अथातः पशुकॢप्तेरेव सौमाऽैन्द्राग्नाः पशवः स्युरित्येक 'अग्नेरयं लोको वायोरन्तरिक्षमसाविन्द्रस्य' यदैन्द्राग्नः पशुर्भवति वायव्यो वसाहोम इमानेव१ तल्लोकान्प्रीणन्त्य१ एषु लोकेषु प्रतितिष्ठन्तो यन्त्यथ२ ये३ ऽनैन्द्राग्नान्प्रतिपद्यन्ते४ यथा श्रेयसे ऽनाहृत्य४ पापीयस आहरन्ति५ तादृक्तत्६स्मादैन्द्राग्नाः५ पशवः स्युरित्येतदेकमतिरात्रपशवो ऽभितो मध्य ऐन्द्राग्ना ' एकादशिना७ अभितो मध्य ऐन्द्राग्नाः ' सर्वाग्नेया८ एव स्युरि- त्येतदेकम्' सर्वैन्द्रा९ एव स्युरित्येतदेकम्' सर्वप्राजापत्या१० एव स्युरित्येतदेकम्' सर्वैकादशिना११ एव स्युरित्येतदपरं' तेषा सर्वैकादशिनैर्यरंतं प्रसिद्धमेव प्रथमे ऽहनि प्रथमामेका-

द्वादशाहः Digitized by Madhuban Trust [१६ । ११, १२ ।] बौधायनश्रौतसूत्रम् । २५६ दशिनीमालभन्त१ आग्नेयस्य वारुणमुपालम्भ्यं कुर्वन्ति । तथा- स्यैतानि दश मध्यमान्यहान्यनतिरिच्यमानाः पशवो ऽनुभवन्ति । प्रसिद्धमेवोत्तमे ऽहन्युत्तमामेकादशिनीमालभन्त१ आग्नेयस्य वा वारुणस्य वा वैश्वदेवमुपालम्भ्यं कुर्वन्ति ॥ ११ ॥ ५ तदु वा आश्चर्यं द्वादश३ दीक्षा द्वादशोपसदो द्वादशाहं प्रसुताः कथमस्यैतान्यहानीष्टान्याप्रीतानि४ पशुमन्ति भव- न्तीति । तिस्र एकादशिन्यो ऽग्नीषोमीयो वैश्वदेवो ऽनूबन्ध्या । षट्त्रिꣳशतमेते५ पशवः '६षट्त्रिꣳशतमेतान्यहान्येवमस्यैतान्यहा- नीष्टान्याप्रीतानि पशुमन्ति भवन्तीति ' तदु वा आश्चर्य- १० द्वादश दीक्षा द्वादशोपसदो द्वादशाहं प्रसुताः कथं द्वाद- शाहेन संवत्सर आप्यत इति । द्वादश पौर्णमास्यो द्वादशाष्टका द्वादशामावास्या । एतानि ह७ वै संवत्सरस्य वर्षिष्ठान्यहान्यैता- १ ॰भंत MB Be; ॰भत the other MSS. (cp. Āp. xxi. 14. 7); the last time DU also plural. २ Thus M; वारुणस्य वा वैश्वदेवमुपा॰ B Be; वा वरुणस्य etc. (as B Be) T Be 11 UD. ३ यदु om. all the MSS. exc. M. ४ M only has preserved this correct reading, all the other MSS. are badly corrupt. ५ Thus all; are we to correct ॰स्त्रिꣳशत एते ? ६ Thus all, exc. M, which reads: षट्त्रिꣳशमेतान्य॰; are we again to correct षट्त्रिꣳशत एतानि ? ७ Thus B Be; ह om M; न वै TBe 11 DU. CC-0. Public Domain. Vipin Kumar Collection, Deoband

२६० बौधायनश्रौतसूत्रम् [ १६ । १२, १३ ।

न्यनु संवत्सर आप्यते ' 'समाप्तो द्वादशाहः' समाप्तः संवत्सर- काम' एवं द्वादशाहेन संवत्सर आप्यते' ॥ १२ ॥ तृतीयः ॥ संवत्सराय दीक्षिष्यमाणाः समवस्यन्ति ' तद्द्बहु सैतत्पूर्वे संव- त्सर समवसायासते ऽन्योन्यस्यानुक्तं च मानुषं च विजिज्ञास- माना ' उतो᳡ ह्येकः शमरथस्य⁴ कर्ता भवति ' ते चतुरहे ५ पुरस्तान्माघ्यै पौर्णमास्यै दीक्षन्ते ' तेषामेकाष्टकायां क्रयः संप- द्यत ' इति नु यदि समामविज्ञाय⁵ दीक्षन्ते ' यद्यु वा एतस्या- मेवैकाष्टकायां समां⁶ विजिज्ञासन्त चतुरह एव पुरस्ता- त्फाल्गुन्यै वा चैत्र्यै वा पौर्णमास्यै दीक्षन्ते ' तेषामपरपक्ष- स्याष्टम्यां क्रयः संपद्यते ' तेनैकाष्टकां न छम्बत्कुर्वन्ति ' तेषां १० पूर्वपक्षे सुत्या संपद्यते ' पूर्वपक्षं मासा अभि संपद्यन्ते ' पूर्व- पक्षे प्रसवः पूर्वपक्षे वैषुवतं पूर्वपक्ष उत्थानम् ' समानं द्वादशा- हिकं कर्म ' तथैव षष्ठ्यामुपसद्युत्तरवेदिँ संनिवपन्ति यद्य- नग्निचित्यं भवत्यथ यदि साग्निचित्यं प्रथमायामेवोपसद्युत्तर- वेदिँ संनिवपन्ति ' ॥ १३ ॥ १५

१...१ Thus M; i. s. o. संवत्सरकाम एवं T Be 11 DU: संवत्सरकामेक्रम एवं; acc. to B Be the passage runs thus: एवं द्वादशाहेन संवत्सर आप्यते समाप्तो द्वादशाहः समाप्तः संवत्सरक्रतुः। २ Thus M Be; ॰स्यानुक्तं Be 11; ॰स्यायुक्तं BUD. ३ Thus M Be (sec. m.), cp. supra xvi. 1 (p. 245, 1); उद्गाता the other MSS. ४ The word occurs again xvii. 43 and Drāhy. v. 4. 11. ५ समांविज्ञाय M. ६ Thus M; समामविज्ञायासते Be; समामविज्ञासंते the other MSS.

तेषां द्वादश दीक्षा द्वादशोपसदः संवत्सरं प्रसुता । न संवत्सरे ऽग्निं चिन्वीतेत्येक आहुश्चिन्वंत उ हैके । प्रसिद्धेन कर्मणोपवसथाद्यन्ति । तेषां प्रसिद्धं ज्योतिष्टोमो वैश्वानरः प्रायणीयो ऽतिरात्रः संतिष्ठते । तस्मिन्संस्थिते चतुर्विंश- ५ मुक्थ्यमारम्भणीयमुभयसामानमुपयन्त्यथाभिप्लवं षडहमुप- यन्ति । १ज्योतिष्टोमो गौरुक्थ्य आयुरुक्थ्यो गौरुक्थ्य आयुरुक्थ्यो ज्योतिरग्निष्टोमस्तं चतुरुपयन्ति । रथंतरंबृह- द्रथंतरंबृहदिति विपर्यासं पृष्ठे भवतः । पृष्ठ्यः षडहः । स मासस्तेनैवꣳ संपन्नेन पञ्च मासान्यन्त्यथैतꣳ षष्ठं मासꣳ संभार्यꣳ १० संभरन्ति । त्रयो ऽभिप्लवाः षडहास्तान्यष्टादशाहानि । प्राय- णीयारम्भणीयौ । तानि विꣳशतिरहानि । पृष्ठ्यः षडहो ऽभि- जित्त्रयः परःसामानः । स मासो । ऽथ वैषुवतमथैतं वैषुवते ऽहन्येकविꣳशमग्निष्टोममुपयन्ति बृहत्सामानं । तस्य सौर्यो ऽतिग्राह

ं-प-ने-न, wait, between 'प' and 'ने', is there a 'न्'? No, it's just 'ने': "संपनेन"! Wait, what about "मासस्तेनैव॑"? udatta on वै॑. "मासान्व॑येत्": udatta on न्व॑. "षष्ठं मासँ": candrabindu on सँ.

Line 7: संभार्यँ संभरन्ति॑ । द्वावभिप्लवौ षडहौ तानि द्वादशाहानि॑ । udatta on न्ति॑, and द्वादशाहानि॑

Line 8: गोआयुषी तानि चतुर्दश॑ । चत्वार्यूर्ध्वं विषुवतात्तान्यष्टादश॑ । udatta on दश॑, and अष्टादश॑

Line 9: दशरात्रो महाव्रतं चातिरात्रश्च॑ । स मासस्तदेतन्मासिपृष्ठं udatta on श्च॑

Line 10: गवामयनम्॑ ॥ १५ ॥ चतुर्थः ॥ १० udatta on नम्॑

Line 11: अनुत्सर्गं बृहद्रथंतराभ्यामित्युत्सन्ने मासि सकृत्पृष्ठान्युपेयु-

Line 12: र्स्तद्द्वितीयं गवामयनं॑ । दशमास्यं^५ तृतीयमभिप्लवाश्चाचीयन्ति^५ udatta on य

गवामयनम् [ १६ । १६, १७ । ] Digitized by Vipin Mohan Trust २६३ ग्रहक्लृप्तेरेव मीमाꣳसा ' तद्धैतदेके¹ सारस्वतवैष्णवौ ग्रहौ गृह्णन्ति प्रायणीयादेवाग्रे ऽतिरात्रादोदयनीयाद्वाग्वै सरस्वती यज्ञो विष्णुस्ते वाचं चैव यज्ञं च मध्यतः परिगृह्णानाताँ ऊर्ध्वं गमिष्याम² इति वदन्तस्तदु वा आञ्जर्यदाचा³ यज्ञ- स्तायते तेन सरस्वत्याप्ता⁴ यद्⁵ यज्ञस्तेन⁵ विष्णुर्न वै⁶ नो ब्राह्मणं भवति ' सारस्वतवैष्णवौ ग्रहौ गृह्णीयादिति नैतदा- द्रियेत⁷ ' नाद्रियेतेति⁷ स्थितिः ' ॥ १६ ॥ अथातो ऽꣳश्वदाभ्ययोरेव ग्रहणं ' प्रायणीये ऽदाभ्यं गृह्णीयादꣳशुं वैषुवते ऽदाभ्यं महाव्रत उभौ प्रायणीय उभौ वैषुवत उभौ महाव्रते ' यत्र क्व चैवैनौ⁸ गृह्णीयादित्येतद्- परमंथातः परःसाम्नामेव ग्रहणं ' ते वा एते परःसामानः पुरस्ताद्वैषुवतात्त्र्यहमन्वहमितः पराञ्चो गृह्यन्त उपयामगृहीतो ऽस्यङ्ग्गस्वोषधीभ्यो जुष्टं गृह्णाम्युपयामगृहीतो ऽस्योषधीभ्यस्त्वा

१ Thus Be ; तद्धोततदेके MUD ; तद्धोतदेके Be 11 ; तद्धौतनेदेके B ; cp. supra p. 261, 14. २ ॰ष्यामह Be and M, but, if I see right, the ह has been struck out. ३ ॰र्यावाचा M. ४ All MSS. exc. M ॰प्ता इति । ५ Thus M ; यद्यज्ञस्तेन Be ; यज्ञंयज्ञस्तेन the other MSS. ६ वै om. BUD Be (pr. m.). ७ Thus M ( cp. supra p. 252, 10 ), नैतदाद्रियेत नाद्रियेतेति the other MSS. ८ Thus M ; चैनो the other MSS. CC-0. Public Domain. Vipin Kumar Collection, Deoband

्यन्ते -> गृह्यन्त इति! Wait, let's look at "गृह्यन्त": Is it ह् + य = ह्य? Look at the right side of the letter: it has the vertical stem of य! Wait, but does it have an 'न्' and 'त'? Yes, 'न्त': न्-loop + त. So: "गृह्यन्त" or "गृह्णन्त"? Wait, let's look closely: between 'ह' and 'न्त': There is 'य'! Wait, is it "गृह्यन्त इति"? Let's check line 14: "इति ब्राह्मणम॑थोर्ध्वं वैषुवतात्त्र्यहमन्वहमावृत्तानेव गृह्णाति" Wait, look at line 14: "इति ब्राह्मणम॑थोर्ध्वं वैषुवतात्त्र्यहमन्वहमावृत्तानेव गृह्णाति" Line 14 has: इति (iti) ब्राह्मणम् (braahmanam) with udatta on म: म॑ थोर्ध्वं (thordhvam) वैषुवतात् (vaiṣuvataat) त्र्यहम् (tryaham) अन्वहम् (anvaham) - wait, "अन्वहम्" or "अचहम्"? Look at line 14: अ (a) न्व (nva) ह (ha) म (ma)

महाव्रतान्तावुभौ सह महाव्रते गृह्येते । अथैतं महाव्रतीये ऽह्नि प्राजापत्यमतिग्राह्यं गृह्णाति । त्वे क्रतुमपि पृञ्चन्ति विश्व द्वित्यनुद्रुत्योपयामगृहीतो ऽसि प्रजापतये त्वा जुष्टं गृह्णामीति । परिमृज्य सादयत्येष ते योनिः प्रजापतये त्वेति । ॥ १८ ॥ ५ अथातः पशुकॢप्तेरेव मीमाꣳसैन्द्राग्नानां१ प्रगꣳसो ऽति- रात्रपशवो ऽभितो मध्य ऐन्द्राग्ना । ऐकादशिना२ अभितो मध्य ऐन्द्राग्नाः । सर्वाग्निया३ एव स्युरित्येतदेकꣳ । सर्वैन्द्राग्ना४ एव स्युरित्येतदेकꣳ । सर्वप्राजापत्या५ एव स्युरित्येतदेकꣳ । सर्वैकादशिना६ एव स्युरित्येतदपरं । तेषाꣳ सर्वैकादशिनैर्यतां७ १० प्रसिद्धमेवोक्तमस्य दशरात्रस्य तृतीये ऽहन्सप्तदश उक्थ्य एका-

? No! Let's re-read carefully: होता कूर्चावध्वर्युर्मौञ्जौ५ हौत्रकाWait, does it say:होता कूर्चावध्वर्युर्मौञ्जौ५हौत्रका? Yes! होता कूर्चावध्वर्युर्मौञ्जौ५ हौत्रका(orहौत्रकाः? There is no visarga after हौत्रका, wait, or is it हौत्रका? There is a space before औदुम्बरी`).

Wait, look at footnote 5: ५ . ०बृंसौ० M Be. Wait, if text has मौञ्जौ, then ०बृंसौ० replaces मौञ्जौ! Wait, does footnote 5 say: ५ . ०बृंसौ० M Be.? Let's zoom in on footnote 5: ५ . ०बृंसौ० M Be. Wait, look at the first character: ५ then a dot ., then ०बृंसौ०! Yes, exactly! ०बृंसौ०!

Now let's check line 8 again: कर्तं९ शङ्कन् होता कूर्चावध्वर्युर्मौञ्जौ५ हौत्रका औदुम्बरीमुद्गाता- Wait, look at

[गवामयनम्] Digitized by Madhuban Trust [१६ । २०, २१।] बौधायनश्रौतसूत्रम् । २६७

विघ्नन्ति¹ । तस्य लाङ्गूलमुत्खिद्य हन्तानूपतिष्ठते । ऽथैतान्दु- न्दुभीननुदिशमासञ्जयति । तानाहननैराघ्नन्त² एते हन्तारो ऽनुपतिष्ठन्ते । ऽथैते रथाः समन्तं देवयजनं परीत्योत्तरत- स्तिष्ठन्ति³ । तेषां तिसृधन्वो राजपुत्रो मुख्यो भवति ॥ २० ॥ ५. तस्मा अग्रेणाग्नीध्रमिडसंवर्तं⁴ चर्मकर्तं व्यवस्यति । तं काल एव प्रस्त्यात्पञ्चत्येतौ ब्राह्मणश्च शूद्रश्चान्तरेण सदोहविर्धाने तिष्ठत आर्द्रं चर्मकर्तमादाय । प्रेङ्खᳵ होतासजते । कूर्चाव- ध्वर्युरुपस्तृणीते दृसीᳵहोत्रका । औदुम्बरीमुद्गातासन्दीमारो- हत्योदन्ते वाणᳵ शततन्तुमाघाटीभिः पिच्छोलाभिः कर्क- १०. रीकाभिरित्युद्गातारं पत्नयः पर्युपविशन्त्येथ दक्षिणे वेद्यन्त कटपरिवारे मिथुनौ संप्रवादयतो⁵ । ऽथैता दास्य उदकुम्भा- नधिनिधाय मार्जालीयं पर्युपविशन्त्यथाध्वर्युः कूर्चयोरासीनो माहेन्द्रस्य स्तोत्रमुपाकरोति । स्तुवते माहेन्द्राय । प्रसुते साम्नि संप्रेषमाहाजिमृत् आजिं धावत दुन्दुभीन्समाघ्नताभिषोतारो १५. ऽभिषुणुतौग्नीदाग्नीध्रं विनयोदूखलमुददाय प्रतिप्रस्थातः

१ ॰भिषिनिघ्नंति M; cp. supra XI. 10 (p. 79. 4) and infra XVII. 39, XVIII. 18. २ Corrected; तानाघाननैराघ्नत M; तानाहननैराघ्नत B Be 11 UD; तानाहननैरन्वाघ्नन्ना Be. ३ Thus M; परौत्यरतंतोत्तरतस्ति॰ all the other MSS. ४ Thus M; ॰मिषुसंवर्तं all the other MSS. ५ Thus M; संप्रवादेतो BU¹D (pr. m.) Be 11 (pr. m.); संभवतो Be 11 (sec m.) D (sec. m.) ; संप्रवाद्येतो Be.

२६८ बौधायनश्रौतसूत्रम् । [ १६ । २१-२३ । ] सौम्यस्य विद्धीति ' यथासंप्रैषं ते कुर्वन्ति ' धावन्त्याजिसृत ' आप्नन्ति दुन्दुभीँन्संप्रवदन्ति वाच ' आघाटीभिः पिच्छोलाभिः कर्करीकाभिरित्युद्गातारं पत्नय उपगायन्ति ' ॥ २१ ॥ भद्रमु नाम सामास्ति ' तदु वाचोपगीयते¹ ' ऽथैष¹ तिसृधन्वी राजपुत्रश्चर्मावभिनत्ति ' तं ब्राह्मणो ऽनुपतिष्ठते ५ मापारात्सीर्मातिव्यात्सोरिति ' तत्तथैव त्रिभिरन्तर्हितमवभिन- त्त्यथैतौ² ब्राह्मणश्च शूद्रश्चार्द्रे चर्मकर्ते व्यायच्छेते इमे ऽरात्सु- रिमे सुभूतमक्रन्निति ब्राह्मण ' इम उदासीकारिण इमे दुर्भूतमक्रन्निति वृषलो ' ब्राह्मणः संजयति ' नश्यति वृषलः ' संवर्तन्ते मिथुनावथैता दास्य उदकुम्भानधिनिधाय मार्जाली

अहीनः द्विरात्रः, त्रिरात्रः Digitized by Madhuban Trust [ १६ । २३, २४ । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । २६६ पश्चानुपहत्य दक्षिणानेव पदो निघ्नन्ति ^। हृतौयं परीतानां प्रथमामेव वाचयति यदा राखन्द्वौ^१ वदतो^। ग्राम्यं मङ्कीरदा- शकौ^२ । चेमाध्यवस्यतो ग्रामे^३ नानड्वाꣳस्तप्यते वहन्नैमहाꣳ इदं मध्वित्यैनैना उत्तरेण मार्जालीयं तिष्ठन्त्यो वाचयतीद- ५ मेव मधु सारघमयꣳ सोमः सुतो बृहत् । तमिन्द्र परिता- तृपीहैमहाꣳ इदं मध्विति ^। ता अत ऊर्ध्वमिदं मध्विदं मध्विदं मध्वित्येव^४ परियन्ति ^। तेषां य एव प्रायणीयो ऽतिरात्रः स उदयनीयः ^। सत्तादुदवसाय ज्योतिष्टोमेनाग्निष्टोमेन^५ चतुष्टोमेन पृष्ठशमनीयेन सहस्रदक्षिणेनैकैको यजेत ^। ॥ २३ ॥ षष्ठः ॥ १० स्वर्गकामो द्विरात्राय दीक्षते ^। तस्यापरिमिता दीक्षा द्वादशोपसदः ^। स तथा राजानं क्रीणाति यथा मन्यते द्विरात्रस्य मे सतो ऽमावास्याया उपवसथीये ऽहन्पूर्वमहः संपत्स्यत उत्तरस्मिन्नुत्तरमिति ^। तस्य तथा संपद्यते ^। ऽभिप्लवः पूर्वमहर्भवति गतिरुत्तर^। ज्योतिष्टोमो ऽग्निष्टोमः पूर्वमह- १५ र्भवति ^। तेजस्तेनावरुन्द्धे ^। सर्वस्तोमो ऽतिरात्र उत्तरꣵ ^। सर्व- स्याप्त्यै सर्वस्यावरुद्ध्यै ^। गायत्रं पूर्वं हन्साम भवति ^। त्रैष्टुभ- १ Uncertain ; राखंद्यौवंदतो M ; राखद्योद्यो वदतो Be 11 ; राद्यौखद्योतौ वदतो Be ; धाराद्यौर्वदतो U ; D indistinct. २ Thus M ; ग्राम्यमंकौ० Be Be 11. ३ पामे M ; ग्रामो the other MSS. ४ ०त्येवमेव M. ५ Thus M Be ; ज्योतिष्टोमेन चाग्निष्टोमेन the other MSS. CC-0. Public Domain. Vipin Kumar Collection, Deoband

मुत्तरे॑ रथंतरं पूर्वै ऽहन्त्साम भवति॑ बृहदुत्तरे॑ वैखानसं पूर्वै ऽहन्त्साम भवति॑ षोडश्युत्तरे॑ हविष्मन्निधनं पूर्वमहर्भवति॑ हविष्कृन्निधनमुत्तरं॑ नानैवार्धमासयोर्भवतो नानावीर्ये भवत इति ब्राह्मणम्॑ संतिष्ठते द्विरात्रस्त्रिरात्रेण यक्ष्यमाणो भवति॑ स उपकल्पयते सहस्रं॑ तस्मिन्नुन्नतो वेहद्दामन इति भवन्त्ये- ५ थास्यैषा सहस्रतम्यन्यतराव्णौ कण्डूक्षतोपकॢप्ता१ भवति॑ दीक्षते॑ रोहिण्या पिङ्गल्यैकहायन्या सोमं क्रीणाति॑ द्वादशोप- सदः॑ ॥ २४ ॥ तायते प्रथमे ऽहन्नग्निष्टोमस्त॑स्य त्रिवृत्प्रातःसवनं पञ्चदशं माध्यंदिनग्ँ सवनग्ँ सप्तदशं तृतीयसवनम्॑ स दाक्षिणानि १० हुत्वाग्नीध्रे स्रुवाहुतिं जुहोति लङ्

[ १६ । २५, २६ । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । २७१ न्नतिरात्रस्तस्य सप्तदशं प्रातःसवनमेकविꣳशं माध्यंदिनꣳ सवनं त्रिणव आर्भवः पवमानस्त्रयस्त्रिꣳशमग्निष्टोमसामैकविꣳशान्य्- उक्थानि सषोडशिकानि ' षोडशं प्रथमꣳ रात्रिसाम पञ्चदशा- नीतराणि चित्रद्रायंतरः१ सन्धिः ' स दाक्षिणानि हुत्वाग्नीध्रे स्रुवाहुतिं जुहोति त्वꣳ सहस्रस्य प्रतिष्ठासि२ वैष्णवो वामन- स्त्वम् । सा३ मा सहस्र आभज प्रजया पशुभिः सह पुनर्मा- विंशताद्रयिरिति ' वामन एतेषां त्रयाणां चत्वारिꣳशच्छतानां४ प्रथमो नीयते ' नात्राक्षीनसंततिं करोति ' ॥ २५ ॥ अथैताꣳ सहस्रतमीमुत्तरेणाग्नीध्रं५ पर्याणीयाहवनीयस्यान्ते द्रोणकलशमवघ्रापयेदाजिघ्र कलशं मह्युरुधारा पयस्वत्या वा विशन्त्विन्दवः समुद्रमिव सिन्धवः । सा मा सहस्र आभज प्रजया पशुभिः सह पुनर्माविशताद्रयिरिति ' प्रजयैवैनां पशुभी रय्या समर्धयति प्रजावान्पशुमान्रयिमान्भवति य एवं वेदेति ब्राह्मणमेव भवति तया सहाग्नीध्रं परेत्य पुरस्ता- त्प्रतीच्यां तिष्ठन्त्यां जुहुयादिति ' स तया सहाग्नीध्रं परेत्य पुरस्तात्प्रतीच्यां तिष्ठन्त्यां जुहोत्युभा जिग्यथुर्न पराजयेथे न पराजिग्ये कतरश्चनैनोः । इन्द्रश्च विष्णो यदपस्पृधेथां त्रेधा

१ Thus M ; बृहद्रायंतरः Be ; बृहद्रथंतरः the other MSS. २ प्रतिष्ठा ष्षसि all, also M. ३ स M. ४ Thus M only (sic !) ; चत्वारिꣳशतानि all the other MSS. ५ ॰ग्नीध्रीयं MSS. ; U sec. m. ॰ग्नीध्रौ ।

Digitized by Madhuban Trust २७२ बौधायनश्रौतसूत्रम् । [ १६ । २६, २७ । ]

सहस्रं वि तदैरेयेथामिति ˈ त्रेधाविभक्तं वै त्रिरात्रे सहस्रम् ˈ साहस्रीमेवैनां करोति ˈ सहस्रस्यैवैनां मात्रां करोतीति ब्राह्मणम॑थास्यै रूपाणि जुहोत्यज्येतायै स्वाहा कृष्णायै स्वाहा श्वेतायै स्वाहेत्य॑थास्या उपोत्थाय नामभिर्दक्षिणं कर्णमाजप- तीडे रन्ते ऽदिते सरस्वति प्रिये प्रेयसि महि विश्रुत्येतानि ५ ते अघ्निये नामानि सुकृतं मा देवेषु ब्रूतादिति ˈ देवेभ्य एवैनमावेदयत्यन्वेनं देवा बुध्नन्त इति ब्राह्मणम् ˈ ॥ २६ ॥ अथैताᳪ सहस्रतमीमन्तरेण चात्वालोत्करावुदीचीं नीय- मानामनुमन्त्रयते सा मा सुवर्गं लोकं गमय सा मा ज्योति- ष्मन्तं लोकं गमय सा मा सर्वान्पुण्यांल्लोकान्गमय सा मा १० प्रतिष्ठां गमय प्रजया पशुभिः सह पुनर्माविशताद्रयिरिति ˈ प्रजयैवैनां पशुभी रय्यां प्रतिष्ठापयति ˈ प्रजावान्पशुमा- न्रयिमान्भवति य एवं वेदेति ब्राह्मणम॑थ वै भवति तामग्नीधे वा ब्रह्मणे वा होत्रे वोद्गात्रे वाध्वर्यवे वा दद्यात्स॑हस्रस्य सा दत्ता भवति सहस्रमस्य प्रतिगृहीतं भवतीति ब्राह्मणम॑थ वै १५ भवति यस्तामविद्वान्प्रतिगृह्णाति तां प्रतिगृह्णीयादेकासि न सहस्रमेकां त्वा भूतां प्रतिगृह्णामि न सहस्रमेका मा भूता- विश मा सहस्रमित्ये॑कामेवैनां भूतां प्रतिगृह्णाति न सहस्रं य एवं वेदेति ब्राह्मणम॑थ वै भवति स्योनासि सुषदा सुशेवा स्योना माविश सुषदा माविश सुशेवा माविशेत्याह ˈ स्योनै- २० वैनाᳪ सुषदा सुशेवा भूताविशति नैनᳪ हिनस्तीति ब्राह्मण- म॑थ वै भवति ब्रह्मवादिनो वदन्ति सहस्रम् सहस्रतम्यन्वेती ३

CC-0. Public Domain. Vipin Kumar Collection, Deoband

An accurate, line-by-line transcription of the Sanskrit text from the Baudhāyana Śrautasūtra page:

सहस्रतमीꣳ सहस्रा३मिति॑ य॑त्प्राचीमुत्सृजेत्सहस्रꣳ सहस्र- तमन्विया॑त्स॒हस्रमप्र॒ज्ञाच॒र्॑ सुव॒र्गं लो॒कं न प्रजानीया- त्प्र॑तीचीमुत्सृज॑ति॒ ताꣳ सहस्रमनु पर्याव॑र्तते॒ सा प्रजानती॑ सुवर्गं लोकमे॑ति॒ यज॑मानमभ्युत्सृजती॑ति॒ तां पुरस्तात्प्रतीची॑ ५ यज॑मानमभ्युत्सृज॑ति॒ क्षिप्रे सहस्रं प्रजायत उत्तमा नीयते प्रथमा देवान्गच्छतीति ब्राह्मणं॑ तेन हैतेन रौचिणेयः क्रोथुनिः१ कौलाश्वो२ यास्क ऋत्सुखेषु विह्वतेनेजे३ । ऽथोह हाजमाम३ मगधो गार्ग्य आरुणेरन्तेवासी॑ स४ ह५ सꣳस्या- मदृष्ट्वोवाच४ ननु मत५ एकाहा

२७४ बॊधायनश्रौतसूत्रम् । [१६ । २८ ।] विँशाः पवमाना¹ उच्चस्तोमाः¹ स्युरित्येतदेकमेको ऽग्निष्टोमो द्वावुक्थ्यावथातिरात्रश्छन्दोगानु² सामविकल्पं³ पृच्छेयुरित्येत- दपरम् । श्रद्धादेवं यजमानं चत्वारि वीर्याणि नोपानमन्नेज- न्द्रियं ब्रह्मवर्चसमन्नाद्यमित्येतान्कामानवरुरुत्समानश्चतूरात्राय⁴ दीक्षते । तस्यापरिमता दीक्षा द्वादशोपसदस्तस्याह्नान्यग्नि- ५ ष्टोमा एवैते चतुष्टोमाः स्युरित्येतदेकमेको ऽग्निष्टोमो द्वावु- क्थ्यावथातिरात्रश्छन्दोगानु² सामविकल्पं पृच्छेयुरित्येतदपरं । पुष्टिकामश्चतूरात्राय दीक्षते । तस्यापरिमता दीक्षा द्वादशो- पसदो । ऽथ वै भवति पुरोडाशिन्य उपसदो भवन्तीति । प्रथमे चतूरात्रे आग्नेय आज्य आग्नेयमष्टाकपालग् सायंप्रात- १० रन्ववधाय जुहोति । द्वितीये चतूरात्रे सौम्य आज्ये सौम्यं चतुष्कपालग् सायंप्रातरन्ववधाय जुहोति । तृतीये चतूरात्रे वैष्णव आज्ये वैष्णवं त्रिकपालग् सायंप्रातरन्ववधाय जुहोति । तस्य त्रिवृत्सप्तदशौ विपर्यासग् स्तोमौ भवतः । प्राणो वै त्रिवृ- दन्नग् सप्तदशः प्रजापतिः । प्राणाच्च खलु वा इदमन्नाद्याच्च १५

१ Thus (without visarga) Be; पवमानंस्तस्तोमा B Be 11 UD. २ I am in doubt whether छन्दोगान् सा० पृ० or छन्दोगाननु सा० पृ० should be put into the text; Be has each time the last mentioned reading, M presents once the first, once the last mentioned; the other MSS. छंदोगाञ्जन् or ॰नु or छंदोगाञ्ज । ३ स्तोमवि० B Be 11 DU; सामवि० Be. ४ Thus Be; ॰नवरुरुत्स (त्सु) कामश्च० B Be 11 UD.

..."? YES! On page 274, Caland might have written a note: "2. प्रजातिकामो all MSS. ..." or something! And on page 275, he writes: "1 Cp. page 274, note 2." And then footnote 2: Wait, why would footnote 2 say "प्रजापतिकामो all MSS. exc. M."? Wait! Look at the digit in line 16: Is it २? Wait! Look at the shape of '१' in line 15: "१ Cp. page 274, note 2." Look at the shape of the digit in line 16: It is "२"! Wait, if note 1 is "Cp. page 274, note 2", why would note 2 be "प्रजापतिकामो all MSS. exc. M."? Wait, could note 2 be for: "पशुकामो वा२"? No, why would note 2 say "प्रजापतिकामो" if the text is "पशुकामो"? It mentions "प्रजापतिकामो", which is a variant for प्रजातिकामो! Wait, why would BOTH note 1 and note 2 be about प्रजातिकामो/प्रजापतिकामो? Wait! Look at line 16 again: Is that "२ प्रजापतिकामो"?

? Wait, between शandन्तो: There is श, then न, then न्तो? No, it's शन्तो! Wait, look at the letter: शwith a loop at bottom-left, top connects to headline. Thenन्तो (नconnected toतwith top strokeो). Wait, is there any नbeforeन्तो? No, it's just आक्रोशन्तो! Wait, why did I type आक्रोशनन्तोearlier? Because I misreadश+न्तो. Let's look at line 12: रहः शम्यन्यासेशम्यन्यासे यजमान⁶ आक्रोशनन्ज्यानिमिच्छ- Wait, look at line 12: आ क्रो श न् ज्या नि मि च्छ मा नो-> Wait, look atआक्रोशञ्ज्यानिमिच्छ-orआक्रोशन्ज्यानिमिच्छ-: It has आ, क्रो, श, then ञ्ज्या(palatal nasal conjunct with jya)! Look at that conjunct:ञ+ज+य+ा->ञ्ज्या! Wait, आक्रोशञ्ज

[१६ । ३१ ।] बौधायनश्रौतसूत्रम् २७७

पशुकामः सप्तरात्राय दीक्षते । तस्यापरिमिता दीक्षा द्वादशोपसदस्तस्याहानि त्रिवृदग्निष्टोमः पञ्चदश उक्थ्यः सप्त- दश उक्थ्य एकविꣳश उक्थ्यस्त्रिणव उक्थ्यः पञ्चविꣳशो ऽग्निष्टोमो महाव्रतवान्विश्वजित्सर्वपृष्ठो ऽतिरात्रो । बृहद्रथंतरे ५ पूर्वेष्वहःसूपेत्य प्रत्यचं विश्वजिति पृष्ठान्युपयन्ति । ब्रह्मवर्च- सकामो ऽष्टरात्राय दीक्षते । तस्यापरिमिता दीक्षा द्वादशोप- सदस्तस्याहानि त्रिवृदग्निष्टोमः पञ्चदश उक्थ्यः सप्तदश उक्थ्य एकविꣳश उक्थ्यस्त्रिणव उक्थ्यस्त्रयस्त्रिꣳश उक्थ्यः पञ्चविꣳशो ऽग्निष्टोमो महाव्रतवान्विश्वजित्सर्वपृष्ठो ऽतिरात्रः । प्रजासु वा १० चुचुक्षासु ज्योगमयावी वा नवरात्राय दीक्षते । तस्यापरि- मिता दीक्षा द्वादशोपसदस्तस्याहानि ज्योतिर्गौरायुरित्येतमेव त्र्यहं त्रिरुपयन्ति । तेषामायुरतिरात्र उत्तममहर्भवति । प्रजातिकामो वा व्यावृतकामो वाभिचरन्नभिचर्यमाणो¹ वा दशरात्राय दीक्षिष्यमाणो दशहोतारꣳ हुत्वा दशरात्राय १५ दीक्षते । तस्यापरिमिता दीक्षा द्वादशोपसदस्तस्याहानि त्रिवृ- दग्निष्टोमो ऽग्निष्टुदाम्नेयीषु भवति । पञ्चदश उक्थ्य ऐन्द्रीषु । त्रिवृदग्निष्टोमो वैश्वदेवीषु । सप्तदशो ऽग्निष्टोमः प्राजापत्यासु तीव्रसोम । एकविꣳश उक्थ्यः सौरीषु । सप्तदशो ऽग्निष्टोमः प्राजापत्यासूपहव्यस्त्रिणवावग्निष्टोमावभित ऐन्द्रीषु । त्रयस्त्रिꣳश २० उक्थ्यो वैश्वदेवीषु । विश्वजित्सर्वपृष्ठो ऽतिरात्रः । ॥ ३१ ॥

१ चाभिचरन् left out in all exc. M.