहता है—भुजायें आलिंगन के लिए, नयन दर्शन के लिए, कर्ण वचनामृत श्रवण के लिए, नासिका मुख-सौगन्ध पान के लिए लालायित है और इसी प्रकार प्रत्येक अंग उनसे मिलना चाहता है पर, उन्हें इनकी परवाह ही नहीं है। इस प्रकार परुषभाषण करती हुई राजा को निर्घृण बनाती है, जो एक विरहिणी के लिए स्वाभाविक है ।
राजा—अपने को प्रगट करने का अच्छा मौका है ( सहसा शकुन्तला के पास पहुँचकर )
तृतीयोऽङ्कः । १४७
सख्यौ—(अवलोक्य सहर्षम्) साअदं अबिलंबिणो मणोरहस्स [स्वागतम-बिलम्बिनो मनोरथस्य] । (शकुन्तलाभ्युत्थातुमिच्छति) ।
राजा—अलमलमायासेन ।
संदष्टकुसुमशयनान्याशुक्लान्तविसभङ्गसुरभीणि । गुरुपरितापानि न ते गात्राण्युपचारमर्हन्ति ॥ १५ ॥
अन्वयः—तनुगात्रि ! त्वां मदनः अनिशं तपति मां पुनर्दहत्येव । दिवसः यथा शशाङ्कं ग्लपयति तथा कुमुद्वतीं न हि ।
अथ दुष्यन्तः आत्मनोऽवस्थां निवेदयन्नाह—तपतेति। तनुगात्रि। तनूनि = कृशानि गात्राणि = अङ्गानि यस्याः सा तत्सम्बुद्धौ हे तनुगात्रि ! = हे कृशाङ्गि ! त्वां = भवतीं मदनः = कामः अनिशं = निरन्तरं दिवामपि = रात्रिमपि तपति = सन्तापमात्रेण पीडयति मां पुनः = मां तु दहत्येव = भस्मीकरोत्येव । एतावता त्वं तापमात्रं जानासि, न तु दाहमपि । हि = यतः दिवसः = वासरः यथा = येन प्रकारेण शशाङ्कं = चन्द्रं ग्लपयति = ग्लानं करोति, श्रीविहीनं विधत्ते इत्यर्थः । कुमुद्वतीं कुमुदः प्रेयसीं कुमुदिनीं न हि तथा । दिवसे चन्द्रस्य यादृशी ग्लानिः तथा न कुमुदिन्या, कामेनाहमेव पीड्ये, न पुनर्भवतीं । तस्मात् त्वदपेक्षया समधिकं दुःखं मया सह्यते । अत्र दृष्टान्त-प्रतिवस्तूपमा-व्यतिरेक-विरोधाभासानुप्रासा अलङ्काराः आर्यावृत्तं च ॥ १४ ॥
सख्यौ—(सहर्षम् = सानन्दं राज्ञोऽतर्कितागमनेन हर्षम्) अविलम्बिनः = अकृत-विलम्बस्य मनोरथस्य = अभिलाषापूर्तेः, मनोरथरूपस्य तव स्वागतं = शुभाभिनन्दनम् । (शकुन्तला अभ्युत्थातुं = उत्थातुम् इच्छति = वाञ्छति) ।
राजा—स्वदर्शनेन शकुन्तलाया अभ्युत्थानारम्भमवलोकयन् अवसरप्राप्तं सदयमाह—अलमलम् = कृतं कृतम्, आयासेन = अभ्युत्थानारम्भप्रयासेन यथेष्टं सुखमुपविशेति भावः ।
अन्वयः—आशु संदष्टकुसुमशयनानि क्लान्तविसभङ्गसुरभीणि गुरुपरितापानि ते गात्राणि उपचारं नार्हन्ति ।
आत्मानमतर्कोतोपनतमवलोक्य ससंभ्रममुत्थातुं प्रयतमानां शकुन्तलां निवारयन् राजा दुष्यन्तः तद्-गात्राणामुपचारकरणसमर्थतां समर्थयन्नाह—सन्दष्टेति । आशु =
हे कृशाङ्गि ! तुमको तो कामदेव रात-दिन केवल सन्ताप ही पहुँचाता है, किन्तु मुझे वह जला ही रहा है, क्योंकि सूर्य का उदय जितना चन्द्रमा को हतप्रभ करके ग्लानि पहुँचाता है उतना कुमुदिनी को नहीं, अतः दिन से कुमुदिनी की अपेक्षा चन्द्रमा को अधिक हानि होती है ॥ १४ ॥
विशेष—यहाँ शकुन्तला के प्रेमपत्र में जो भोलापन और स्वाभाविकता है वह राजा दुष्यन्त के पद्य में नहीं है, क्योंकि वह नगर की चातुरी से पूर्ण औपचारिक मात्र है । राजा दुष्यन्त अपने को चन्द्रमा तथा शकुन्तला को कुमुदती कहकर उसे अपनी प्रिया के रूप में वर्णित करते हैं ।
दोनों सखियाँ—(देखकर आनन्द के साथ) शीघ्र ही सिद्ध होने वाले मनोरथ के विषयभूत आपका स्वागत है (शकुन्तला उठना चाहती है) ।
राजा—नहीं नहीं कष्ट न करें क्योंकि—
सन्ताप से फूलों की शय्या में भी जिन अङ्गों के दाग पड़ गये हैं और मृणाल-वलयों को भी जिन्होंने सन्ताप से विमर्दित = मुरझा दिया है, ऐसे अत्यन्त सन्तप्त आपके ये अङ्ग इस प्रकार के उपचार = शिष्टाचार के योग्य नहीं हैं ॥ १५ ॥
१. पाठ०—न्याशुविमर्दितमृणालवलयानि ।
| १४८ | अभिज्ञानशाकुन्तलम् |
|---|
**अनसूया—**इदो सिलातलेक्कदेसं अलंकरेदु वअस्सो [ इतः शिलातलैकदेशमलं करोतु वयस्यः ] । ( राजोपविशति शकुन्तला सलज्जा तिष्ठति )
**प्रियंवदा—**दुवेणं णु वो अण्णोण्णाणुराओ पच्चक्खो । सहीसिणेहो मां पुणरुत्त-वादिणिं करेदि [ द्वयोर्ननु युवयोरन्योन्यानुरागः प्रत्यक्षः । सखीस्नेहो मां पुनरुक्तवादिनीं करोति ] ।
**राजा—**भद्रे नैतत्परिहार्यम् । विवक्षितं ह्यनुक्तमनुतापं जनयति ।
शीघ्रम्, संदष्टकुसुमशयनानि संदष्टं = संश्लिष्टं कुसुमशयनं = पुष्पशय्या येषु तानि संदष्ट-कुसुमशयनानि क्लान्ताः = म्लानाः बिसभङ्गा येषु तानि अत एव सुरभीणि = सौगन्ध्य-वन्ति इति क्लान्तबिसभङ्गसुरभीणि ग्लपितशयनीयकुसुमानि गुरुः = महान् परितापः = सर्वतः तापः सन्तापो येषु तानि गुरुपरितापानि तीव्रसन्तापानि ते = तव गात्राणि = अङ्गानि उपचारम् = अभ्युत्थानवन्दनसत्कारादिकं नार्हन्ति = कर्तुं न क्षमन्ते ।
**अर्थ भावः—**हे कृशाङ्गि ! अभ्युत्थानादिकं कर्तुं न युज्यते तापातिरेकात्तव शरीर-मभ्युत्थानवन्दनादिसत्कारं कर्तुं नार्हति विहाय लज्जाभये सुखमुपविश्यताम् । अत्र काव्य-लिङ्ग-परिकर-अनुप्रासोपमालङ्कारा आर्यावृत्तं च ॥ १५ ॥
अनसूया — समागतस्य तस्य राज्ञो दुष्यन्तस्य सत्कारं कुर्वाणाऽनसूया कथयति—वयस्यः = समानसुखदुःखः सुहृत् शिलातलैकदेशं = भवत्प्रियाधिष्ठितशिलाखण्डैकदेशमनु-गृह्णातु । एवं युवयोः सहापवेशनदर्शनेन आवयोर्नयनप्रीतिर्भविष्यतीत्याकूतम् । ( राजा = दुष्यन्त उपविशति = शकुन्तला सलज्जा = सत्रपा तिष्ठति = स्थिता )
प्रियम्वदा —अथावसरप्राप्तकर्त्तव्यविषये जागरूका प्रियम्वदा चिराभिलषितसमागमयोः परस्परानुरागयोः दैवादेकान्ते संगतयोर्नायकयोः प्रेमप्रगाढाया इयत्तामवधारयितुं प्रसङ्ग-मवतारयति—ननु = भोः द्वयोर्युवयोः = भवतोः अन्योन्यानुरागः = परस्परप्रेमप्रत्यक्षः = अपरोक्षः स्पष्ट एव । सखीस्नेहः = शकुन्तलाप्रेम मामिमां प्रियम्वदां पुनरुक्तवादिनीं = पुनरुक्तभाषणशीलाम् आवृत्तिव्यापृताम् करोति = विदधाति ।
**राजा—**आत्मवक्तव्यस्यानवकाशतया तूष्णीमासीनां प्रियम्वदां वक्तुं राजा समुद्यो-जयति—एतत् = त्वया विवक्षितं न परिहार्यं = मध्ये एव न त्यागयोग्यम् किन्तु वक्तव्य-मेवेति भावः । विवक्षितं = वक्तुमिष्टमपि लज्जादिवशादनुक्तं सत् पर्यवसाने अनुतापं =
**विशेष—**उठकर स्वागत करने का शिष्टाचार स्वस्थ अवस्था में संभव है । अस्वस्थ व्यक्ति को उठकर किसी का स्वागत करने में कष्ट होता ही है । शकुन्तला का शरीर मदन ताप से सन्तप्त हो गया है । उसमें फूल की भी शय्या सूखकर चिपक गई है और कमलनाल भी मुरझा गया है । अतः अधिक ताप से सन्तप्त उसका स्वागतार्थ उठना राजा दुष्यन्त को समुचित नहीं प्रतीत होता ।
**अनसूया—**हे महाभाग ! जिसपर शकुन्तला लेटी हुई है, इसी शिलातल के एक भाग में आप भी बैठ जाइए ( राजा बैठ जाते हैं, शकुन्तला लज्जित हो एक तरफ बैठी रहती है ) ।
**प्रियम्वदा—**आप दोनों का पारस्परिक प्रेम प्रत्यक्ष है, फिर भी सहेली के प्रति मेरा स्नेह ही मुझे पुनः उसी बात को कहने को प्रेरित कर रहा है ।
**राजा—**भद्रे ! अवश्य कहो, बात को मन में रखो, क्योंकि जिस बात को कहने का मन करे उसे न कहने से मन में सन्ताप और विकलता बढ़ती है ।
तृतीयोऽङ्कः १४९
प्रियंवदा—आवण्णस्स विसअणिवासिणो जणस्स अत्तिहरेण रण्णा होदव्वं त्ति एसो वो धम्मो [ आपन्नस्य विषयनिवासिनो जनस्यार्तिहरेण राजा भवितव्यमित्येष युष्माकं धर्मः ]।
राजा—नास्मात्परम् १।
प्रियंवदा—तेण हि इमं णो पिअसही तुमं उद्दिसिअ इमं अवत्थंतरं मअणेण आरोविदा। ता अरुहसि अब्भुववत्तीए जीविवं से अवलंबिदुं [ तेन हीयमावयोः प्रियसखी त्वामुद्दिश्येदमवस्थान्तरं भगवता मदनेनारोपिता तदर्हस्यभ्युपपत्त्या जीवितं तस्या अवलम्बितुम् ]।
राजा—भद्रे ! साधारणोऽयं २ प्रणयः । सर्वथानुगृहीतोऽस्मि ।
पश्चात्तापं जनयति = प्रसूते। एवं च सखीस्नेहात्तदीयानुरागस्यैव पुनरभिधानात् पुनरुक्तिः, सखीस्नेहात्तदीयानुरागमेव भवद्विषयमधिकृत्य किञ्चिद्वच्मीत्याशयः।
प्रियम्बदा—अत्र प्रियम्वदा विवक्षितमर्थं प्रस्तौति—आपन्नस्य = परचक्रादिना आपदं प्राप्तस्य विषयवासिनः = स्वदेशवासिनः जनस्य = जनसामान्यस्य स्त्रीजनस्य च आर्तिहरेण = पीडानिवारकेण अनर्थनिवारकेण राज्ञा = क्षत्रियेण भवितव्यं, इति युष्माकं क्षत्रियाणां, अनुरागिणां च धर्मः अवश्यकर्तव्यं स्वभावश्च। अयं धर्म्यः पन्था इति भावः।
राजा—नृपः कथयति अस्मात् = पूर्वोक्तात् आर्तिहरणात् परं = पश्चात् अन्यत् न धर्मं इति भावः।
प्रियम्वदा—प्रियम्वदा वक्ति—तेन हि इयं = एषा आवयोः = नौ प्रियसखीप्रिया = आली शकुन्तला त्वां = भवन्तम् उद्दिश्य = विषयीकृत्य इदं = एतत् दृश्यमानम् अवस्था-न्तरं अन्यां = सर्वथाभिन्नां अवस्थां = दशां भवता = श्रोमत्ता मदनेन = कामदेवेन आरो-पिता—प्रापिता तत् = तर्हि अभ्युपपत्या = अनुग्रहेण तस्याः = शकुन्तलाया जीवितं = जीवनं अवलम्बितुं = आलस्यं विहाय धारयितुं = अर्हसि = अधिक्रियसे। त्वयि प्रगाढा-नुरागिणीमेनां झटिति परिगृहाणेति भावः।
राजा—प्रियम्वदोक्तिमनुमोदमानो राजा प्राह—भद्रे ! = कल्याणि ! त्वं स्ववैदग्ध्या नागरिक्या अप्यधिशेषे—साधारणः = आवयोः उभयोः समानः अयं = त्वयोक्तः जीविता-लम्बनविषयः प्रणयः = प्रार्थना सर्वथा = सर्वेण प्रकारेण पूर्णतः अनुगृहीतः = कृतकृत्यः युवाभ्याम् अभीष्टसिद्धयनुकूलाचरणरूपमनुग्रहं प्रापितः अस्मीति भावः।
प्रियम्बदा—विपत्ति ग्रस्त देशवासी की पीड़ा को दूर करना राजा का धर्म है।
राजा—इससे अधिक दूसरा धर्म नहीं।
प्रियम्बदा—हाँ, तो—हमारी इस सखी शकुन्तला को आपके ही कारण भगवान् कामदेव ने पीड़ित करके इस दशा तक पहुँचा दिया है। अतः इस पर आप कृपा करें, इसे जीवन धारण कराना आपका कर्तव्य है।
राजा—भद्रे! हम दोनो का परस्पर प्रेम समान ही है। इसमें प्रार्थना की आवश्यकता क्या है? आपके इस कथन से मैं सर्वथा अनुगृहीत हूँ।
१. पाठा०—अस्मात्परं किं तत् ?
२. एष ।
१५० | अभिज्ञानशाकुन्तलम्
शकुन्तला—( ( प्रियंवदामवलोक्य¹ ) हला किं अन्तेउरविरहपज्जुस्सुअस्स राएसिणो उवरोहेण [ हला किमन्तःपुरविरहपर्युत्सुकस्य राजर्षेरुपरोधेन ] ।
राजा— इदमनन्यपरायणमन्यथा हृदयसन्निहिते हृदयं मम ।
यदि समर्थयसे मदिरेक्षणे मदनबाणहतोऽस्मि हतः पुनः ॥ १६ ॥
शकुन्तला—( प्रियम्बदामवलोक्य = दृष्ट्वा ) त्वया अस्य राज्ञो हृदयमज्ञात्वैव मत्परि-ग्रहप्रार्थना प्रकाशिता तुल्यानुरागश्चेदसौ तदा सर्वं समञ्जसम् अन्यथा प्रार्थनाभङ्गेन नः परिहास एव स्यादिति अवलोकनेन सूच्यते । हला = हे सखि प्रियम्वदे ! अन्तःपुर-विरहपर्युत्सुकस्य = अन्तःपुरस्य अवरोधस्य तत्रत्यराज्ञीनां विरहेण वियोगेन पर्युत्सुकः = उत्कण्ठितः इति अन्तःपुरविरहपर्युत्सुकः तस्य अन्तःपुरविरहपर्युत्सुकस्य = अन्तःपुरवर्ति-स्त्रीजनवियोगोत्कण्ठितस्य राजर्षेः = महाराजस्य राज्ञो दुष्यन्तस्य उपरोधेन = विवशी-करणेन किं = को लाभः ? एवंविधस्यास्य राज्ञो दुर्भगानां तपस्विकन्यकानामस्माकं प्रार्थना उपरोध एवेति तं मा कृथाः, युवयोः अमुना व्यापारेण नास्ति किमपि प्रयोजन-मिति तदाशयः ।
राजा— ईदृशेन शकुन्तलावाग्वज्रेण प्रगाढं प्रहतो राजा दुष्यन्तः तत्प्रणयभङ्गभीरुः तस्या मनोमालिन्यमपनेतुं प्रयतमान आह—इदमिति ।
अन्वयः— हे मदिरेक्षणे ! हृदयसन्निहिते इदमनन्यपरायणं मम हृदयं यदि अन्यथा समर्थयसे मदनबाणहतः पुनः हतोऽस्मि ।
अन्तःपुरपर्युत्सुकस्य राजर्षेरुपरोधेन किमिति वाग्वज्रोपमं शकुन्तलावचनं निशम्य राजा दुष्यन्तः तस्या मनोमालिन्यमपनेतुं प्रयतमानो ब्रवीति—इदमिति । मदिरा = मद्यं तत्तुल्ये मत्तकारिणी ईक्षणे = नेत्रे यस्या असौ यद्वा मदिरे ईक्षणे यस्या असौ मदिरेक्षणा तत्सम्बुद्धौ हे मदिरेक्षणे ! = चञ्चलनयने ! मदिरोपमया ईदृशे संरम्भेऽपि हृद्यो मादकश्च ते कटाक्षमोक्ष इति सूच्यते । मदिरादृष्टिलक्षणं चाह भरतमुनिः—
'आघूर्णमानमध्या या क्षामा चञ्चिततारका ।
दृष्टिविकसितापाङ्गा मदिरा तरुणे मदे ॥'
हृदयसन्निहिते = स्वेष्टदेवतावत् मम मनसि सम्यग्धारिते, हृदयेश्वरि, इदं = प्रकटिताशयं
शकुन्तला—( प्रियम्बदा की ओर देखकर ) हे सखि ! अपने अन्तःपुर = रनिवास की स्त्रियों के विरह में उत्सुक इन राजर्षि को तुम लोग क्यों दबा रहे हो ?
राजा—
हे हृदयस्थलनिवासी प्रिये ! यदि मेरे अनन्यपरायण इस हृदय को तुम इस प्रकार सन्देह की दृष्टि से देखोगी तो, हे उन्मत्त कर देने वाले तीखे नेत्र वाली प्रिये ! मैं तो मदन के बाणों से पहले से ही घायल हूँ, परन्तु अब तुम्हारे इस प्रकार सन्देह करने से तो मैं सचमुच ही मारा जाऊँगा ॥ १६ ॥
विशेष— यहाँ मदिरेक्षणे सम्बोधन बड़े महत्त्व का है, इसका अर्थ मदिरा के समान मादक दृष्टि । भरत मुनि ने अपने नाट्यशास्त्र में मदिरा दृष्टि की परिभाषा यों की है—
'आघूर्णमानमध्या या क्षामा चञ्चिततारका । दृष्टिविकसितापाङ्गा मदिरा तरुणे मदे ॥'
**१. पाठ०—**सप्रणयकोपस्मितम् ।
तृतीयोऽङ्कः १५१
अनसूया—वअस्स बहुवल्लहा राआणो सुणीअंति । जह णे पिअसही बंधुअण-सी अणिज्जा ण होइ तह णिव्वत्तेहि [वयस्य, बहुवल्लभा राजानः श्रूयन्ते । यथा नौ प्रियसखी बन्धुजनशोचनीया न भवति तथा निर्वर्तय] ।
राजा—भद्रे ! किं बहुना—
परिग्रहबहुत्वेऽपि द्वे प्रतिष्ठे कुलस्य मे ।
समुद्रवसना¹ चोर्वी सखी च युवयोरियम् ॥ १७ ॥
अनन्यपरायणं = अन्या = अपरा स्त्री परायणं आश्रयो यस्यासौ अन्यपरायणः = न अन्य-परायणः इत्यनन्यपरायणः तमनान्यपरायणम् = त्वदेकप्रणयप्रवणं दर्शनात्प्रभृति त्वयि अनुरक्तं मम = दुष्यन्तस्य हृदयं = चेतः यदि अन्यथा = अन्यपरायणत्वेन समर्थ्यते = युक्त्या साध्यसे र्तहि मदनस्य = त्वद्दर्शनेन ममोन्मादसम्पादकस्य कामस्य त्वां निमित्तीकृत्य प्रयुक्तैर्बाणैर्हतः = पूर्वमेवात्यन्तं पीडितोऽपि पुनः = भूयः तव ईदृशेन मयि अविश्वासेन हतः = मारितः अस्मि । तद्विरहस्य सर्वथा असह्यतया गत्यन्तराभावात् अतः परं मरणमेव शरणीकरिष्यामि । तस्मात् मम हृदयमेवं मा अन्यथा समर्थयस्व त्वदेकावलम्बे मयि प्रसीदेति भावः । अत्रोपमा-लाटानुप्रास परिकरा अलङ्कारा द्रुतविलम्बितं वृत्तञ्च ॥ १६ ॥
अनसूया—स्वकार्यसाधने चतुरा अनसूयो अवसरप्राप्तं वक्तव्यं प्रस्तौति—वयस्य ! = मित्र ! राजानः = नृपतयः बहुवल्लभा बह्वयो वल्लभा येषां ते बहुवल्लभाः = अनेक-परिग्रहाः श्रूयन्ते = आकर्ण्यन्ते । यथा येन प्रकारेण नौ = आवयोः प्रियसखी = प्रिया = वल्लभाया सखी = आली च प्रियसखी शकुन्तला बन्धुजनैः = बन्धुभिः जनैः शोचनीया = चिन्तनीया इति बन्धुजनशोचनीया = प्रियजनशोच्या न भवति = न स्यात् तथा = तेन प्रकारेण निवर्तय = निर्वाहय । भवतो राजत्वाद बहुवल्लभत्वात्वेन भाव्यमिति बहुवल्लभत्वादस्यां कदाचित्तवानादरो यथा न स्यात्तथास्यां प्रेम्णा वर्तेथा इत्यर्थः ।
राजा—योग्यमुत्तरं दित्सू राजा प्राह—भद्रे = कल्याणि ! किं बहुना = युष्माभिरेवं बहु न वक्तव्यमित्यर्थः । तत्र हेतुमाह—परीति ।
अन्वयः—परिग्रहबहुत्वेऽपि मे कुलस्य द्वे प्रतिष्ठे (स्तः, एका) समुद्रवसना उर्वी, (द्वितीया) युवयोः इयं सखी च ।
बहुवल्लभा राजानो भवन्ति यथावयोः प्रियसखी शकुन्तला बन्धुभिः शोचनीया न
अनसूया—सुना जाता है कि राजाओं की अनेक प्रियायें होती हैं । अतः हमारी प्रिय सखी शकुन्तला अपने बन्धुजनों से शोचनीय न हो अर्थात् हमलोग तथा महर्षि कण्व जी को दुःखित न होना पड़े । ऐसा ही आप सब प्रकार से इसका ध्यान रखें ।
राजा—हे सुभगे ! अधिक मैं क्या कहूँ—
यद्यपि मेरे रनिवास में स्त्रियों की कमी नहीं, मेरी प्रिय भार्यायँ भी बहुत हैं, किन्तु हमारे इस पौरव कुल की प्रतिष्ठा को तो मैं दो ही वस्तुओं से समझता हूँ—एक तो समुद्र पर्यन्त पृथ्वी और दूसरी यह प्रिय सखी शकुन्तला अर्थात् अनेक स्त्रियों के रहते हुए भी मैं आपकी प्रिय सखी शकुन्तला को ही अपनी पटरानी बनाऊँगा और इसी का पुत्र मेरे राज्य का उत्तराधिकारी होगा । आपलोग चिन्ता न करें ॥ १७ ॥
विशेष—यहाँ प्रतिष्ठा पद का अर्थ प्रतिष्ठा का कारण है । वंश को चलाने के निमित्त च।
१. पाठ०—समुद्ररशना ।
| १५२ | अभिज्ञानशाकुन्तलम् |
|---|
उभे—णिब्बुदम्ह [ निर्वृते स्वः ] ।
प्रियंवदा—( सदृष्टिक्षेपम् ) अणसूए जह एसो इदो दिण्णादट्ठी उस्सुओ मिअ- पोदओ मादरं अण्णेसदि । एहि संजोएम णं [ अनसूये, यथैष इतो दत्तदृष्टिरुत्सुको मृगपोतको मातरमन्विष्यति । एहि संयोजयाव एनम् ] । ( इत्युभे प्रस्थिते )
शकुन्तला—हला असरण म्हि । अण्णदरा वा आअच्छदु [ हला अशरणास्मि । अन्तरा युवयोरगच्छतु । ]
स्यात्तथावर्तनये भवेतेत्यनसूयोपालम्भमाकर्ण्य वचनचतुरो राजा दुष्यन्तः तां समाश्वास- यन्नाह—कल्याणि ! परिग्रहाणां = पत्नीनां बहुत्वं = विपुलत्वमिति परिग्रहबहुत्वं तस्मिन् परिग्रहबहुत्वे मम ललनानेकत्वेऽपि मे = मम कुलस्य पौरववंशस्य द्वे = उभौ प्रतिष्ठे = प्रतिष्ठाहेतू सगौरवस्थितिकरणीभूते स्तः । ते के द्वे इत्याह—एकः समुद्रः = सागर एव वसनं = परिधानं यस्याः सा समुद्रवसना, समुद्रो रशना यस्याः स समुद्ररशना वा = समुद्रान्ता उर्वी-अन्वर्थनामवती पृथ्वी, द्वितीया च युवयोः = भवत्योः इयं = एषा पुरः- स्थिता मत्प्राणवल्लभा सखी = वयस्या शकुन्तला च ।
अर्थ भावः—राज्ञां बहुवल्लभत्वे सत्यपि मम पौरवकुलस्य द्वे एव प्रतिष्ठास्पदे प्रथमा सागरा रशना पृथिवी, द्वितीया युवयोरियं आली मम प्रिया च शकुन्तला । इयमेव- प्रधानमहिषी भविष्यति, अस्याः तनय एव च मम सिंहासन। धिकारी भविष्यति । अत्र दीपक-रूपक-तुल्ययोगितातिशयोक्ति-श्लेषानुप्रासा अलङ्कारा अनुष्टुप्छन्दश्च ॥ १७ ॥
उभे—राज्ञो वचनमाकर्ण्य सानन्दे द्वे अपि प्रियम्वदा-अनसूया च युगपत् सख्यै, ब्रूतः- निर्वृते स्वः आवां सुखिते च जाते । मनोरथाभ्यधिकामीष्टलाभेन वाढं मोदामहे इत्यर्थः ।
प्रियम्वदा—इत्थं सिद्धमनोरथयोः सख्योर्मध्ये प्रियम्वदाश्चेष्टाम्राह—( सदृष्टिक्षेपं = दृष्टे = ईक्षणस्य क्षेपेण = नियोजनेन सह वर्तमानं सदृष्टिक्षेपम् ) अनसूये ! यथा = यतः एषः = अयं निकटवर्ती इतः = इमां दिशम् दत्तदृष्टिः नियोजितेक्षणः उत्सुकः = स्वमातृदर्शन- स्तन्यपानादौ उत्कण्ठितः, मृगपोतकः हरिणशिशुः, मातरं तृणादिलोभेन दूरं गताम् = स्वजननीम् अन्विष्यति = मृगयते । एहि = आगच्छ संयोजयावः = एनं मृगशावकं मात्रा सह संमेलयावः ( इति एवं कथने समाप्ते उभे, द्वे एव प्रस्थिते = प्रस्थानमभिनीतवत्यौ )
शकुन्तला—एवं सख्यौ प्रस्थानोद्यते दृष्ट्वा सोत्कण्ठापि भयलज्जाकातरा शकुन्तला
पुत्र पैदा करने की संभावना से शकुन्तला को प्रतिष्ठा का हेतु कहा गया है । इस प्रकार पौरव वंश की प्रतिष्ठा का कारण समुद्रवसना = चारों समुद्र से घिरी हुई और कण्वपुत्री शकुन्तला है । राजा पृथ्वीपति कहा जाता है । इसलिए उसकी प्रतिष्ठा का हेतु एक पत्नी तो स्वाभाविक पृथ्वी है ही दूसरी प्रतिष्ठा का हेतु शकुन्तला होगी, क्योंकि इसका पुत्र चक्रवर्ती = सार्वभौम राजा होगा । अतः इसे पटरानी होने के कारण सापत्न्य दोष का कष्ट नहीं होगा । यदि इसकी कोई सौत होगी तो पृथ्वी है, जो निर्जीव होने से इसको कोई कष्ट नहीं दे सकती है ।
सखियाँ—हम दोनों सुखी और निश्चिन्त हो गईं ।
प्रियम्बदा—( बाहर की ओर दृष्टि डालकर ) अनसूये ! चूँकि यह मृग छौना बेचारा हरिण का छोटा बच्चा इधर दृष्टि लगाये उत्कण्ठित होकर अपनी माँ को ढूँढ़ रहा है । अतः आवो इसे इसकी माँ से मिला दें । ( दोनों सखियाँ प्रस्थान करती हैं )
शकुन्तला—हे सखि ! मैं अकेले हूँ । तुम दोनों में से एक आओ ।
तृतीयोऽङ्कः १५३
उभे—पुहुवीए जो सरणं सो तुम्ह समीवे वहइ [ पृथिव्या यः शरणं स तव समीपे वर्तते ] ( इति निष्क्रान्ते )
शकुन्तला—कहं गदाओ एव्व [ कथं गते एव ]
राजा—अलमावेगेन । नन्वयमाराधयिता जनस्तव समीपे वर्तते ।
किं शीतलैः¹ क्लमविनोदिभिरार्द्रवातान्
संचारयामि नलिनीदलतालवृन्तैः ।
अङ्के निधाय करभोरु यथासुखं ते
संवाहयामि चरणावुत पद्मताम्रौ ॥ १८ ॥
सवैक्लव्यमाह हला = अयि सखि ! अशरणास्मि = असहायास्मि । अतः युवयोः = भवत्योः अन्यतरा = एकतरा मत्समीपे तिष्ठतु आगच्छतु = आव्रजतु । एषा मत्समीपे तिष्ठतु, अन्या स्वकार्यार्थं गच्छतु इति भावः ।
उभे— द्वे अपि सख्यौ प्रियम्वदा अनसूया च कथयतः पृथिव्याः = वसुन्धरायाः शरणम् = आश्रयः स तव = भवत्याः समीपे = निकटे वर्तते = तिष्ठति ( इति = एवमुक्त्वा निष्क्रान्ते = निर्गते ) ।
शकुन्तला—कथं मदवाक्यमनादृत्य एव = किं याते एवोभे सख्यौ ।
राजा— कन्याविश्रम्भणे चतुरो नायको राजा दुष्यन्तः मयलज्जादितरलां शकुन्तलां प्रियभाषणादिना अनुकूलयितुमारभते—आवेगेन = सखीजनासान्निध्यमूलके न संभ्रमेण अलं = व्यर्थम् । तत्र हेतुमाह—ननु मो अयं = मद्रूपो एष जनो दुष्यन्तः आराधयिता = भक्तः सेवकः तव = भवत्याः समीपे = निकटे = वर्तते = आराधनाऽवसरं प्रतिपालयन् तिष्ठति । एतस्यामवस्थायां तदाराधनेऽहमेवास्मि मुख्योऽधिकारी तत्र कीदृशी तव सेवां करोमीत्याह—किमिति ।
अन्वयः— हे करभोरु ! किं क्लमविनोदिभिः शीतलैः नलिनीदलतालवृन्तैः आर्द्र-वातान् संचारयामि उत पद्मताम्रौ ते चरणौ अङ्के निधाय यथासुखं संवाहयामि ।
मृगशावकमातृसंमेलनव्याजेन शकुन्तलादुष्यन्तयोः परस्परालापावसरप्रदानाय निर्गतयोः सख्योः साध्वससलज्जयाधोमुखीं शकुन्तलामवलोक्य राजा दुष्यन्तो मधुरालापैः तां प्रसादयितुमुपक्रमते—किमिति । करभौ इव ऊरू यस्या सा करभोरुः तत्सम्बुद्धौ हे
सखियाँ— पृथ्वी का जो आश्रय है, वह तो तुम्हारे पास ही है ( दोनों निकल जाती हैं ) ।
शकुन्तला— क्या दोनों ही चली गईं ?
राजा— घबड़ाओ मत । मैं तो तुम्हारी आराधना करने वाला सेवक तुम्हारे पास बैठा हूँ। कहो तुम्हारी क्या सेवा करूँ ?
हे सुन्दरि ! हे करभ के समान जाँघोंवाली ! क्या सन्ताप को दूर करनेवाले तथा शीतल जल के कणों से भींगे रहने से जिसकी हवा ठण्डी हो रही है ऐसे कमलिनी के पत्तों से निर्मित इस पंखे को हिलाकर तुम्हें हवा करूँ या कमल के समान लाल-लाल कोमल तुम्हारे दोनों पैरों को अपनी गोद में रखकर सुखद रूप से धीरे-धीरे दबाऊँ ॥ १८ ॥
विशेष— 'करस्य करभो बहिः' के अनुसार करभ शब्द का अर्थ कलाई से लेकर हाथ की कनिष्ठ अङ्गगुली तक बाहरी भाग है। इसकी मेरी पतली गोलाई और कोमलता जाँघे से मिलती-
१. पाठा०—शीकरैः ।