बौधायन श्रौतसूत्रम् (कृष्ण यजुर्वेद तैत्तिरीय शाखा - सम्पूर्ण प्रश्न एवं श्रौत-याग कल्प सटीक)

[ १९ । ७ । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । ४२७
याऽङ्गिरस्वद्ध्रुवा सीदेत्य॑थ पत्नीष्टके उपदधाति पन्था पूष्णास्तया
देवतयाऽङ्गिरस्वद्ध्रुवा सीद वाग्वायोस्तया देवतयाऽङ्गिरस्वद्ध्रुवा
सीदेति॑ सर्वासां पारे सूददोहसः करोत्य॑थ पश्चादुदीचीः
पञ्चहोत्रेष्टका उपदधात्यग्निर्होता तया देवतयाऽङ्गिरस्वद्ध्रुवा
५ सीदाश्विनाध्वर्यू तया देवयाऽङ्गिरस्वद्ध्रुवा सीदेति चतस्रो॑
ऽपि वाश्विनाध्वर्यू इत्येतेनैव मन्त्रेण द्वे इष्टके समानतयादेवते
उपदधाति॑ तया देवतयाऽङ्गिरस्वद्ध्रुवे सीदतमिति॑ मन्त्रग्ं¹
संनमयत्य॑थ हृदयेष्टकामुपदधाति शतं नियतः परिवेदे-
त्यनुद्रुत्य प्राणमुल्बं तेन कॢप्तो ऽमृतेनाहमस्मृत्यातो॑ ऽथ
१० यजुरिष्टके उपदधात्यङ्गिरसो धि

पत्नीष्टके उपदधाति वसूनां गायत्री तया देवतयाङ्गिरस्वद्‍ध्रुवा
सीद रुद्राणां त्रिष्टुप्कया¹ देवतयाङ्गिरस्वद्‍ध्रुवा सीदेति '
सर्वासां पारे सूददोहसः करोत्यथोपरिष्टात्प्राचीः सप्तहोतृ-
ष्टका उपदधाति महाहविर्होता तया देवतयाङ्गिरस्वद्‍ध्रुवा
सीद सत्यहविरध्वर्युस्तया देवतयाङ्गिरस्वद्‍ध्रुवा सीदेति षडपि ५
वानाधृष्यश्चाप्रतिधृष्यश्च यज्ञस्याभिगरावित्येतेन मन्त्रेण द्वे इष्टके
समानतयादेवते उपदधाति ' तया देवतयाङ्गिरस्वद्‍ध्रुवे सीद-
तमिति मन्त्रँ संनमयत्यथ² हृदयेष्टकामुपदधातीन्द्रो राजा
जगतो य ईश इत्यान्तादनुवाकस्याथ यजुरिष्टका उपदधा-
त्यदितिर्वेद्या तया देवतयाङ्गिरस्वद्‍ध्रुवा सीद सोमो दौष्या १०
तया देवतयाङ्गिरस्वद्‍ध्रुवा सीदेति त्रयोदशाथ पत्नीष्टका
उपदधात्यादित्यानां जगती तया देवतयाङ्गिरस्वद्‍ध्रुवा सीद
विष्णोरनुष्टुप्कया³ देवतयाङ्गिरस्वद्‍ध्रुवा सीदेत्यष्टादश ' सर्वासां
पारे सूददोहसः करोत्यथ यथावकाशं ग्रहेष्टका उपदधाति
वाचस्पते विधे नामन्निति दशहोतुर्वाचस्पते वाचो वीर्ये- १५
णिति चतुर्होतुः सोमः सोमस्य पुरोगा इति पञ्चहोतुर्भू-
र्भुवः सुवरिति षड्ढोतुर्वाचस्पते हृद्विधे नामन्निति सप्तहोतुः '
सर्वासां पारे सूददोहसः करोत्यथ यथावकाशमेव प्रतिग्रहे-
ष्टका उपदधाति ' देवस्य त्वा सवितुः प्रसव इत्यनुद्रुत्यैषा ते

१ त्रिष्टुप्तया M.
२ Thus MH ; संनमत्य॰ the other MSS.
३ ॰ष्टुप्तया

[१६ । ७, ८ ।] बौधायनश्रौतसूत्रम् । काठकम् समस्तः ४२६

काम दक्षिणोत्तानस्वाङ्गिरसः प्रतिगृह्णात्वित्येकान्नविꣳशमपि
वा गन्धर्वाप्सराभ्यः स्वगलङ्करणे इत्येतेन मन्त्रेण द्वे इष्टके
समानतयादेवते उपदधाति । तया देवतयाङ्गिरस्वद्ध्रुवे सीद-
तमिति मन्त्रꣳ संनमयति १ । स्वयमातृण्णाभ्यः प्रभृति सिद्ध-
मत ऊर्ध्वꣳ । संतिष्ठते ब्रह्मचित् । ॥ ७ ॥ पञ्चमः ॥
अथ समस्तस्य । प्रसिद्धं चेत्रकरणं यथा सावित्रस्यैतावदेव
नाना । सावित्रो ऽग्निः प्रथमा चितिर्लोकंपृणा २ द्वितीया ।
नाचिकेतस्तृतीया । लोकंपृणा ३ चतुर्थी । ब्रह्मचित्पञ्चमी ।
सर्वासु चितिषु स्वयमातृण्णा २ । पुरीषान्ताश्चितयो ऽग्रे देवाꣳ
दूहावहेत्येताभिः पञ्च ४ चितीरभिमृशति । तं चेत्सौम्ये ऽध्वरे
उत्तम ५ एव चक्रे चिन्वीत प्राग्दीक्षणीयायै दिवः श्येनोभि-
र्यजेतोदवसानायाया ६ अपाघाभिः ६ । सकृत्प्रयुज्य ७ समस्यति ।
संतिष्ठते समस्तः । ॥ ८ ॥ षष्ठः ॥

१ Thus U (pr. m.); संनमयति the other MSS. ; M om. this
passage.
२ ॰पृणाभिर् (॰भिश् ) M Be UH. but cp. Āp. xix. 15. 11.
३ ॰तृणाः M.
४ Thus H; पंचभिः पंच चितौर॰ U; पंच चितयो भिमृशति Be Ben;
पंच चितयोभिमृशंवे M; पंचभिश्चितीरभिमृशति B.
५ उत्तमे U; instead of उत्तम एव चक्रे M has उत्तरवेद्यां ।
६ Thus HU (sec. m.); ॰सानौयायापा॰ M Ben Be U (pr. m.);
॰सायाथापा॰ B : cp. Sāyaṇa on T Br., vol. iii, p. 815; अपाघाभिः MU
Be; the other MSS. indistinctly (घ or श्).
७ प्रयुज्यैनं UH; प्रयक्ष्य M.

रात्स्म" or "बृहद्रात्स्म". Wait, look at the gap:
बृहद् + रात्स्म = बृहद्रात्स्म. But the type might be बृहरात्स्म or बृहद्रात्स्म.
Wait, let's look at line 12 again:
प्रतिगृणात्यो बृहदृतं७ बृहत्सत्यं बृहद्रात्स्म बृहदिति '

Line 13:
तस्योत्तमे पर्याये ऽरात्स्म८ बृहत्संपद्यते८ ' संतिष्ठते
Wait, look at footnote 8:
"८ पराश्रोत्संप० M." or "८ पराभ्रत्संप० M."?
Look at footnote 8:
"८ परा..." -> wait, look at footnote 8:
८ प र ा द्ध सं प ० M. ? or ८ परात्संप० M.?
Look at line 13: "ऽरात्स्म८ बृहत्संपद्यते८"
Footnote 8 has: "८ परात्संप० M." or "८ पराभ्रत्संप० M." or "८ पराङ्संप०"?
Wait, let's look at line 13:
तस्योत्तमे पर्याये ऽरात्स्म८ बृहत्संपद्यते८ ' संतिष्ठते

Line 14:
वैश्वसृजः ' ॥ ६ ॥ सप्तमः ॥

Now let's check line numbers and layout.
The prompt asks:
"

दक्षिणतो ऽचिदुःखोत्थितस्यैवेति Wait, let's look atपुरस्ताद्दक्षिणतो: Look at पु र स्ता ई क्षि ण तो? No, पुरस्ताद्दक्षिणतो! The द्दandक्षare ligated or standard:पुरस्ताद्दक्षिणतो. Wait, look at ऽचिदुःखोत्थितस्यैवेतिvsऽविदुःखोत्थितस्यैवेति: Notice the first letter after ऽ: it's चwithि->चि! Yes, it literally has ऽचिदुःखोत्थितस्यैवेति`.

• Line 13:
  षडिहेह वः स्वतपस इति चतिताम्राणीति चतस्रो मदन्ती-
षडिहेह वः स्वतपस इति चतिताम्राणीति चतस्रो मदन्ती-
  Wait, चतिताम्राणीति or चैतिताम्राणीति?
  It is चतिताम्राणीति (no ai-matra, just चतिताम्राणीति).

• Line 14:
  स्तप्ताः प्रवर्ग्यवदाचन्त्योः शान्तिं कृत्वोत्थूर्ध्वान्च इति चौष्टृत्-

यत्ते शिल्पमिति च ' व्याहृतीर्जपिलापो व इति यजमान
उपतिष्ठत ' एवमुत्तरैरुपस्थानं व्याहृतीर्जपित्वा ' सप्त सूर्याः
सप्त दिशो नानासूर्या यद् द्यावशिरं देवानामिति चतस्रः
सौरीः पुरस्तात्केदसम्भरमित्येकामर्धमासा इत्युपरिष्टात्कांला
अप्सु निविशन्त इति१ दक्षिणतः ' किग्ँ स्विद्वेति पञ्च ४
वैष्णवीः२ ' पृच्छामि त्वा परं मृत्युमिति चतस्रो मृत्युमतीः '
पृच्छामि त्वा पापकृत इति चतस्रो निरयवतीरौ३ यस्मिन्नग्ने
नयेति द्वे ' अग्निस्र जातवेदास्येत्यष्टौ दिश्या दिशो व इति
यजमानः ' प्रभ्राजमाना इत्येकादश रुद्राः ' प्रभ्राजमान्य
इत्येकादश रुद्राण्यः पदशो मध्ये ' रूपाणि व इति यज- १०
मानः ' स्वानभ्राडित्येकादश गन्धर्वगणाः पदशः पश्चात्सौरी
मिमायेत्येका४ ' वराहवः श्वतपस इति सप्त वाताः पदशः '
समानमेतदिति वृष्टिमती५ ' यदक्षरमिति लोको ' जम-
दग्निरित्याप्यायितस्तंक्षंयोरिति शंयुः ' सहस्रवृदित्यष्टौ
संयानीः ' स संग्राम इति द्वे च६ ' पवित्रवन्तः पवित्रं ते १४
ब्रह्मा देवानामसतः सद्यः इति चतस्रः पवित्रवत्य उत्तरतो '
ऽसौ य ऋक्षा इति सप्त मध्ये ' ऽन्धो मणिमिति पञ्च
१ द्वे ins. M.
२ Thus BHU ; वैष्णाव्यः M Be Ben.
३ निरपवतौ० B ; पषमतौर० Ben ; यमवतौर० Be.
४ एकां H Be Ben U.
५ ०तीं HU ; दृष्टिभिर् M ; Be Ben om. the word.
६ om. B,

वैश्वदेवैरुत्तरत ' आ तमग्ने रथमिति तिस्र ' आतनुष्वेति
चतस्र ' आ मन्द्रैरित्येकां यजमान उपदध्यादंणुरभिष्येति द्वे '
सुब्रह्मख्योमित्येकामरुणाश्च दूति चतस्रो रेवतीर्ब्रह्मण उद-
रणमसौति चतस्रो ब्रह्मसदना ' अष्टयोनीमित्यष्टौ दिश्या '
५ मित्रस्य वरुणस्येत्यष्टौ दिश्याः ' पुष्करपर्णँ रुक्मँ हिरण्मयं
पुरुषं कूर्ममिति महाग्निवदेव १ तान्युपधाय हंसः शुचिष-
दिति द्वे दूरोहणे पुरुषमभितस्त॑दित्यदमिति द्वे मध्ये '
वसूनाँ रुद्राणामित्यष्टावुत्तरतो ' रश्मयो व दूति यजमान '
आरोगस्येत्यष्टावुपरिष्टादापो व इति यजमानः ' प्रभ्राज-
१० मानानामित्येकादश प्रभ्राजमानानामिति चैकादश मध्ये '
रूपाणि व दूति यजमानो ' ऽग्नेः पूर्वदिश्यस्येत्यष्टौ दिश्या '
[L

४३४ बौधायनश्रौतसूत्रम् । [१६।२०।]
तिस्रः ।' पुनर्मामैत्विति च तिस्रः१ ।' स्वयमातृण्णादि समान-
मुत्तरऽ̄ सावित्रेण ' स्वयमातृण्णा लोकंपृणान्वैता आपः पञ्च
चितयो भवन्ति ' प्रतिदिशं चितीः२ पुष्करपर्णादिभिः
प्रच्छादनं ' लोकं पृणयैव द्वितीयामेत्याः प्रथमचितिवन्न '
पुष्करपर्णादय ' उत्तरतो३ लोकंपृणयापवर्गा ' दीर्घदारुभि- ५
र्मञ्चं४ कृत्वा पृष्टो दिवीति पुरीषव्यूहनमन्त्येष्टके५ शतरुद्रीय-
होमो ' ऽ̄नुशूक्सनान्ते ऽ̄ग्निप्रणयनम् ' हूयमानायां६ वैश्वान-
यज्ञो ब्राह्मणेन७ व्याख्यातो ऽ̄नकामस्य सर्वकामस्य८ वा
पर्वणिपर्वणि वैश्वानयज्ञः ।' सोत्तरवेदिषु क्रतुषु चिन्वीतेति
यथाब्राह्मणं ' तस्यैतद्वतमिति यथाब्राह्मणं संमितासु१० व्रत- १०
समुच्चया१० ।' आपो न बीभत्स्या यथाब्राह्मणमेककामः ११

१ चतस्रः M ; चतिस्र: the other MSS.
२ चितिं H चितिः U.
३ उत्तर Be Ben.
४ ०र्मेचं M.
५ ०मंत्येष्टकोर्ध्व MUH.
६ Uncertain reading; हूयमानायां U Be BU; ह्रियमाणायां M :
ह्रौयमाणायां Ben.
७ Thus Sāyaṇa (comm. on Taitt. Ār.); ब्राह्मण MUH; ब्राह्मणे Be Ben ; B om. the word.
८ स्वर्ग० M.
९ चेतव्यस् ins. M.
१० Uncertain reading ; HU read as given in the text ; संमितं व्रत-समुच्चय B; समभितस्य व्रतसमुच्चय Be Ben; संमितव्रतसमुच्चय M.
११ यथाब्राह्मणमेककाम: Be Ben ; यथाब्राह्मणकाम: HBUM.

काठकम्
[ १८ । १० । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । ४३५
सर्वकामो वा ˈ आपो¹ वा इदग्ग् सर्वमिति ब्राह्मणं² विज्ञा-
यते ब्रह्म वा आपो यदाप³ उपधीयन्ते ब्रह्म⁴ वै⁴ तदात्म-
न्वत्ते ब्रह्मणः सायुज्यग्ग् सलोकतामाप्नोति य एतमग्निं⁵
चितुत इति ˈ संतिष्ठत आरुणकेतुकः संतिष्ठत आरुण-
ः केतुकः ˈ ॥ १० ॥ अष्टमः ॥⁶
॥ इत्यत्येकोनविंशः प्रश्नः ॥
१ वापो UBH वा आपो Be.
२ om. M.
३ Thus MU (pr. m.) ; यदप all the other MSS.
४ अक्षौव M.
५ Be Ben ins. चित्वा ।
६ Adhyāya numbers for this praśna are found only in M. ; the
MSS. agree all in designing this praśna as काठकसूत्रम् or काठकम् ।

CORRIGENDA.
Page 20, l. 8, read तन्नः instead of तन्न
,, 70, l. 12 ,, ॰धारयत्य॰ ,, ’धारयत्य॰
,, 96, l. 10 ,, षोडशतय्य ,, ॰तर्य
,, 187, l. 4 ,, प्लवौ॰ ,, प्लवो॰
,, 200, l. 1 ,, उवैवैष’ ,, उ’वैवैष’
,, 226. l. 5 ,, सुवर्णमधै॰
,, 336, note ६ ,, ॰ध्वरि॰

Digitized by Madhuban Trust
CC-0. Public Domain. Vipin Kumar Collection, Deoband

Digitized by Madhuban Trust
CC-0. Public Domain. Vipin Kumar Collection, Deoband

Digitized by Madhuban Trust

CC-0. Public Domain. Vipin Kumar Collection, Deoband

इस पृष्ठ पर कोई देवनागरी / संस्कृत (वेदाङ्ग कल्प / श्रौत / गृह्य / शुल्ब सूत्र) पाठ मुद्रित नहीं है। यह केवल एक अलङ्कृत आवरण/पृष्ठ-सज्जा (decorative pattern/endpaper) है।

पृष्ठ पर केवल डिजिटलीकरण के निम्नलिखित अंग्रेज़ी जलचिह्न (watermarks) अंकित हैं:

Digitized by Madhuban Trust
CC-0. Public Domain. Vipin Kumar Collection, Deoband