भारतकोश
संग्रह पर लौटें

बौधायन धर्मसूत्र (विवरण टीका व हिन्दी अनुवाद)

Baudhayana Dharmasutra Hindi

महर्षि बौधायन द्वारा

स्रोत: Baudhayana Dharmasutram with Vivarana & Hindi Translation by Dr. Umesh Chandra Pandey (उद्गम)

DevanagariHindipublished486 पृष्ठ

४२२ | बौधायन-धर्मसूत्रम्

उद्धरणसन्दर्भपृष्ठ
साऽस्य देवतापा. सू. ४. २. २४३४४
सान्तानिकं यक्ष्यमाणंमनु. ११. १. २.२१२
सार्ववर्णिकं भैक्षाचरणंगौ. ध. २. ४२.२२
सिंहे मे मन्युःबौ. श्रौ. २. ५.४०२
सिंहे व्याघ्र उततै. ब्रा. २. ७. ७.३३६
सुकृतं यत्त्वया किञ्चित्याज्ञ. २. ७५.१३७
सुरां पीत्वा द्विजःमनु. ११. ९०१५८
सुवर्णस्तेयकृद्विप्रःमनु. ११. ९९.१५९
सुप्तां मत्तां प्रमत्तां वामनु. ३. ३४.१४२
सूर्ये ते चक्षुःतै. आ. ३. ४.३४०
सूर्यश्च मा मन्युश्चयाज्ञिकी. २४. २५.२२४
सृष्टीरुपदधातितै. सं. ५. ३. ४.१६३
सोमाय पितृपीतायबौ. गृ. १. ८. ८.२७१
स्तेनो हिरण्यस्य सुरांछा. उ. ५. १०. ९.१५९
स्तेनस्य श्वपदः कार्यःमनु, ९. २३७,१३२
स्नातकव्रतलोपे चमनु. ११. २०३.२१७
स्त्रीषु चान्तं१९७
स्त्रीभ्यस्सर्ववर्णेभ्यःआप. ध. २. २९. १६.८७
स्त्रीष्वनन्तरजातासुमनु. १०. ६.१२२
स्त्रीशूद्रविट्क्षत्रवधःमनु. ११. ६६.१३४
स्वधर्मो राज्ञः परिपालनंव. ध. १९. १.१२८
स्वधा पितृभ्यःतै. सं. १. १. ११.११५
स्वप्ने सिक्त्वामनु. २. १८१.३८३
स्वमातुलसुतां प्राप्यतं. वा. १. ३. ३.
स्वमांसं परमांसेनमनु. ५. ५२.७५
स्वरादित्योभवतिनिरु. २. ४. २.२२७
स्वादिष्ठयाऋ. सं ६. ७. १६.३५९
स्वाध्याय एवोत्सृजमानःआप. ध. .१. २६. ११.२८९
हन्तिजातानजातांश्चमनु. ८. ९९.१३८
हिरण्यवर्णाःतै. सं. ५. ६. १.२२५
हिरण्यशृङ्गं वरुणंयाज्ञिकी. उ. १. ७.२२४
हिंसानुग्रहयोःगौ. ध. ३. २५.३००

सूत्रों में आये हुए नामों एवं विषयों की अनुक्रमणिका

( संख्याएँ इस ग्रन्थ के पृष्ठ का निर्देश करती हैं । )

अक्षर ( ओम् ), २६४अश्विन् देव २७७
अगम्या १९९अष्टका होम २७६
अग्नि १९७, ४०४, वैश्वानर २८८, ३२१, ३३८, उपसमाधान ३५२आग्नीध्र ११९
अग्निहोत्र २८८, ३१७, २८७, में धर्मोच्छिष्ट १०८, के मन्त्र २९९, ३३९आचमन ४८, २२१, २३६, २६३, २७५, २९६, ३३०
अग्निहोत्री २६७, ३९२आचार्य ४०४
अग्न्याधेय २०३आत्मयज्ञ २९६
अघमर्षण ३२३, ३५९, ३७२, ३७५, ३७९आत्मयाजी २५९
अङ्ग १४आत्रेयी १३४, १५६ का वध १३५
अतिकृच्छ्र १७८, १९४, १९९, १५५, ३६२, ३८५आदित्य २३२
अथर्ववेद ३७७, ३८२आमिक्षा ११२, ३३४
अथर्वशिरस् ३५९आयोगव १२३, १२६
अथर्वाङ्गिरस् ४०८आरट्ट प्रदेश, १४
अधोवीत ४७आर्यावर्त १२
अनशनपारायण ३५१आर्ष, तीर्थ ४८, विवाह १४१
अन्तर्वास ३५आवसथ्य अग्नि २९५
अन्वाहार्यपचन २९५आसुर, विवाह १४१
अपचमानक ३१५आहवनीय ११९, २८६, २८८, २९५, ३०६
अपविद्धपुत्रइन्द्र २७९
अभिजित् ३४९इन्द्रकील २१५
अभ्युक्षण ६४उग्र १२३
अम्बष्ठ १२३उत्तरीय ३५, २२१
अरणी ३४१उत्सर्पिणामयन १०८
अर्घ्य २२०उदयनीय ३२
अलाबु ११०उन्मज्जक ३१८
अवकीर्णी १६३उपनयन १५६, दुबारा १५९
अवन्ति १४उपनिषद् ३५९
अवभृथ १५४, ३२३, ३७५उपवास २६७
अश्व ३६१उपाकर्म ९९
अश्वमेध १५४, ३२३, ३५८, ३७५उपावृत् १४
उशनस् २०५, ३५४
ऋक् ३८२, ४०८
४२४बौधायन-धर्मसूत्रम्
ऋग्वेद ३७२, ३९२गङ्गा १३
ऋण २७८गणिका ३२८
ऋतुममती, कन्या ३६६, पत्नी ३६७गान्धर्व १४१, १४३
ऋत्विज ८२गायत्री २०, २२६, ३७०, ३८०, ३९३, ३९४
ऐडावध १०८गार्हपत्य अग्नि १२०, २९५, ३०६
ऐष्टिक यज्ञ २९८गूढज १८७
ओंकार ३७०, ३७२, ३७६, ३९४गोमय ३८६, ३९१
औपजंघनि १८९गोमूत्र ३८६, ३९१, ३९५
औरस पुत्र १८४गौ, दान ३२२, ३४६
कन्या अपरण ३६७गौतम १०, २०१
कपिञ्जल ९६ग्रीष्म १९
कमण्डलु ३५ आदिचक्रचर ३०३
कलिङ्ग १४, १५चण्डाल १२३, १२६, २००
कश्यप १४५चतुश्चक्र १०८
कास्य २८चमस ४४, ५७
कानीन, अविवाहिता का पुत्र १८७चान्द्रायण १३४, १५५, १९४, १९९, ३४१, ३६२, ३८८
कापोता वृत्ति ३०४, ३१३, ३९२चारण की पत्नी १९३
कारस्कर प्रदेश १४चिलिचिम, मत्स्य ९६
कारु ५९, ७१जगती २०
कुक्कुट १२३, १२७जघन्यसंवेशी २२
कुण्डपायिनामयन १०८जनक १९०
कुम्भीधान्य ३तक्र ३८९
कुलुङ्ग ९५तप्तकृच्छ्र १७७
कुशीलव ७१तरत्समन्दीय २०८, ३७१
कुशोदक ३८७तित्तिर ९६
कुसीद ७०तिल ३६१, ३९५, ४०३
कूष्माण्ड १३९, १७६, ३५९, ३७८, ३९९तीर्थ २२३, ३६०
कृच्छ्र १५५, १५९, १६०, १७६, १९४, १९९, ३३४, ३६२तुलापुमान् ३८९
कृच्छ्रातिकृच्छ्र १७८, ३८५तोयाहार ३१८
कृत्रिम पुत्र १८७त्रिष्टुप् २०
कौशली वृत्ति, ३०४, ३१०त्रैधातवीय ३०५
क्षत्ता १२३, १२६दक्षिणापथ १४
क्षत्रिय १९, का वध दण्ड १३३, उपनयन १९, वर्ण १२१, से कमण्डलु ७१, पत्नियां १२२, का पुत्र १२५, कर्त्तव्य १२८, आपत्काल में २०१दण्ड २९३
क्षेत्रज १८६दत्तपुत्र १८६
खुर ९७दधिचर्म १०८
दर्श पूर्णमास ३६, १०७
दाक्षायण १०८
दार्बीहोम २७८, ३७३

परिशिष्टम्

४२५
दीक्षणीया इष्टि ७८पितृयज्ञ २४६
दीर्घसत्र ३१पित्र्य तीर्थ ४८
दुर्गा ३७८पिशाच २७५
देवयज्ञ २४६पुण्ड्र प्रदेश १४
दैव तीर्थ ४८, विवाह १४१पुत्र, अयोनिज ८५, पुत्रिकापुत्र १८४, क्रीत १८८, स्वयंदत्त १८८, निषाद १८८, पारशव १८९, पौनर्भव १८८, भरण-पोषण १९१
धर्म १, के द्वारा ७, न्याय व्यवहार में १३६, आपत्कालीन २०१, चार भेद २४८
ध्रुवा वृत्ति ३०४, ३१०पुनर्भू ३६७
नर्तकी १६६पुनस्तोम १४, ३५८
नास्तिक ७२पुरुषसूक्त ३५९
नियोग १९९पुरोहित १२९
निर्ऋति ११४, १६४पुक्कस १२३, १२७
निवीत ४७पैशाच विवाह १४२
निषाद १२३प्रजापति २६१, ३५६, ४०५, ४०७, परमेष्ठी ३७
नृत्य २३प्रणव २२७, २७०, २८५, ३०१, ३०२
पञ्चगव्य ३८७प्रवृत्ताशिन् ३१८
पतनीय ३६५प्रह्लाद २५५
पचमानक ३१५प्राजापत्य १४०, ३८४, ३९३
पञ्चनखाः ९५प्राण २५९
पत्नी यजमान की ११६, गुरु की १५७, की रक्षा १९०प्राणाग्नि २६८
परित्याग १९८प्राणायाम २२७, २२८, ३५३, ३६३, ३६८
परिधा २१५प्रानून १४
परिवित्त ३९६प्रायणीय ३२
परिषत् ३पृष्ठ्या २८८
पर्यग्निकरण ३८प्रैष्य ७१
पर्वे ३६बलि २०९
पवमान ११२बहिष्पवमान ३५९
पवित्रेष्टि १५, ३९४बृहच्छिरस ९६
पशु विक्रय ९, ग्राम्य १३, हत्या का प्रायश्चित्त १३५, यज्ञ २४८बृहस्पति ३५४
पाकयज्ञ ३७बौधायन ३७, ४२, ४५, ३२५, ३३१
पात्र, मिट्टी के ५४, बाँस के ११०ब्रह्मकूर्च ३७३, ३९१
पारशव, शूद्रा का पुत्र १२५ब्रह्मचर्य १९५
पालनी वृत्ति ३०४, ३१३महायज्ञ २४०, २४७
पावमानी ३५१, ३७८, ३९४, ३९९ब्रह्मलोक २२३
पिण्डोदक ७९ब्रह्महत्या ३५८
पिण्याक २१८ब्रह्महृदय १०८, २२८
पिपीलिकामध्य चान्द्रायण ३४९ब्रह्मा, का स्थान ११९
३१ बौ०ध०

४२६ | बौधायन-धर्मसूत्रम्

ब्रह्मान्ववधान २८६यतिचान्द्रायण ३८९
ब्रह्मौदन १०८यम १६४, ४०४
ब्राह्म, तीर्थ ४८, मुहूर्त ३५५, विवाह १४०यमुना १३
ब्राह्मण, अवध्य १३२, उपनयन १९, ब्राह्मण २५५, का धन ८२, दो नाम १४९; कृषि-कर्म २०२, दण्ड १३२, वाणिज्य १७५ पंक्तिपावन २६९, ३५५, वध का दण्ड १३३, संख्या २७६, की हत्या ३७०, ३७२ विचारहित ७३, श्राद्धभोजन २७१, का वध ३२५, ३३३यवागू ३२६, ३३४
यातुधान २७५
यायावर २५९, २८२, २९४, ३०३, ३०४, ३०६, ३९२
यावकभक्षण ३६०, ३९०
योग ३६९
रक्षोदेवता १६४
रजस्वला ९०
भक्ष्य ९५रथकार २६, १२५
भरद्वाज ३९६राक्षस १४१
भाल्लविन् १३१राजीव ९६
भिक्षा ३३४रुद्र ११४, ३५९, ३९५
भूतयज्ञ २४६रोमशकरि ९६
भूतात्मा ४६रोहित ९६
भ्रूणघ्नी ३६८वंग १४
भ्रूणहत्या ३६६, ३६७वरुण ४०, २२९, २३२, २९०, २९९
भ्रूणहा १५३, ३९३वर्मी ९६
मगध १४वल्कल १०३
मत्स्य ९६वसन्त १९
मधु ३६४वस्त्र, रेशमी ५६, १०२, वृक्ष की छाल १०३, यज्ञ का १०१, उत्तरीय २२१, काषाय २५२, २७५, ३१४ संन्यासी का २९२, ३६१, नवीन ३४१, वृक्ष की छाल २५२
मधुच्छन्दा ३९४
मधूदक ११२
मनुष्य यज्ञ २४६
मयूर ९६वान्था ३१४
महाव्याहृति २६०वायु ४०४, वायुभक्ष ३१८, ३१९
महासान्तपन ३८८वारुणी १६०
मांस १५०, २१४, ३६४, ३२१, ३३३वार्ध्राणस ९६
मागध १२३, १२६वार्धुषिक ७१
मार्जन ३९४वास्तोष्पतीय ३०१
मार्जलीय १०८विकल्पी
मित्र २२९, २३२, २९९विधवा १९८
मृगारेष्टि ३९४विधुर २८२
मृग्युलाङ्गल ३७८विरजा, मन्त्र ३७८
मौञ्जीबन्धन १८विवाह ३४५ अनियमितता १६७ कन्या, की अवस्था ३६५
मौद्गल्य १९८
यजुर्वेद ३७७, ३८२, ३९२वृत्ति ३०३
यजुस ४०८वेद ३५९
यज्ञोपवीत ३५वेदान्त ३५९

परिशिष्टम्

४२७
वेश्या ३२८सप्तर्षि ३५६
वैण १२३, १२७समिदाहरण ३०
वैतुषिक ३१६समूहा ३०४, ३१२
वैदेहक १२३, १२६सम्प्रक्षालनी ३०४, ३१२
वैश्य १९, वर्ण १२१, से कमण्डलु ४१, पत्नियां १२२, का पुत्र १२५, कर्तव्य १२८, के वध का दण्ड १३३, आपत्काल में २०२सर्वपृष्ठा १४<br>सर्वारण्यका ३१६<br>सवन ३५५, ४०१, ४०८<br>सवर्णा १८४
वैश्वदेव २०९, २९४सहस्रदंष्ट्र ९६
वैश्वानरी १५, ३०५, ३९४, ३९९सहस्राक्ष ४०४
व्याहृति ३९, २२७, २४०, २६०, २८५, २९०, २९२, ३०२, ३७०, ३७२, ३७६, ३७८, ३८०, ३९४सहोढ १८७<br>सान्तपन ३८६<br>सामवेद ३७७, ३८२, ३९२, ४०८
व्रत ३६१सामुद्र शुल्क १३१
व्रतपती १५सावित्री २४०, २८५, २९२, ३५९
व्रात्य १२७सिद्धेच्छा ३०४, ३१४
शंखपुष्पी १६०सिन्धु १४
शरद् १९सिलोञ्छा ३०४, ३१३
शालीन २८२, २९४, ३०३, ३०४सुरभिमती २९०
शिक्य २८४सुराष्ट्र १४
शिशु आङ्गिरस २८सुवर्ण ३६१, का दान ४०३
शिशु चान्द्रायण ३८९सूत १२६
शिष्ट २, परम्परा ११सूर्भि १५७
शूद्र, अतिथि २१०, अन्न ३६३, स्त्री ३६६, की सेवा १६९, से कमण्डलु ४१, से व्यभिचार १९४, का अन्न ३२८ शूद्र से बात नहीं ३४७सूर्य ३४७, ४०४<br>सोम १९७, ४०४, का पान ३६०, सोमयज्ञ २४८, २७९<br>सौवीर १४
शूद्रा ३६४, ३९५, से विवाह २१८, से मैथुन ३७४स्त्री, ऋतुमती ३६७, की पवित्रता १९७, की परतन्त्रता १९३, की प्रतिमा १५७, के साथ भोजन ९, पिण्डोदक क्रिया नहीं ७९, पुनर्भू ३६७, से बात नहीं ३४७, ३८३
श्मशान १५३स्नातक ३४
श्रोणा ३४९स्वधा २४६
श्रोत्रिय २१०, २१२स्वयंभू ४३
श्वपाक १२७स्वाध्याय २४७, २७९, ३००
षण्णिवर्तनी ३०४, ३०९स्वाहा २४६
सङ्कीर्णयोनि १४हारीत १७३
सकुल्य ८१होता ११९
सन्दंशी ३११
सन्ध्योपासन २२२
सपिण्ड ७८

इस पृष्ठ पर दिया गया पाठ्य अत्यधिक धुंधला (blurry), अस्पष्ट और विवर्ण (faded) होने के कारण पढ़ने योग्य नहीं है। कृपया पृष्ठ की अधिक स्पष्ट अथवा उच्च गुणवत्ता वाली छवि (clear image/scan) उपलब्ध कराएं ताकि इसका शुद्ध लिप्यंतरण किया जा सके।

इस पृष्ठ पर कोई पाठ्य सामग्री (टेक्स्ट) उपलब्ध नहीं है। यह एक रिक्त पृष्ठ है।

इस पृष्ठ पर कोई पाठ (text) उपलब्ध नहीं है। यह पृष्ठ रिक्त (blank) है।

इस पृष्ठ पर कोई पाठ (text) उपलब्ध नहीं है। यह एक रिक्त पृष्ठ है।

  • आपस्तम्बधर्मसूत्रम्। हरदत्तमिश्र कृत 'उज्ज्वला' टीका ए० चिन्नस्वामी शास्त्री कृत भूमिका, टिप्पणी, शब्दानुक्रमणिका डॉ० उमेशचन्द्र पाण्डेय कृत हिन्दी टीका (का. ९३)
  • गोभिलगृह्यसूत्रम् । मुकुन्द झा बक्शी कृत संस्कृत टीका, डॉ० सुधाकर मालवीय कृत हिन्दी टीका (का. ११८)
  • गौतमधर्मसूत्राणि । गौतमकृत । हरदत्त कृत 'मिताक्षरा' संस्कृत टीका तथा रमेशचन्द्र पाण्डेय कृत हिन्दी टीका (का. १९२)
  • धर्मसिन्धुः । काशीनाथ उपाध्याय कृत। वशिष्ठ दत्त मिश्र कृत 'सर्वतोमुखी' हिन्दी टीका तथा सुदामा मिश्र शास्त्री कृत 'सुधा' ... गजानन शास्त्री मुसलगाँवकर कृत समीक्षात्मक प्रस्तावना (का. १२३)
  • नारद स्मृति। 'तिलोत्तमा' संस्कृत एवं हिन्दी टीका ...
    डॉ० ब्रजकिशोर स्वैन (ना. स. ग्र. २६)
  • पारस्करगृह्यसूत्रम्। प्रथम दो कांड पर हरिहर भाष्य तथा गदाधर भाष्य एवं तृतीय काण्ड पर हरिहर तथा जयराम भाष्य गोपाल शास्त्री नेने कृत भूमिका, नोट्स तथा सुधाकर मालवीय कृत हिन्दी व्याख्या सहित, प्र० काण्ड एवम् सम्पूर्ण (का. १७)
  • मनुस्मृतिः। कुल्लूक भट्ट कृत 'मन्वर्थमुक्तावली' टीका तथा हरगोविन्द शास्त्री कृत 'मणिप्रभा' हिन्दी टीका। गोपाल शास्त्री नेने कृत भूमिका १-२ अध्याय, ७वां अध्याय एवम् सम्पूर्ण (का. ११४)

Tel. : 0542-2335929, 6452172

चौखम्भा प्रकाशन

CHAUKHAMBHA PRAKASHAN

K. 37/116, Gopal Mandir Lane, Golghar (Near Maidagin)
Varanasi-221001 (India)
E-mail : c_prakashan@yahoo.co.in