भारतकोश
भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)

भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)

Bhamati of Vachaspati Mishra Hindi

वाचस्पति मिश्र (व्याख्याकार: स्वामी योगेन्द्रानन्द) द्वारा

स्रोत: Brahma Sutra Shankara Bhashya with Vachaspati Mishra Bhamati and Hindi Commentary (उद्गम)

DevanagariHindipublished639 पृष्ठ

पृष्ठ 442, कुल 639 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 442
४२४ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम्[ अ. १ पा. ३ सू. ३३

वाद् गुणवादः स्यात्, आहोस्वित्प्रमाणान्तराविरोधाद्विद्यमानवाद इति प्रतीतिशरणैर्विद्यमानवाद आश्रयणीयो न गुणवादः। एतेन मन्त्रो व्याख्यातः। अपि च विधिभिरेवेन्द्रादिदैवत्यानि हवींषि चोदयद्भिरपेक्षितमिन्द्रादीनां स्वरूपम्। न हि स्वरूपरहितेन्द्राद्यश्वस्तस्यारोपयितुं शक्यन्ते। नच चेतस्यानारूढायै तस्यै तस्यै देवतायै हविः प्रदातुं शक्यते। श्रावयति च — 'यस्य देवतायै हविर्गृहीतं स्यात्तां ध्यायेद्वषट्करिष्यन्' (ऐ० ब्रा० ३।८।१) इति। नच शब्दमात्रमर्थस्वरूपं संभवति शब्दार्थयोर्भेदात्। तत्र


भामती

नन्वेवं सत्योदनं भुक्त्वा ग्रामं गच्छतीत्यत्रापि वाक्यभेदप्रसङ्गः। अन्यो हि संसर्ग ओदनं भुङ्क्तेति, अन्यस्तु ग्रामं गच्छतीति। न एकत्र प्रतीतेरपर्यवसानाद्, भुङ्क्तेति हि समानकर्तृकता पूर्वकालता च प्रतीयते। न चेयं प्रतीतिरपरकालक्रियान्तरप्रत्ययमन्तरेण पर्यवस्यति। तस्माद्यावति पदसमूहे पदाहिताः पदार्थस्मृतयः पर्यवस्यन्ति तावदेकं वाक्यम्। अर्थवादवाक्ये चेताः पर्यवस्यन्ति, विनैव विधिवाक्यं विशिष्टार्थप्रतीतेः। न च द्वाभ्यां द्वाभ्यां पदाभ्यां विशिष्टार्थप्रत्ययपर्यवसानात् पञ्चषट्पदवति वाक्ये एकस्मिन्नानात्वप्रसङ्गः। नानात्वेऽपि विशेषणानां विशेष्यस्यैकत्वात्, तस्य च सकृच्छ्रुतस्य प्रधानभूतस्य गुणभूतविशेषणानुरोधेनावर्त्तनायोगात्। प्रधानभेदे तु वाक्यभेद एव। तस्माद्विधिवाक्यादर्थवादवाक्यमन्यदिति वाक्ययोरेव स्वस्ववाक्यार्थप्रत्ययावसितव्यापारयोः पश्चात् कुतश्चिदपेक्षायां परस्परान्वय इति सिद्धम्।


भामती-व्याख्या

शङ्का — विभिन्नार्थ के प्रतिपादक वाक्यों की एकवाक्यता नहीं मानी जाती है, तब 'ओदनं भुक्त्वा ग्रामं गच्छति'— इत्यादि स्थल पर भी वाक्य-भेद होना चाहिए, क्योंकि 'ओदनं भुक्त्वा'— इसका अर्थ अन्य है और 'ग्रामं गच्छति'— इसका अन्य।

समाधान — उक्त स्थल पर एक अर्थ में प्रतीति का पर्यवसान नहीं होता, क्योंकि 'भुक्त्वा'— ऐसा कहने पर दो क्रियाओं की समानकर्तृता और भोजन क्रिया में पूर्वकालता प्रतीत होती है, जैसा कि आचार्य पाणिनि कहते हैं— "समानकर्तृकयोः पूर्वकाले क्त्वा" (पा. सू. ३।४।२१)। अतः यह प्रतीति अन्यकालीन क्रियान्तर की प्रतीति के बिना सम्भव नहीं। फलतः जितने पद-समूह में पदों के द्वारा उपस्थापित पदार्थों की स्मृतियाँ पर्यवसित होती हैं, उतने समूह को एक वाक्य कहते हैं। अर्थवाद वाक्य में उक्त पदार्थ-स्मृतियाँ पर्यवसित हो जाती हैं, क्योंकि विधि-वाक्य के बिना ही विशिष्टार्थ की प्रतीति उपपन्न हो जाती है। 'इस प्रकार तो दो-दो पदों के द्वारा विशिष्टार्थ की प्रतीति पर्यवसित हो जाती है, अतः पाँच-छः पदवाले एक वाक्य में भी नानात्व (वाक्य-भेद) होना चाहिए'— इस आपत्ति का परिहार यह है कि उक्त स्थल पर विशेषणों के अनेक होने पर भी विशेष्य एक ही है। वह प्रधानभूत है, अतः सकृत् श्रुत है, उसकी आवृत्ति गुणीभूत पदार्थों के अनुरोध पर नहीं हो सकती, अपितु 'प्रतिप्रधानं गुणावृत्तिः'— इस न्याय के आधार पर गुण (अङ्ग) रूप पदार्थों की आवृत्ति होती है, [जैसा कि महर्षि जैमिनि का सङ्केत है— "शेषस्य हि परार्थत्वाद् विधानात् प्रतिप्रधानभावः स्यात्" (जै. सू. ११।१।४)। भाष्यकार भी कहते हैं— "न च प्रधानं प्रतिगुणं भिद्यते, प्रतिप्रधानं हि गुणो भिद्यते" (शाबर. पृ. ६६७)। वार्तिककार की भी स्पष्ट उक्ति है—

प्रधानं नीयमानं हि तत्राङ्गान्न्यपकर्षति।
अङ्गमाकृष्यमाणं तु नाङ्गान्तरमसज्जते ॥ (तं. वा. पृ. ४८६) ]

दो प्रधान पदार्थ एक वाक्य के द्वारा प्रतिपादित नहीं होते, क्योंकि प्रधान पदार्थों का भेद होने