बौधायन श्रौतसूत्रम् (कृष्ण यजुर्वेद तैत्तिरीय शाखा - सम्पूर्ण प्रश्न एवं श्रौत-याग कल्प सटीक)

" and "प्रतीची"! Wait, then why did I see ौ? Let's look at the letter ची: The letter च has the ी matra (the long i, which is a vertical bar to the right, connected at the top by an arch). AND inside/above it, there is a small superscript २! Wait! The superscript २ is above the च / between the vertical bar! That's why it looked like a top slant! YES! It is प्राची२ᳵ! The २ is the footnote number २! And look at footnote 2: २ Thus HBT Sāy. Mādh., प्राचौᳵ FJ. AHA! H, B, T, Sāy., Mādh. read "Thus" (i.e. प्राचीᳵ), whereas manuscripts F and J read प्राचौᳵ! That makes 100% complete, brilliant sense! Because the editor (Caland) adopted प्राचीᳵ in the text (which agrees with H, B, T, Sāy., Mādh.), and recorded the variant प्राचौᳵ of manuscripts F and J in footnote 2! Wow, that is so clear now!

Now, what is that symbol after प्राची? In footnote 2 it is: प्राचौ followed by

: Is it "त्रिरभ्यन्तरस्"? Let's look at the letters: त्रि (tri) र (ra) भ्य (bhya) - wait, look at the letter between 'र' and 'न्तरस्': Wait, is it: "त्रि" "र" "भ्य" "न्त" "र" "स्"? Wait, look at the glyphs:

1. त्रि (tri)
2. र (ra) - wait, or is it combined? Look at: "त्रिरभ्यन्तरस्" - let's count characters: त्रि - र - भ्य - न्त - र - स् - त्रि - र् - बा - ह्य - त - स् Let's look at the actual print in line 11: ' त्रि र भ्य न्त र स् त्रि र् बा ह्य त स् Wait, look at the first two: Could it be "त्रिरभ्यन्तरस्"? Yes, there is त्रि, then a letter that looks like र, then भ्य (or just त्रिरन्तरस्? No, Caland prints त्रिरभ्यन्तरस्). But wait, does it say त्रिरभ्यन्तरस् or त्रिरन्तरस्? Wait, look at the letters: त्र + ि = त्रि Then र (ra) Then न्त (nta) with dot? Wait, why did I initially think "चिरन्तरस्"? Because 'चि' and 'त्रि' look similar in some

[ १ । २१ ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । १७ तथैव संमृज्याद्भिः संस्पृश्य प्रतितप्योत्प्रयच्छत्यथैतानि स्रुक्सं- मार्जनान्यद्भिः संस्पृश्य गार्हपत्ये ऽनुप्रहरति दिवः शिल्पमवततं पृथिव्याः ककुभिः श्रितं तेन वयङ् सहस्रवल्शेन सपत्नं नाशयामसि स्वाहेत्यथाग्रेणोत्करं तृणानि संस्तीर्य तेषु स्रुचः ५ सादयित्वैतां पत्नीमन्तरेण वेद्युत्करौ प्रपाद्य जघनेन दक्षिणेन गार्हपत्यमुदीचीमुपवेश्य योक्त्रेण संनह्यत्याशासाना सौमनसं प्रजाङ् सौभाग्यं तनूमग्नेरनुव्रता भूत्वा संनह्ये सुकृताय कमिति ' [अथैनां वाचयति युक्तं क्रियाता आग्नीः कामे युज्याता इति]१ ' अथैनां तिरः पवित्रमप आचामयति पय- १० स्वतीरोषधयः पयस्वद्वीरुधां पयः । अपां पयसो यत्पयस्तेन मामिन्द्र संसृजेत्यथैनां गार्हपत्ये समिध आधापयत्यग्ने व्रतपते व्रतं चरिष्यामि तच्छकेयं तन्मे राध्यताङ् स्वाहा वायो व्रतपत आदित्य व्रतपते व्रतानां व्रतपते व्रतं चरि- ष्यामि तच्छकेयं तन्मे राध्यताङ् स्वाहेत्यथ जघनेन गार्हपत्य- १५ मुपसीदति सुप्रजसस्त्वा वयङ् सुपत्नीरूपसेदिम । अग्ने सपत्नदम्भनमदब्धासो अदाभ्यम् ॥ इन्द्राणीवाविधवा भूया- समदितिरिव सुपुत्रा । अस्तूरि त्वा गार्हपत्योपनिषदे सुप्रजास्त्वाय ॥ मम पुत्राः शत्रुहणो ऽथो मे दुहिता विराट् । उताहमस्मि संजया पत्युर्मे श्लोक उत्तम इति ' [अथैनां १ The passage enclosed in brackets is only found in BF; Sāyaṇa remarks about it: अथ सुकृताय कमित्यस्यानन्तरं युक्तं... युज्याता इत्यस्यापि पत्न्या वाचनं ब्राह्मणप्रमाणकम् । 3

वाचयत्यूने ऽतिरिक्तं धीयता इति च]१ ' अथैनां गार्हपत्य- मीक्षयत्यग्ने गृहपत उप मा ह्वयस्व देवानां पत्नीरुप मा ह्वयध्वं पत्नि पत्न्येष ते लोको नमस्ते अस्तु मा मा हिं- सीरित्यथैनामाज्यमवेक्षयति महीनां पयो ऽस्योषधीना ्ँ रसो ऽदब्धेन त्वा चक्षुषावेक्षे सुप्राजस्त्वायेत्यथैनद्गार्हपत्ये ऽधिश्रयति ५ तेजो ऽसीति ' समिधमुपयम्य प्राङ् हरति तेजो ऽनु प्रेहीत्यथैन- दाहवनीये ऽधिश्रयत्यग्निस्ते तेजो मा वि नैदित्यथैता ्ँ समिधं मध्यत आहवनीयस्याभ्यादधाति [स्वाहेति]२ ' अथैनदुदगेण प्रोक्षणीः पर्याहृत्य दक्षिणार्धे वेद्यै निधाय यजमानमाज्य- मवेक्षयति निमौच्यावेक्षेतेति३ ब्राह्मणमथैनद्यथादृतं प्रति- १० पर्याहृत्योत्तरार्धे४

वेदे प्रतिष्ठाप्य तस्यां गृह्णीते शुक्रं त्वा शुक्रायां धाम्नेधाम्ने देवेभ्यो यजुषेयजुषे गृह्णामीत्येतेन यजुषा चतुर्गृहीतं गृहीत्वा संमृश्योद्यच्छत्यथोपाभृति गृह्णीते ज्योतिस्त्वा ज्योतिषि धाम्नेधाम्ने देवेभ्यो यजुषेयजुषे गृह्णामीत्येतेन यजुषाष्टगृहीतं गृहीत्वा भूयसो ग्रहान्गृह्णानः कनीय आज्यं गृह्णीते ˈ तथैव संमृश्योद्यच्छत्यथ ध्रुवायां गृह्णीते ऽर्चिस्त्वार्चिषि धाम्नेधाम्ने देवेभ्यो यजुषेयजुषे गृह्णामीत्येतेन यजुषा चतुर्गृहीतं गृही- त्वाभिपूर्य तथैव संमृश्योद्यच्छति ˈ ॥ १२ ॥ दशमः ॥ अथैतामाज्यस्थालीꣳ सस्रुवां जघनेन वेदिं निधाय प्रोक्षणीरुन्नह्यत्यनुपोत्तिष्ठत्यापो देवीरग्रेपुवो अग्रेगुवो ऽग्र इमं यज्ञं नयताग्रे यज्ञपतिं धत्त युष्मानिन्द्रो ऽवृणीत वृत्रतूर्ये यूयमिन्द्रमवृणीध्वं वृत्रतूर्य इत्यद्भिरेवापः प्रोक्षति प्रोक्षिता स्थ प्रोक्षिता स्थेति चिरं येधं विस्रस्य प्रोक्षति कृष्णो ऽस्याखरेष्ठो ऽग्नये त्वा स्वाहेति ˈ वेदिं प्रोक्षति वेदिरसि बर्हिषे त्वा स्वाहेति ˈ बर्हिः प्रोक्षति बर्हिरसि स्रुग्भ्यस्त्वा स्वाहेत्याहरन्त्ये- तद्बर्हिरन्तरेण प्रणीताश्चाहवनीयं च ˈ तदन्तर्वेदि पुरोग्रन्थ्या- साद्य प्रोक्षति दिवे त्वेत्यग्राण्यन्तरिक्षाय त्वेति मध्यानि पृथिव्यै त्वेति मूलानि ˈ १सह स्रुचा पुरस्तात्प्रत्यञ्चं ग्रन्थिं प्रत्युक्ष्याति- षिष्टाः प्रोक्षणीर्निर्नयति दक्षिणायै श्रोणेरोत्तरायै श्रोणेः स्वधा पितृभ्य ऊर्ग्भव बर्हिषद्भ्य ऊर्जा पृथिवीं गच्छतेत्युदूच्य प्रोक्षणीधानं बर्हिर्विस्रस्य पुरस्तात्प्रस्तरं गृह्णाति विष्णो

१ Before सह TBII Be insert अथ ततः ; not found in JF Sāy.

स्तृपो ऽसीति ' तस्मिन्प्रविचे अपिसृजति यजमाने प्राणापानौ दधामीति वा तूष्णीं वा ' तं यजमानाय वा ब्रह्मणे वा प्रयच्छत्येतानि बर्हिःसंनहनान्यायातयति दक्षिणायै श्रोणे- रोत्तरादंसादथ दक्षिणे वेद्यन्ते बर्हिस्संस्तीर्य स्तृणाति देव- ५ बर्हिरूर्णाम्रदसं त्वा स्तृणामि स्वासस्थं देवेभ्य इति ' तां बहुलां पुरस्तात्प्रतीचीं त्रिवृतमनतिदृध्रङ्१ स्तृणात्यथ प्रस्तर- पाणिः प्राङभिसृप्य परिधीन्यरिदधाति गन्धर्वो ऽसि विश्वा- वसुर्विश्वस्मादोषतो यजमानस्य परिधिरिड ईडित इति मध्यममिन्द्रस्य बाहुरसि दक्षिणो यजमानस्य परिधिरिड १० ईडित इति दक्षिणं मित्रावरुणौ त्वोत्तरतः परिधत्तां ध्रुवेण धर्मणा यजमानस्य परिधिरिड ईडित इत्युत्तरमथ सूर्य्येण पुरस्तात्परिद

दर्शपूर्णमासौ Digitized by Madhuban Trust [ १ । १३, १४ । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । २१ पाहि यज्ञं पाहि यज्ञपतिं पाहि मां यज्ञनियमित्यथ १ विष्णूनि स्थ वैष्णवानि धामानि स्थ प्राजापत्यानीत्याज्या- न्यभिमन्त्रयते ' ॥ १३ ॥ एकादशः ॥ अथादत्ते दक्षिणेनाज्यस्थालीग्ँ सस्रुवाग्ँ सव्येन पात्रीं ५ वेदमित्येतत्समादाय प्रदक्षिणमावृत्य प्रत्यङ्ङाद्रुत्य जघनेन गार्हपत्यमुपविश्य पात्र्यां द्वेधोपस्तृणीते स्योनं ते सदनं करोमि घृतस्य धारया सुशेवं कल्पयामि । तस्मिन्त्सीदामृते प्रतितिष्ठ व्रीहीणां मेध सुमनस्यमान इत्यथ धृष्टिमादाय दक्षिणस्य पुरोडाशस्याङ्गारानपोहतीदमहग्ँ सेनाया अभीत्वर्यै १० मुखमपोह्यामीत्यैनं विदर्शयति सूर्य ज्योतिर्विभाहि महत् दून्द्रियायेति ' वेदेन विरजसं कृत्वाभिघारयत्याप्यायतां घृतयोनिरग्निर्हव्यानुमन्यताम् । खमङ्कच त्वमङ्कच सुरूपं त्वा वसुविदं पशूनां तेजसाग्नये जुष्टमभिघारयामीति ' यद्देवत्यो वा भवत्यैनमुद्वासयति पृक्त उत्स्नाति जनिता मतीनाम- १५ त्याज्येन सुसंतर्पयत्यार्द्रः प्रथस्तुर्भुवनस्य गोपा इत्युपरिष्टादभ्य- ज्याधस्तादुपानक्ति यस्त आत्मा पशुषु प्रविष्टस्तमङ्क्त्वेत्येव- मेवोत्तरं पुरोडाशमुद्वासयत्यथ पृषतमथ दध्यथ सांनाव्ये अलंकरोति यस्त आत्मा पशुषु प्रविष्टो देवानां विष्ठामनु यो वितस्थे । आत्मन्वान्त्सोम घृतवान् हि भूत्वा देवान्गच्छ २० सुवर्विन्द यजमानाय मह्यमिति ' प्रत्यञ्च्य कपालान्युद्वासय- तीरा भूतिः पृथिव्यै रसो मोत्क्रमीदिति ' संख्यायोद्वासयति १ अथ om. Be JF Sāy. CC-0. Public Domain. Vipin Kumar Collection, Deoband

यजमानस्य गोपायेति ब्राह्मणम॑द्येनम्¹ स्रुवमाज्यस्य पूरयि- त्वान्तरेण पुरोडाशाववदधात्यथैनानि² संपरिगृह्यान्तर्वेद्या- सादयति भूर्भुवः सुवरित्येताभिर्व्याहृतीभिर्मध्यतः पुरोडाशा- वासादयति दक्षिणतः शृतमुत्तरतो दध्यथैनम्¹ स्रुवमग्रेण स्रुचः पर्याहृत्य दक्षिणेन जुह्वं प्रस्तरे सादयति स्योनो मे ५ सीद सुषदः पृथिव्यां प्रथयि प्रजया पशुभिः सुवर्गे लोके । दिवि सीद पृथिव्यामन्तरिक्षे ऽहमुत्तरो भूयासमधरे मत्पसत्ना इत्यथैनं यथाहृतं³ प्रतिपर्याहृत्य ध्रुवायामवदधात्यृषभो ऽसि शाकरो घृताचीनाग्ँ सूनुः प्रियेण नाम्ना प्रिये सदसि सीदेति' ॥ १४ ॥ द्वादशः ॥ १० अथेध्मात्समिधमाददान आहाग्नये समिध्यमानायानुब्रूही- त्यथ यत्र होतुरभिजानाति प्र वो वाजा अभिद्यव इति तत्रप्रथमामभ्यादधाति' प्रणवेप्रणवे ऽभ्यादधात्यथ यत्र होतु- रभिजानाति समिद्धो अग्न आहुतेति तदन्ततो ऽभ्यादधाति' परि समिधग्ँ शिनक्ष्यथ यत्र होतुरभिजानात्याजुहोतादुवस्य- १५ तेति तदेतेन⁴ वेदेन चिराहवनीयमुपवाजयत्यनूक्तासु सामि- धेनीषु ध्रुवाप्यात्स्रुवेणोपहत्य वेदेनोपयम्य प्राजापत्यं तिर्यञ्च-

१-१ एनम् all MSS., also Prayoga Burnell, Keś. the second time and Sāyaṇa. २ Thus Be HT Sāy. (sc. हवीग्ंषि); अथैतानि J, अथैनं B, ३ Thus Be JF; अथैनमथा B; अथैनदद्या TH. ४ तदेतेनैव Be J Sāy. (sec. m.)

! Like in "त्य॑थादत्ते", "त्य॑न्वारब्धे", "त्य॑थासंस्पर्शयन्"). So: जुह्वे॑ह्यग्निरुत्वा or जुह्वे॑ह्यग्निस्त्वा or जुह्वे॑ह्यग्निष्ट्वा? Wait, look at the consonant before त्वा: Is it 'रु' or 'र्' or 'र्ष्' or 'स्'? Wait, look at line 8: अ - ग्नि - [?] Wait, look at the foot of that letter: It looks like र्त्वा: wait, why would Caland write अग्निर्त्वा? In Vedic, ahina sandhi or padapāṭha sometimes has r? No, "अग्निष्ट्वा" or "अग्निस्त्वा". Wait, look at the ligature: It has: र (ra) with उ (u)? No, look: It is 'स्' (sa) + 'त्वा' (tvā) = स्त्वा! Wait, why did I think 'रु'? Because of the loop of 'स्'! Look at 'स्' in Devanagari: it has a top horizontal, left loop with a leg down, a crossbar, and then त्वा: Wait, in line 9: "देवस्त्वा": दे (de) व (va) स्त्वा (stvā) Look at "स्त्वा" in line 9: it has the exact same glyph! Wait, does line 8

२४ बौधायनश्रौतसूत्रम् । [१ । १५, १६ ।]

संनहनानि स्फ्य उपसंगृह्य पृष्ठमाग्नीध्रो ऽनूपस्तिष्ठत्य॑थाश्रावयत्यो¹ श्रावयास्तु श्रौषडग्निर्देवो होता देवान्यक्षद्विद्वाँ१श्चिकित्वान्मा- नुष्यद्भरतवदमुवदमुवदावहेह वक्षद्ब्राह्मणा२ अस्य यज्ञस्य प्रावितार इत्यसौ मानुष इति होतुर्नाम गृह्णात्युपोत्थाय होता विमुञ्चति ' विमुक्तो ऽध्वर्युरुपविशति ' प्रसवमाकाङ्क्ष- ५ न्नास्ते '॥ १५ ॥ त्रयोदशः ॥ अथ यत्र होतुरभिजानाति घृतवतीमध्वर्यो स्रुचमास्यस्वेति तज्जुहूपभृताव्यादायात्याक्रम्याश्राव्याह समिधो यजेति ' वषट्कृते जुहोति यज यजेति ' चतुर्थं यक्ष्यन्नर्धमौपभृतस्याज्यस्य३ जुह्वां समानयते ' पञ्च प्रयाजानिष्ट्वोदङ्ङत्याक्रम्य सँस

हिꣳसिषं मा ते तेजो ऽपक्रमोदित्यैनमभिमृशति भरतमुद्ध- रेमनुषिश्चावदानानि ते प्रत्यवदास्यामि नमस्ते अस्तु मा मा हिꣳसीरिति ' पूर्वार्धादवदायापरार्धादवद्यत्य॑भिघारयति प्रत्य- नक्ति यदवदानं ते ऽवद्यन्व्यलोमाकार्षमात्मनः । आज्येन प्रत्यनज्येनत्तन्न आप्यायतां पुनरित्त्याक्रम्याश्राव्याग्निं यजेति ' वषट्कृते जुहोत्य॑थ चतुर आज्यस्य गृह्णान आह प्रजापतय इत्युपाꣳ- श्वनुब्रूहीत्युच्चै॑रत्याक्रम्याश्रावाह प्रजापतिमित्युपाꣳशु यजेत्युच्चै- र्वषट्कृते जुहोत्य॑थोपस्तीर्योत्तरस्य पुरोडाशस्यापरार्धादवद्यन्ना- हाग्नीषोमाभ्यामिति पौर्णमास्यामिन्द्राय वैमृधायेति चेन्द्राग्नि- भ्यामित्यमावास्यायामसंनयत इन्द्रायेति संनयतो महेन्द्रायेति वा यदि महेन्द्रयाजी भवति ' ॥ २६ ॥ समान उपस्थानः ' समानो ऽभिमर्शनो ' ऽपरार्धादवदाय पूर्वार्धादवद्यत्य॑भिघारयति ' समानः प्रत्यञ्

वयं पूर्णमासं यजामहे । स नो दोहताँ सुवीर्यँ रायस्पोषँ सहस्रिणम् । प्राणाय सुराधसे पूर्णमासाय स्वाहेति पौर्णमा- स्याम॑मावास्या सुभगा सुशेवा धेनुरिव भूय आप्यायमाना । सा नो दोहताँ सुवीर्यँ रायस्पोषँ सहस्रिणम् । अपानाय सुराधसे ऽमावास्यायै स्वाहेत्यमावास्यायामेत्याक्रम्याश्राव्याहाग्निँ ५ स्विष्टकृतं यजेति॑ वषट्कृत उत्तरार्धपूर्वार्धे ऽतिहाय पूर्वा आहुतीर्जुहोत्य॑थैतन्नेक्षणमाहवनीये ऽनुप्रहरत्य॑थैनत्स्रावेणा- भिजुहोत्य॑थोदङ्ङत्याक्रम्य जुह्वामप आनीय संक्षालनमन्तःपरिधि निनयति वैश्वानरे हविरिदं जुहोमि साहस्त्रमुत्सँ शतधारमे- तम् । स नः पितरं पितामहं प्रपितामहँ सुवर्गं लोके गच्छतु १० पिन्वमानँ स्वधा नम इति॑ निर्णिज्य स्रुचं निष्ट्याद्भिः पूर- यित्वा बहिःपरिधि निनयतीमँ समुद्रँ शतधारमुत्सं व्यच्य- मानं भुवनस्य मध्ये । घृतं दुहानामतिदितिं जनायाग्ने मा हिँसीः परमे व्योमन्नित्य॑थैतदौपभृतमाज्यँ सर्वश एव जुह्वाँ समान- यते॑ ऽथ यथायतनँ स्रुचौ सादयित्वा प्राशित्रमवद्यति दक्षि- १५ णस्य पुरोडाशस्योत्तरार्धाद्यवमात्रमज्यायौ यवमात्रादाव्यादात्स्वे- द्यतामिदम् । मा रूपमापद्यज्ञस्य शुद्धँ स्विष्टमिदँ हवि- रित्य॑थैनत्स्रुवदण्डेनाभिघार्य जघनेन प्रणीताः सादयित्वाद्भिः सुवदण्डँ सँस्पर्श्यावदधाति १ । ॥ १७ ॥ चतुर्दशः ॥ अथ कँसं वा चमसं वेडोपह्वानं याचति॑ तमन्तर्वेदि निधाय २० तस्मिन्नुपस्तीर्य दक्षिणस्य पुरोडाशस्य दक्षिणाधार्त्प्ररुज्यावद- १ Thus BH Sāy., संस्पृश्य JFT Be.

धाति मनुना दृष्टां घृतपदीं मित्रावरुणसमीरिताम् । दक्षि- णार्धादसंभिन्दन्नवद्यान्मेकतोमुखामिति॑ । द्वितीयमवदानानि संभिद्यावदधात्य॑थ १ दक्षिणस्यैव पुरोडाशस्य पूर्वार्धात् व्यङ्गुलं वा चतुरङ्गुलं वाज्येन सुसंतृप्तग्ं संतर्प्यैणेन २ ध्रुवां यजमानभागं ५ निदधाति॑ । द्विर्ध्रुवायाज्यादवद्यति द्विरुत्तरस्य पुरोडाशस्य द्विः घृतस्य द्विर्दध्नो॑ऽभिघारयत्य॑थ होतुरङ्गुलावनेक्ति॑ । जिघ्रेण भक्षयित्वा॑ । चतुरवान्तरेडामवद्यत्युपस्तृणाति॑ । द्विरादधात्य॑भि- घारयति॑ । समन्वारेभेते ऽध्वर्युश्च यजमानश्च ब्रह्मा चाग्नीध्र- श्चाथ यत्र होतुरभिजानि दैव्या अध्वर्यव उपह्वता उपह्वता १० मनुष्या इति तद्दक्षिणं ३ पुरोडाशं चतुर्धा कृत्वा बर्हिषदं करो- त्य

याजान्यजति ' प्राचान्ततः संभिनत्त्येथोदङ्ङ्गुत्या-Wait, is itसंभिनत्त्येथोदङ्ङुत्या-? Let's look at line 10: त्रीन्प्रतीचो ऽनूयाजान्यजति ' प्राचान्ततः संभिनत्त्येथोदङ्ङ्गुत्या-Wait,संभिनत्त्यथोदङ्ङुदृत्यorसंभिनत्त्येथोदङ्ङुत्या-? Letters: सं भि न त्त्ये थो द ङ्ङ्गु त्या -Wait,संभिनत्त्यथोorसंभिनत्त्येथो? Look at त्त्ये: there is an e-matra: त्त्ये? No, wait, त्त्य+थो? Wait, in Sanskrit: "संभिनत्ति । अथोदङ्ङुदृत्य"? संभिनत्त्यथोदङ्ङुदृत्य->संभिनत्ति + अथ + उदङ् + उदृत्य->संभिनत्त्यथोदङ्ङुदृत्य! Look at the image: संभिनत्त्यथोदङ्ङुदृत्या-Wait! Is thatत्याorत्या` with an r-stroke

रात्तृणं प्रच्छिद्य जुह्वामवधात्यथाश्रावयत्यो श्रावयास्तु श्रौष- डिषिता दैव्या होतारो भद्रवाच्याय प्रेषितो मानुषः सूक्तवाकाय सूक्ता ब्रूहीति॑ तमुपरीव प्राचं प्रहरति नात्यग्रं प्रहरति न पुरस्तात्प्रत्यस्यति न प्रतिशृणाति न विच्छ्वं १वियौत्यूर्ध्वंस्रुचौ- त्याप्यायन्तामाप ओषधयो मरुतां पृषतय स्थ दिवं गच्छ ततो नो वृष्टिमेरयेत्याग्नीध्रमीक्षते ऽग्नौदिति॑ तमाहाग्नीध्रः संवदस्वेत्येगानग्नीदित्याहाध्वर्युरगन्नित्याहाग्नीध्रः॑ श्रावयेत्याहा- ध्वर्युः॑ श्रौषडित्याहाग्नीध्र॑ इदं ब्रूहीत्याहाध्वर्युर॑नुप्रहरेत्याहा- ग्नीध्रो ऽनुप्रहरति॑ खगा दैव्या होतृभ्यः स्वस्तिर्मानुषेभ्यः शंयो- र्ब्रूहीत्य॑थोपोत्थायाहवनीयमुपतिष्ठ

! In Sanskrit, होतृदिङ्ङङ्गुलावनेक्ति? No. Wait! What is होतृदिश्यङ्गुलावनेक्तिin standard Baudhayana? In Baudhayana: "अथातो पत्नीसंयाजानामेव मीमाꣳसा... होतृदिश्यङ्गुलावनेक्ति" or "होतृदिश्यङ्गुलावनेक्ति"? Wait, could it be: होतृदिश्यङ्गुलावनेक्ति? Wait, let's look at the footnote 2: २ Thus B Be JH Keś. Sāy. (pr. m.); चतुरहस्ते० TF; चतुर्हस्त्ये० Sāy. sec. m. This refers toचतुर्र्हस्तेडाꣳ२in line 15. Footnote 1 refers toएवाज्यस्य१in line 9 and 11. Footnote 3 refers toमार्जयेते३in line 17. There is NO footnote on line 14! That means all manuscripts agree on the reading in line 14, or Caland didn't note a variant. Now, what DID Caland print in line 14? Let's look at the letters again: हो तृ दि र॑ ङ्गु ला

[ १ । २०, २१ । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । ३१

यच्च शूर्प आशिश्रेष दृषदि कृष्णाजिने यत्कपाले । अवप्रुषो विप्रुषः संयजामि विश्वे देवा हविरिदं जुषन्ताम् । यज्ञे या विप्रुषः सन्ति बह्वौरग्नौ ताः सर्वाः स्विष्टः मङ्कता जुहोमि स्वाहेत्यपरं चतुर्गृहीतं गृहीत्वान्वाहार्यपचन एवेध्माप्रव्रश्चना- ५. न्यभ्याधाय फलीकरणानोप्य फलीकरणहोमं जुहोत्यग्ने ऽदब्धायो ऽशीततनो पाहि माद्य दिवः पाहि प्रसित्यै पाहि दुरिष्ट्यै पाहि दुरद्मन्त्यै पाहि दुश्चरितादविषं नः पितुं कृणु सुषदा योनिर स्वाहेत्यथैतेनैव यथेतमेत्य [वेदे यजमानं वाचयति वेदो ऽसि वित्तिरसीत्यान्नादनुवाकस्य ] १ होत्रे वेदं १० प्रदाय पत्नीं २ विष्यतीमं विष्यामि वरुणस्य पाशं यमवध्नीत `सविता सुकेतः । धातुश्च योनौ सुकृतस्य लोके स

धयः पयस्वतीरुधां पयः । अपां पयसो यत्पयस्तेन मामिन्द्र सꣳसृजेत्यथैनां¹ गार्हपत्ये समिध आधापयत्यग्ने व्रतपते व्रतम- चारिषं तदशकं तन्मे ऽराधि स्वाहा वायो व्रतपत आदित्य व्रतपते व्रतानां व्रतपते व्रतमचारिषं तदशकं तन्मे ऽराधि स्वा- हेत्य॑थ यथाप्रपन्नं निष्क्रामयत्यथ² प्राङेत्य ध्रुवामाप्याययत्याप्या- यतां ध्रुवा घृतेन यज्ञंयज्ञं प्रति देवयद्ध्यः । सूर्याया ऊधो ऽदित्या उपस्थ उरुधारा पृथिवी यज्ञे अस्मिन्नित्य॑थाज्यस्थाल्याः स्रुवेणोपघातं प्रायश्चित्तानि जुहोत्याश्रावितमत्याश्रावितं वषट्कृ- तमत्यनूक्तं च यज्ञे । अतिरिक्तं कर्मणो यच्च हीनं यज्ञः पर्वाणि प्रतिरन्नेति कल्पयन् । स्वाहाकृताञ्छतिरेतु देवान्स्वाहेत्य॑थ यज्ञ

[१। २१।] बौधायनश्रौतसूत्रम् । ३३ रौरिचं यद्वा न्यूनमिहाकरम् । अग्निष्टत् स्विष्टकृद्विद्वाꣳत्सर्वꣳ स्विष्टꣳ सुकृतं करोतु मे । अग्नये स्विष्टकृते सुकृतकृत आहु- तीनां कामानाꣳ समर्धयित्रे स्वाहा । प्रजापते न त्वदेतान्यन्यो विश्वा जातानि परि ता बभूव । यत्कामास्ते जुहुमस्तन्नो अस्तु ५ वयꣳ स्याम पतयो रयीणाꣳ स्वाहेत्य॑थ बर्हिषो धात्नाꣳ संप्रलुप्य ध्रुवायाꣳ समनक्ति समङ्क्त बर्हिर्हविषा घृतेन समा- दित्यैर्वसुभिः सं मरुद्भिः । समिन्द्रेण विश्वेभिर्देवैभिरङ्क्तामित्य॑- थेनदाहवनीये ऽनुप्रहरति दिव्यं नभो गच्छतु यत्स्वाहेत्य॑थो- पोत्थाय दक्षिणेन पदा वेदिमवक्रम्य१ ध्रुवया समिष्टयजूर्जुहोति १० देवा गातुविदो गातुं वित्त्वा गातुमित मनसस्पत इमं नो देव देवेषु यज्ञꣳ स्वाहा वाचि स्वाहा वाते धाः स्वाहेत्यू॑र्ध्वगृह्णाति स्रुचं ' निनयति प्रणीता ' उपोत्थाय यजमानो दक्षिणेन पदा विष्णुक्रमान्क्रमते ' संतिष्ठत आमावास्यं वा२ पौर्णमास्यं वा हविः ' ॥ २१ ॥ सप्तदशः ॥ इति प्रथमः प्रश्नः ॥ १ अतिक्रम्य Be H, चाक्रम्य T. २ om. JB ; वा om. both times Be.

अग्न्याधेयम् : उपन्याहरणम् ३४ बौधायनश्रौतसूत्रम् । [२।१।] अथोपव्याहरणं विज्ञायते क्रत्वादा क्रतुकामं कामयीत¹ यज्ञाङ्गादौ यज्ञाङ्गकाममिति' प्राक्कूलान्दर्भान्सँस्तीर्य तेषु प्राङ्मुखो यजमान उपविश्य जपति याः पुरस्तात्प्रस्रवन्त्युपरि- ष्टात्पर्वतस्य याः । ताभौ रश्मिपवित्राभिः श्रद्धां यज्ञमारभे ॥ देवा गातुविदो गातुं यज्ञाय विन्दत । मनसस्पतिना देवेन ५ वाताद्यज्ञः प्रयुज्यतामिति² श्रद्ध एहि³ सत्येन त्वा हृयाम्यौत्यां- कृत्या वेदनं करोत्याकृत्यै त्वा कामाय त्वा समृधे त्वा पुरो दधे । अमृतत्वाय जीवसे ॥ आकूतिमस्यावसे काममस्य समृद्धये । इन्द्रस्य युञ्जते धियः ॥ आकूतिं देवीं मनसः पुरो दधे यज्ञस्य माता सुहवा मे अस्तु । यदिच्छामि मनसा सकाम्रो विदेय- १० मेतद्धृदये निविष्टमिति' मनसा चिः संकल्पयते चिह्रुचैः' सर्व- कामो ऽग्नीनाधास्य इत्यग्न्याधेये' स्वर्गकामो दर्शपूर्णमासाभ्यां यक्ष्य इति दर्शपूर्णमासयोः' स्वर्गकामश्चातुर्मास्यैर्यक्ष्य इति चातुर्मास्येषु' स्वर्गकामः पशुना यक्ष्य इति पशुबन्धे' स्वर्गकामः सोमेन यक्ष्य इति सोमे' स्वर्गकामो ऽग्निं चेम्य इत्यग्निचये' १५ ऽहीने ऽहर्गणे वा यथाकामो यत्कामो वा यजते' तन्म ऋध्यतां तन्मे समृध्यतां तन्मे संपद्यतां काम इत्यथर्त्विजां⁴ प्रति- वचनं तत्त ऋध्यतां तत्ते समृध्यतां तत्ते संपद्यतां काम इत्यौँ तथेति प्रतिवचनम्' ॥ १ ॥ १ Thus Be JF Keś. ; कामयेत BT ; H corrupt. २ After इति B has अङ्गामाङ्ख्यते . ३ Thus HBT ; एहीति JF ; एही इति Be. ४ Thus BHT, अथ ऋत्विजां the other MSS.