भारतकोश
संग्रह पर लौटें

ब्रह्मसूत्र (शाङ्करभाष्य सहित)

Brahma Sutras with Shankara Bhashya - Gita Press

महर्षि बादरायण / आदि शङ्कराचार्य द्वारा

स्रोत: गीताप्रेस गोरखपुर · गीताप्रेस गोरखपुर · 1950 (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished417 पृष्ठ

सूत्रोंकी वर्णानुक्रमणिका भी दी गयी है ।

श्रीहरिः श्रीहरिकृष्णदासजी गोयन्दकाद्वारा अनुवादित अन्य पुस्तकें १—श्रीमद्भगवद्गीता शांकरभाष्य—[हिन्दी-अनुवादसहित] इसमें मूल श्लोक, भाष्य, हिन्दीमें भाष्यार्थ, टिप्पणी तथा अन्तमें शब्दानुक्रमणिका भी दी गयी है । साइज २२×२९ आठपेजी, पृष्ठ ५२०, तिरंगे चित्र ३, मूल्य २।।।) २—श्रीमद्भगवद्गीता रामानुजभाष्य—[ हिन्दी-अनुवादसहित ] आकार डिमाई आठपेजी, पृष्ठ-सं० ६०८, तीन बहुरंगे चित्र, कपड़ेकी जिल्द, मूल्य २।।) इसमें भी शांकरभाष्यकी तरह ही श्लोक, श्लोकार्थ, मूल भाष्य तथा उसके सामने ही हिन्दी अर्थ दिया है । कई जगह टिप्पणी भी दी गयी है । ३—पातञ्जलयोगदर्शन—[ हिन्दी-व्याख्यासहित ] इसमें महर्षि पतञ्जलिकृत योगदर्शन सम्पूर्ण मूल, उसका शब्दार्थ एवं प्रत्येक सूत्रका दूसरे सूत्रसे सम्बन्ध दिखाते हुए उन सूत्रों- की सरल भाषामें व्याख्या की गयी है । अकारादि-क्रमसे सूत्रोंकी वर्णानुक्रमणिका भी दी गयी है । आकार २०×३०–१६ पेजी, पृष्ठ १७६, मूल्य ।।I), सजिल्द १) पता—गीताप्रेस, पो० गीताप्रेस ( गोरखपुर ) सूचीपत्र मुफ्त मँगवाइये ।

श्रीमद्बादरायणप्रणीतब्रह्मसूत्राणां वर्णानुक्रमणिका अ० पा० सू० अ. अंशो नानाव्यपदेशादन्यथा चापि दाशकितवादित्वमधीयत एके २ ३ ४३ अकरणत्वाच्च न दोषस्तथा हि दर्शयति ... २ ४ ११ अक्षरधियां त्ववरोधः सामान्य- तद्भावाभ्यामौपसदवत्तदुक्तम् ३ ३ ३३ अक्षरमम्बरान्तधृतेः ... १ ३ १० अग्निहोत्रादि तु तत्कार्यायैव तद्दर्शनात् ... ४ १ १६ अग्न्यादिगतिश्रुतेरिति चेन्न भाक्तत्वात् ... ३ १ ४ अङ्गावबद्धास्तु न शाखासु हि प्रतिवेदम् ... ३ ३ ५५ अङ्गत्वानुपपत्तेश्च ... २ २ ८ अङ्गेषु यथाश्रयभावः ... ३ ३ ६१ अचलत्वं चापेक्ष्य ... ४ १ ९ अणवश्च ... २ ४ ७ अणुश्च ... २ ४ १३ अत एव च नित्यत्वम् ... १ ३ २९ अत एव च सर्वाण्यनु ... ४ २ २ अत एव चाग्नीन्धनाद्यनपेक्षा ३ ४ २५ अत एव चानन्याधिपतिः ४ ४ ९ अत एव चोपमा सूर्यकादिवत् ३ २ १८ अत एव न देवता भूत च ... १ २ २७ अत एव प्राणः ... १ १ २३ अतः प्रबोधोऽस्मात् ... ३ २ ८ अतश्चायनेऽपि दक्षिणे ... ४ २ २० अतस्त्वितरज्ज्यायो लिङ्गाच्च ३ ४ ३९ अतिदेशाच्च ... ३ ३ ४६ अतोऽनन्तेन तथा हि लिङ्गम् ३ २ २६ अतोऽन्यापि ह्येकेषामुभयोः ... ४ १ १७ अत्ता चराचरग्रहणात् ... १ २ ९ वे० द० २५— अ० पा० सू० अथातो ब्रह्मजिज्ञासा ... १ १ १ अदृश्यत्वादिगुणको धर्मोक्तेः ... १ २ २१ अदृष्टानियमात् ... २ ३ ५१ अधिकं तु भेदनिर्देशात् ... २ १ २२ अधिकोपदेशात्तु बादरायणस्यैवं तद्दर्शनात् ... ३ ४ ८ अधिष्ठानानुपपत्तेश्च ... २ २ ३९ अध्ययनमात्रवतः ... ३ ४ १२ अनभिभवं च दर्शयति ... ३ ४ ३५ अनवस्थितेरसंभवाच्च नेतरः ... १ २ १७ अनारब्धकार्ये एव तु पूर्वे तदवधेः ... ४ १ १५ अनाविष्कुर्वन्नन्वयात् ... ३ ४ ५० अनावृत्तिः शब्दादनावृत्तिः शब्दात् ... ४ ४ २२ अनियमः सर्वेषामविरोधः शब्दानुमानाभ्याम् ... ३ ३ ३१ अनिष्टादिकारिणामपि च श्रुतम् ३ १ १२ अनुकृतेस्तस्य च ... १ ३ २२ अनुज्ञापरिहारौ देहसंबन्धाज्ज्यो- तिरादिवत् ... २ ३ ४८ अनुपपत्तेस्तु न शारीरः ... १ २ ३ अनुबन्धादिभ्यः प्रज्ञान्तरपृथ- क्त्ववद्दृष्टश्च तदुक्तम् ... ३ ३ ५० अनुष्ठेयं बादरायणः साम्यश्रुतेः ३ ४ १९ अनुस्मृतेर्बादरिः ... १ २ ३० अनुस्मृतेश्च ... २ २ २५ अनेन सर्वगतत्वमायामशब्दा- दिभ्यः ... ३ २ ३७ अन्तर उपपत्तेः ... १ २ १३ अन्तरा चापि तु तद्दृष्टेः ३ ४ ३६ अन्तरा भूतग्रामवत्स्वात्मनः १ ३ ३५

( २ ) अ० पा० सू० अ० पा० सू० अन्तरा विज्ञानमनसी क्रमेण अबाधाच्च ... ... ३ ४ २९ तल्लिङ्गादिति चेन्नाविशेषात् २ ३ १५ अभावं बादरिराह ह्येवम् ... ४ ४ १० अन्तर्याम्यधिदैवादिषु तद्धर्मव्य- अभिध्योपदेशाच्च ... १ ४ २४ पदेशात् ... ... १ २ १८ अभिमानिव्यपदेशस्तु विशेषा- अन्तवत्त्वमसर्वज्ञता वा ... २ २ ४१ नुगतिभ्याम् ... २ १ ५ अन्तस्तद्धर्मोपदेशात् ... १ १ २० अभिव्यक्तिरित्याश्मरथ्यः ... १ २ २९ अन्त्यावस्थितेश्चोभयनित्यत्वाद- अभिसन्ध्यादिष्वपि चैवम् ... २ ३ ५२ विशेषः ... ... २ २ ३६ अभ्युपगमेऽप्यर्थाभावात् ... २ २ ६ अन्यत्राभावाच्च न तृणादिवत् २ २ ५ अम्बुवदग्रहणात्तु न तथात्वम् ३ २ १९ अन्यथात्वं शब्दादिति चेन्ना- अरूपवदेव हि तत्प्रधानत्वात् ३ २ १४ विशेषात् ... ... ३ ३ ६ अर्चिरादिना तत्प्रथितेः ... ४ ३ १ अन्यानुमितौ च ज्ञशक्तिवि- अर्भकौकस्त्वात्तद्व्यपदेशाच्च नेति योगात् ... ... २ २ ९ चेन्न निचाय्यत्वादेवं व्योमवच्च १ २ ७ अन्यथा भेदानुपपत्तिरिति चेन्नो- अल्पश्रुतेरिति चेत्तदुक्तम् ... १ ३ २१ पदेशान्तरवत् ... ... ३ ३ ३६ अवस्थितिवैशेष्यादिति चेन्ना- अन्यभावव्यावृत्तेश्च ... १ ३ १२ द्ध्युपगमाद्धि हि ... २ ३ २४ अन्याधिष्ठितेषु पूर्ववदभिलापात् ३ १ २४ अवस्थितेरिति काशकृत्स्नः ... १ ४ २२ अन्यार्थे तु जैमिनिः प्रश्नव्या- अविभागेन दृष्टत्वात् ... ४ ४ ४ ख्यानाभ्यामपि चैवमेके ... १ ४ १८ अविभागो वचनात् ... ४ २ १६ अन्यार्थश्च परामर्शः ... १ ३ २० अविरोधश्चन्दनवत् ... २ ३ २३ अन्वयादिति चेत्स्यादवधारणात् ३ ३ १७ अशुद्धमिति चेन्न शब्दात् ... ३ १ २५ अपरिग्रहाच्चात्यन्तमनपेक्षा ... २ २ १७ अश्मादिवच्च तदनुपपत्तिः ... २ १ २३ अपि च सप्त ... ... ३ १ १५ अश्रुतत्वादिति चेन्नेष्टादिकारिणां अपि च स्मर्यते ... १ ३ २३ प्रतीतेः ... ... ३ १ ६ अपि च स्मर्यते ... २ ३ ४५ असति प्रतिज्ञोपरोधो यौगपद्य- अपि च स्मर्यते ... ३ ४ ३० मन्यथा ... ... २ २ २१ अपि च स्मर्यते ... ३ ४ ३७ असदिति चेन्न प्रतिषेधमात्रत्वात् २ १ ७ अपि चैवमेके ... ३ २ १३ असद्व्यपदेशान्नेति चेन्न धर्मान्त- अपिसंराधने प्रत्यक्षानुमाना- रेण वाक्यशेषात् ... २ १ १७ भ्याम् ... ... ३ २ २४ असंततेश्चाव्यतिकरः ... २ ३ ४९ अपीतौ तद्वत् प्रसङ्गादसमञ्जसम् २ १ ८ असंभवस्तु सतोऽनुपपत्तेः ... २ ३ ९ अप्रतीकालम्बनानयतीति बाद- असार्वत्रिकी ... ... ३ ४ १० रायण उभयथाऽदोषात् अस्ति तु ... ... २ ३ २ तत्क्रतुश्च ... ... ४ ३ १५ अस्मिन्नस्य च तद्योगं शास्ति १ १ १९

( ३ ) अ० पा० सू० अ० पा० सू० अन्त्यं चोपपत्तेरेष उपमा ॰॰ ४ २ ११ इ. आ. इतरपरामर्शात्स इति चेन्ना- आकाशस्तल्लिङ्गात् ॰॰॰ १ १ २२ संभवात् ॰॰॰ ॰॰॰ १ ३ १८ आकाशे चाविशेषात् ॰॰॰ २ २ २४ इतरव्यपदेशाद्धिताकरणादि- आकाशोऽर्थान्तरत्वादिव्यपदे- दोषप्रसक्तिः ॰॰॰ ॰॰॰ २ १ २१ शात् ॰॰॰ ॰॰॰ १ ३ ४१ इतरस्याप्येवमसंश्लेषः पाते तु ४ १ १४ आचारदर्शनात् ॰॰॰ ॰॰॰ ३ ४ ३ इतरेतरप्रत्ययत्वादिति चेन्नो- आतिवाहिकास्तल्लिङ्गात् ॰॰॰ ४ ३ ४ त्पत्तिमात्रनिमित्तत्वात् ॰॰॰ २ २ १९ आत्मकृतेः परिणामात् ॰॰॰ १ ४ २६ इतरे त्वर्थसामान्यात् ॰॰॰ ३ ३ १२ आत्मगृहीतिरितरवदुत्तरात् ॰॰॰ ३ ३ १६ इतरेषां चानुपलब्धेः ॰॰॰ २ १ २ आत्मनि चैवं विचित्राश्च हि ॰॰ २ १ २८ इयदामननात् ॰॰॰ ॰॰॰ ३ ३ ३४ आत्मशब्दाच्च ॰॰॰ ३ ३ १५ ई. आत्मा प्रकरणात् ॰॰॰ ४ ४ ३ ईक्षतिकर्मव्यपदेशात् सः ॰॰॰ १ ३ १३ आत्मेति तूपगच्छन्ति ग्राह- ईक्षतेर्नाशब्दम् ॰॰॰ ॰॰॰ १ १ ५ यन्ति च ॰॰॰ ॰॰॰ ४ १ ३ उ. आदरादलोपः ॰॰॰ ॰॰॰ ३ ३ ४० उत्क्रमिष्यत एवंभावादित्यौ- आदित्यादिमतयश्चाङ्ग उपपत्तेः ४ १ ६ डुलोमिः ॰॰॰ ॰॰॰ १ ४ २१ आख्यानाय प्रयोजनाभावात् ॰॰ ३ ३ २४ उत्क्रान्तिगत्यागतीनाम् ॰॰॰ २ ३ १९ आनन्दमयोऽभ्यासात् ॰॰॰ १ १ १२ उत्तराच्चेदाविर्भूतस्वरूपस्तु ॰॰॰ १ ३ १९ आनन्दादयः प्रधानस्य ॰॰॰ ३ ३ ११ उत्तरोत्पादे च पूर्वनिरोधात् ॰॰॰ २ २ २० आनर्थक्यमिति चेन्न तदपेक्षत्वात् ३ १ १० उत्पत्त्यसंभवात् ॰॰॰ ॰॰॰ २ २ ४२ आनुमानिकमप्येकेषामिति चेन्न उदासीनानामपि चैवं सिद्धिः २ २ २७ शरीरूपकविन्यस्तगृहीतैर्दर्श- उपदेशभेदान्नेति चेन्नोभयस्मि- यति च ॰॰॰ ॰॰॰ १ ४ १ न्नप्यविरोधात् ॰॰॰ ॰॰॰ १ १ २७ आपः ॰॰॰ ॰॰॰ २ ३ ११ उपपत्तेश्च ॰॰॰ ॰॰॰ ३ २ ३५ आ प्रायणात्तत्रापि हि दृष्टम् ॰॰ ४ १ १२ उपपद्यते चाप्युपलभ्यते च ॰॰ २ १ ३६ आभासएव च ॰॰॰ २ ३ ५० उपपन्नस्तल्लक्षणार्थोपलब्धे- आमनन्ति चैनमस्मिन् ॰॰॰ १ २ ३२ र्लोकवत् ॰॰॰ ॰॰॰ ३ ३ ३० आर्त्विज्यमित्यौडुलोमिस्तस्मै हि उपपूर्वमपि त्वेके भावमशन- परिक्रीयते ॰॰॰ ३ ४ ४५ वत्तदुक्तम् ॰॰॰ ॰॰॰ ३ ४ ४२ आवृत्तिरसकृदुपदेशात् ॰॰॰॰ ४ १ १ उपमर्दे च ॰॰॰ ॰॰॰ ३ ४ २६ आसीनः संभवात् ॰॰॰ ४ १ ७ उपलब्धिवदनियमः ॰॰॰ २ ३ ३७ आह च तन्मात्रम् ॰॰॰ ३ २ १६ उपसंहारदर्शनान्नेति चेन्न क्षीरवद्धि ॰॰॰ २ १ २४

( ४ ) अ० पा० सू० उपसंहारोऽर्थाभेदाद्विधिशेष- वत्समाने च ... ३ ३ ५ उपस्थितेऽतस्तद्वचनात् ... ३ ३ ४१ उपादानात् ... २ ३ ३५ उभयथा च दोषात् ... २ २ १६ उभयथा च दोषात् ... २ २ २३ उभयथापि न कर्मातस्तदभावः २ २ १२ उभयव्यपदेशात्त्वहिकुण्डलवत् ३ २ २७ उभयव्यामोहात्तत्सिद्धेः ... ४ ३ ५ ऊ. ऊर्ध्वरेतःसु च शब्दे हि ... ३ ४ १७ ए. एक आत्मनः शरीरे भावात् ... ३ ३ ५३ एतेन मातरिश्वा व्याख्यातः ... २ ३ ८ एतेन योगः प्रत्युक्तः ... २ १ ३ एतेन शिष्टापरिग्रहा अपि व्याख्याताः ... ... २ १ १२ एतेन सर्वे व्याख्याता व्याख्याताः ... ... १ ४ २८ एवं चात्माकात्स्न्र्यम् ... २ १ ३४ एवं मुक्तिफलानियमस्तदवस्था- वधृतेस्तदवस्थावधृतेः ... ३ ४ ५२ एवमप्युपन्यासात्पूर्वभावाद- विरोधं बादरायणः ... ४ ४ ७ ऐ. ऐहिकमप्यप्रस्तुतप्रतिबन्धे तद्- र्शनात् ... ... ३ ४ ५१ क. कम्पनात् ... १ ३ ३९ करणवच्चेन्न भोगादिभ्यः ... २ २ ४० कर्ता शास्त्रार्थवत्त्वात् ... २ ३ ३३ कर्मकर्तृव्यपदेशाच्च ... १ २ ४ कल्पनोपदेशाच्च मध्वादिषद- विरोधः ... ... १ ४ १० अ० पा० सू० कामकारेण चैके ... ... ३ ४ १५ कामाच्च नानुमानापेक्षा ... १ १ १८ कामाद्यैतरत्र तत्र चायतना- दिभ्यः ... ३ ३ ३९ काम्यास्तु यथाकामं समुच्चीये- रन्न वा पूर्वहेत्वभावात् ३ ३ ६० कारणत्वेन चाकाशादिषु यथा- व्यपदिष्टोक्तेः ... १ ४ १४ कार्ये बादरिरस्य गत्युपपत्तेः ... ४ ३ ७ कार्याख्यानादपूर्वम् ... ३ ३ १८ कार्यात्यये तदध्यक्षेण सहातः परमभिधानात् ... ... ४ ३ १० कृतप्रयत्नापेक्षस्तु विहितप्रति- षिद्धावैय्यर्थ्यादिभ्यः ... २ ३ ४१ कृतात्ययेऽनुशयवान्दृष्टस्मृतिभ्यां ययेतमनेवं च ... ३ १ ८ कृत्स्नभावात्तु गृहिणोपसंहारः ... ३ ४ ४८ कृत्स्नप्रसक्तिर्निरवयवत्वशब्द- कोपो वा ... ... २ १ २६ क्षणिकत्वाच्च ... ... २ २ ३१ क्षत्रियत्वंगतेश्चोत्तरत्र चैत्ररथेन लिङ्गात् ... ... १ ३ ३५ ग. गतिशब्दाभ्यां तथा हि दृष्टं लिङ्गं च ... ... १ ३ १५ गतिसामान्यात् ... ... १ १ १० गतेरर्थवत्त्वमुभयथान्यथा हि विरोधः ... ... ३ ३ २९ गुणसाधारण्यश्रुतेश्च ... ३ ३ ६४ गुणाद्वा लोकवत् ... २ ३ २५ गुहां प्रविष्टावात्मानौ हि तद्दर्शनात् ... ... १ २ ११ गौणश्चेन्नात्मशब्दात् ... १ १ ६

( ५ ) अ० पा० सू० गौण्यसम्भवात् ... ... २ ३ ३ गौण्यसम्भवात् ... ... २ ४ २ च. चक्षुरादिवत्तु तत्सहशिष्ट्या- दिभ्यः ... ... २ ४ १० चमसवदविशेषात् ... ... १ ४ ८ चरणादिति चेन्नोपलक्षणार्थेति कार्ष्णाजिनिः ... ... ३ १ ९ चराचरव्यपाश्रयस्तु स्यात्तद्व्य- पदेशो भाक्तस्तद्भावभावित्वात् २ ३ १६ चितितन्मात्रेण तदात्मकत्वा- दित्यौडुलोमिः ... ... ४ ४ ६ छ. छन्दत उभयाविरोधात् ... ३ ३ २८ छन्दोऽभिधानान्नेति चेन्न तथा चेतोऽर्पणनिगदात्तथा हि दर्शनम् १ १ २५ ज. जगद्वाचित्वात् ... ... १ ४ १६ जगद्व्यापारवर्जं प्रकरणादसन्नि- हितत्वाच्च ... ... ४ ४ १७ जन्माद्यस्य यतः ... ... १ १ २ जीवमुख्यप्राणलिङ्गान्नेति चेत्तद्व्याख्यातम् ... ... १ ४ १७ जीवमुख्यप्राणलिङ्गान्नेति चेन्नोपासात्रैविध्यादाश्रितत्वा- दिह तद्योगात् ... ... १ १ ३१ ज्ञेयत्वावचनाच्च ... ... १ ४ ४ ज्ञोऽत एव ... ... २ ३ १८ ज्योतिराद्यधिष्ठानं तु तदामननात् २ ४ १४ ज्योतिरूपक्रमा तु तथा ह्यधी- यत एके ... ... १ ४ ९ ज्योतिर्दर्शनात् ... ... १ ३ ४० ज्योतिश्चरणाभिधानात् ... १ १ २४ अ० पा० सू० ज्योतिषि भावाच्च ... ... १ ३ ३८ ज्योतिषैकेषामसत्यन्ने ... ... १ ४ १५ त. त इन्द्रियाणि तद्व्यपदेशादन्यत्र श्रेष्ठात् ... ... २ ४ १० तच्छ्रुतेः ... ... ३ ४ ५ तदितोऽधि वरुणः सम्बन्धात् ४ ३ ३ तत्तु समन्वयात् ... ... १ १ ४ तत्पूर्वकत्वाद्राचः ... ... २ ४ ५ तत्प्राक्श्रुतेश्च ... ... २ ४ ६ तत्रापि च तद्व्यापारादविरोधः ३ १ १६ तथा च दर्शयति ... ... २ ३ २६ तथा चैकवाक्यतोपबन्धात् ... ३ ४ २८ तथान्यप्रतिषेधात् ... ३ २ ३६ तथा प्राणाः ... ... २ ४ २ तदधिगम उत्तरपूर्वाघयोरश्लेष- विनाशौ तद्व्यपदेशात् ... ४ १ १३ तदधीनत्वादर्थवत् ... १ ४ ३ तदनन्यत्वमारम्भणशब्दादिभ्यः २ १ १४ तदन्तरप्रतिपत्तौ रंहति सपरि- ष्वक्तः प्रश्ननिरूपणाभ्याम् ... ३ १ १ तदभावो नाडीषु तच्छ्रुतेरा- त्मनि च ... ... ३ २ ७ तदभावनिर्धारणे च प्रवृत्तेः ... १ ३ ३७ तदभिध्यानादेव तु तल्लिङ्गात् २ ३ १३ तदव्यक्तमाह हि ... ३ २ २३ तदापीतेः संसारव्यपदेशात् ... ४ २ ८ तदुपर्यपि बादरायणः सम्भवात् १ ३ २६ तदोकोऽग्रज्वलनं तत्प्रकाशितद्वारे विद्यासामर्थ्यात्तच्छेषगत्यनुस्मृ- तियोगाच्च हार्दानुगृहीतः शता- धिकया ... ... ४ २ १७ तद्गुणसारत्वात्तु तद्व्यपदेशः प्राज्ञवत् ... ... २ ३ २९

( ६ ) अ० पा० सू० तद्धेतुव्यपदेशाच्च ... १ १ १४ तद्भूतस्य तु नातद्भावो जैमिनेरपि नियमात्तद्रूपाभावेभ्यः ... ३ ४ ४० तद्वतो विधानात् ... ३ ४ ६ तन्निर्धारणानियमस्तद्दृष्टेः पृथ- ग्ध्यप्रतिबन्धः फलम् ... ३ ३ ४२ तन्निष्ठस्य मोक्षोपदेशात् ... १ १ ७ तन्मनः प्राण उत्तरात् ... ४ २ ३ तन्वभावे संध्यवदुपपत्तेः ... ४ ४ १३ तर्काप्रतिष्ठानादप्यन्यथानुमेय- मिति चेदेवमप्यनिर्मोक्षप्रसङ्गः २ १ ११ तस्य च नित्यत्वात् ... २ ४ १६ तानि परे तथा ह्याह ... ४ २ १५ तुल्यं तु दर्शनम् ... ३ ४ ९ तृतीयशब्दावरोधः संशोकजस्य ३ १ २१ तेजोऽतस्तथा ह्याह ... २ ३ १० त्रयाणामेव चैवमुपन्यासः प्रश्नश्च १ ४ ६ त्र्यात्मकत्वात्तु भूयस्त्वात् ... ३ १ २ द. दर्शनाच्च ... ... ३ १ २० दर्शनाच्च ... ... ३ २ २१ दर्शनाच्च ... ... ३ ३ ४८ दर्शनाच्च ... ... ३ ३ ६६ दर्शनाच्च ... ४ ३ १३ दर्शयतश्चैवं प्रत्यक्षानुमाने ... ४ ४ २० दर्शयति च ... ३ ३ ४ दर्शयति च ... ३ ३ २२ दर्शयति चाथो अपि स्मर्यते ... ३ २ १७ दहर उत्तरेभ्यः ... १ ३ १४ दृश्यते तु ... २ १ ६ देवादिवदपि लोके ... २ १ २५ देहयोगाद्वा सोऽपि ... ३ २ ६ द्युभ्वाद्यायतनं स्वशब्दात् ... १ ३ १ अ० पा० सू० द्वादशाहवदुभयविधं बादरायणोऽतः ... ४ ४ १२ ध. धर्मं जैमिनिरत एव ... ३ २ ४० धर्मोपपत्तेश्च ... १ ३ ९ धृतेश्च महिम्नोऽस्यास्मि- न्नुपलब्धेः ... १ ३ १६ ध्यानाच्च ... ४ १ ८ न. न कर्माविभागादिति चेन्नानादित्वात् ... २ १ ३५ न च कर्तुः करणम् ... २ २ ४३ न च कार्ये प्रतिपत्त्यभिसन्धिः ४ ३ १४ न च पर्यायादप्यविरोधो विकारादिभ्यः ... २ २ ३५ न च स्मार्तमतद्धर्माभिलापात् १ २ १९ न चाधिकारिकमपि पतनानु- मानात्तदयोगात् ... ३ ४ ४१ न तु दृष्टान्तभावात् ... २ १ ९ न तृतीये तथोपलब्धेः ... ३ १ १८ न प्रतीके न हि सः ... ४ १ ४ न प्रयोजनवत्त्वात् ... २ १ ३२ न भावोऽनुपलब्धेः ... २ २ ३० न भेदादिति चेन्न प्रत्येकमत- द्दचनात् ... ३ २ १२ न वक्तुरात्मोपदेशादिति चेदध्यात्मसम्बन्धभूमा ह्यस्मिन् १ १ २९ न वा तत्सहभावाश्रुतेः ... ३ ३ ६५ न वा प्रकरणभेदात्परोवरीय- स्त्वादिचत् ... ३ ३ ७ न वायुक्रिये पृथगुपदेशात् ... २ ४ ९ न वा विशेषात् ... ... ३ ३ २१ न वियदश्रुतेः ... ... २ ३ १ न विलक्षणत्वादस्य तथात्वं च शब्दात् ... ... २ १ ४

प्रकरणात् ... १ ३ ६

( ७ ) अ० पा० सू० अ० पा० सू० न संख्योपसंग्रहादपि नाना- परमतः सेतून्मान सम्बन्ध- भावादतिरेकाच्च ... १ ४ ११ भेदव्यपदेशेभ्यः , ... ३ २ ३१ न सामान्यात् 'युपलब्धेर्मृत्यु- परात्तु तच्छ्रुतेः ... .. २ ३ ४१ वन्नहि लोकापत्ति. ३ ३ ५१ पराभिध्यानात्तु तिरोहितं ततो । न स्थानतोऽपि परस्योभयलिङ्गं ह्यस्य बन्धविपर्ययौ ... ३ २ ५ सर्वत्र हि ... ३ २ ११ परामर्शं जैमिनिरचोदना ' नाणुरतच्छुतेरिति चेन्नेतराधि- चापवदति हि . ... ३ ४ १८ कारात् ... २ ३ २१ परेण च शब्दस्य ताद्विध्यं नातिचिरेण विशेषात् ... ३ १ २३ भूयस्त्वात्त्वनुबन्धः ... ३ ३ ५२ नात्माश्रुतेर्नित्यत्वाच्च ताभ्यः २ ३ १७ पारिप्लवार्था इति चेन्न विशेषि- नाना शब्दादिभेदात् ... ३ ३ ५८ तत्वात् ... ३ ४ २३ नानुमानमतच्छब्दात् ... १ ३ ३ पुंस्त्वादिवत्त्वस्य सतोऽभिव्यक्ति- नाभाव उपलब्धेः ... २ २ २८ योगात् ... २, ३, ३१ नाविशेषात् ... ... ३ ४ १३ पुरुषविद्यायामिव चेतरेषामना- नासतोऽदृष्टत्वात् ... २ २ २६ म्नानात् ... ३ ३ २४ नित्यमेव च भावात् ... २ २ १४ पुरुषार्थोऽतः शब्दादिति नित्ये,पलब्ध्यनुपलब्धिप्रसङ्गोऽ- बादरायणः ... ... ३ ४ १ न्यतरनियमो वान्यथा ... २ ३ ३२ पुरुषाश्मवदिति चेत्तथापि ... २ २ ७ नियमाच्च ... ३ ४ ७ पूर्वं तु बादरायणो हेतुव्य- निर्मातारं चैके पुत्रादयश्च ... ३ २ २ पदेशात् ... ... ३ २ ४१ निशि नेति चेन्न सम्बन्धस्य पूर्ववद्वा ... ... ३ २ २१ यावद्देहभावित्वाद्दर्शयति च ४ २ १९ पूर्वविकल्पः प्रकरणात्स्यात्क्रिया- नेतरोऽनुपपत्तेः ... १ १ १६ मानसवत् ... ... ३ ३ ४५ नैकस्मिन्दर्शयतो हि ... ४ २ ६ पृथगुपदेशात् ... २ ३ २८ नैकस्मिन्नसंभवात् ... २ २ ३३ पृथिव्यधिकाररूपशब्दान्तरेभ्यः २ ३ १२ नोपमर्देनातः ... ४ २ १० प्रकरणाच्च ... १ २ १० प्रकरणात् ... १ ३ ६ प. प्रकाशवच्चावैयर्थ्यात् ... ३ २ १५ पञ्चवृत्तर्मनोवद्व्यपदिश्यते ... २ ४ १२ प्रकाशादिवच्चावैशेष्यं प्रकाशश्च पटवच्च ... ... २ १ १९ कर्मण्यभ्यासात् .. ... ३ २ २५ पत्यादिशब्देभ्यः ... १ ३ ४३ प्रकाशादिवन्नैवं परः ... २ ३ ४६ पत्युरसामञ्जस्यात् ... २ २ ३७ प्रकाशाश्रयवद्वा तेजस्त्वात् ... ३ २ २८ पयोऽम्बुवच्चेत्तत्रापि ... २ २ ३ प्रकृतिश्च प्रतिज्ञादृष्टान्तानु- परं जैमिनिर्मुख्यत्वात् ... ४ ३ १२ परोधात् ... ... १ ४ २३

( ८ ) अ० पा० सू० प्रकृतैतावत्त्वं हि प्रतिषेधति

  • ततो ब्रवीति च भूयः ... ३ २ २२ प्रतिज्ञासिद्धेर्लिङ्गमश्मरथ्यः... १ ४ २० प्रतिज्ञाहानेर्व्यतिरेकाच्छ- ब्देभ्यः ... ... २ ३ ६ प्रतिषेधाच्च ... ... ३ २ ३० प्रतिषेधादिति चेन्न शारीरात् ४ २ १२ प्रतिसंख्याप्रतिसंख्यानिरोधा- प्राप्तिरविच्छेदात् ... ... २ २ २२ प्रत्यक्षोपदेशादिति चेन्नाधिकारिक- कमण्डलस्थोक्तेः ... ४ ४ १८ प्रथमेऽश्रवणादिति चेन्न ता एव ह्युपपत्तेः ... ... ३ १ ५ प्रदानवदेव तदुक्तम् ३ ३ ४३ प्रदीपवदावेशस्तथा हि दर्शयति ४ ४ १५ प्रदेशादिति चेन्नान्तर्भावात् ... २ ३ ५३ प्रवृत्तेश्च ... ... २ २ २ प्रसिद्धेश्च ... ... १ ३ १७ प्राप्तेश्च ... ... ३ १ ३
  • प्राणभृच्च ... ... १ ३ ४ प्राणक्त शब्दात् .. ... २ ४ १५ प्राणस्तथानुगमात् ... १ १ २८ प्राणादयो वाक्यशेषात् ... १ ४ १२ प्रियशिरस्त्वाद्यप्राप्तिरुपचया- पचयौ हि भेदे... ... ३ ३ १२ फ. फलमत उपपत्तेः ... ... ३ २ ३८ ब. बहिस्तूभयथापि स्मृतेराचाराच्च ३ ४ ४३ बुद्ध्यर्थः पादवत् ... ३ २ ३३ ब्रह्मदृष्टिरुत्कर्षात् ... ४ १ ५ ब्राह्मेण जैमिनिरुपन्यासादिभ्यः ४ ४ ५ अ० पा० सू० भ. भाक्तं वा नात्मवित्त्वात्तथा हि दर्शयति ... ... ३ १ ७ भावं जैमिनिर्विकल्पामननात् ४ ४ १७ भावं तु बादरायणोऽस्ति हि ... १ ३ ३३ भावशब्दाच्च ... ... ३ ४ २२ भावे चोपलब्धेः ... ... २ १ १५ भावे जाग्रद्वत् ... ... ४ ४ १४ भूतादिपादव्यपदेशोपपत्तेश्चैवम् १ १ २६ भूतेषु तच्छ्रुतेः ... ... ४ २ ५ भूमा संप्रसादादध्युपदेशात् ... १ ३ ८ भूम्नः क्रतुवज्ज्यायस्त्वं तथा हि दर्शयति ... ... ३ ३ ५७ भेदव्यपदेशाच्च ... ... १ १ १७ भेदव्यपदेशाच्चान्यः ... १ १ २१ भेदव्यपदेशात् ... ... १ ३ ५ भेदश्रुतेः ... ... २ ४ १८ भेदान्नेति चेन्नैकस्यामपि ... ३ ३ २ भोक्त्रापत्तेरविभागश्चेत्स्या- ल्लोकवत् ... ... २ १ १३ भोगमात्रसाम्यलिङ्गाच्च ... ४ ४ २१ भोगेन त्वितरे क्षपयित्वा संपद्यते ४ १ १९ मध्वादिष्वसंभवादधिकरणं जैमिनिः ... ... १ ३ ३१ मन्त्रवर्णाच्च ... ... २ ३ ४४ मन्त्रादिवद्वाविरोधः ... ३ ३ ५६ महद्दीर्घवद्वा ह्रस्व- परिमण्डलाभ्याम् ... २ २ ११ महद्वच्च ... १ ४ ७ म. मासादि भौमं यथा- शब्दमितरयोश्च ... २ ४ २३ मान्त्रवर्णिकमेव च गीयते ... १ १ १५

प्रकरणात् ··· ··· १ ४ ५

( ९ ) अ० पा० सू० मायामात्रं तु कात्स्न्र्येनान- भिव्यक्तस्वरूपत्वात् ··· ३ २ ३ मुक्तः प्रतिज्ञानात् ··· ४ ४ २ मुक्तोपसृप्यव्यपदेशात् ··· १ ३ २ मुग्धेऽर्धसंपत्तिःपरिशेषात् ··· ३ २ १० मौनवदितरेषामप्युपदेशात् ··· ३ ४ ४९ य. यत्रैकाग्रता तत्राविशेषात् ··· ४ १ ११ यथा च तक्षोभयथा ··· २ ३ ४० यथा च प्राणादि ··· २ १ २० यदेव विद्ययेति हि ··· ४ १ १८ यावदधिकारमवस्थितिराधिका- रिकाणाम् ··· ३ ३ ३२ यावदात्मभावित्वाच्च न दोषस्तद्दर्शनात् ··· २ ३ ३० यावद्विकारं तु विभागो लोकवत् २ ३ ७ युक्तः शब्दान्तराच्च ··· २ १ १८ योगिनः प्रति च स्मर्यते स्मार्ते चैते ··· ४ २ २१ योनिश्च हि गीयते ··· १ ४ २७ योनेः शरीरम् ··· ३ १ २७ र. रचनानुपपत्तेश्च नानुमानम् ··· २ २ १ रश्म्यनुसारी ··· ४ २ १८ रूपादिमत्त्वाच्च विपर्ययो दर्शनात् ··· २ २ १५ रूपोपन्यासाच्च ··· १ २ २३ रेतःसिग्योगोऽथ ··· ३ १ २६ ल. लिङ्गभूयस्त्वात्तद्धि बलीयस्तदपि ३ ३ ४४ लिङ्गाच्च ··· ४ १ २ लोकवत्तु लीलाकैवल्यम् ··· २ १ ३३ अ० पा० सू० व. वदतीति चेन्न प्राज्ञो हि प्रकरणात् ··· ··· १ ४ ५ वाक्यान्वयात् ··· ··· १ ४ १९ वाङ्मनसि दर्शनाच्छब्दाच्च ··· ४ २ १ वायुमब्दादविशेषविशेषाभ्याम् ४ ३ २ विकरणत्वान्नेति चेत्तदुक्तम् ··· २ १ ३१ विकल्पोऽविशिष्टफलत्वात् ··· ३ ३ ५९ विकारावर्ति च तथा हि स्थितिमाह ··· ··· ४ ४ १९ विकारशब्दान्नेति चेन्न प्राचुर्यात् १ १ १३ विज्ञानादिभावे वा तदप्रतिषेधः २ २ ४४ विद्याकर्मणोरिति तु प्रकृतत्वात् ३ १ १७ विद्यैव तु निर्धारणात् ··· ३ ३ ४७ विधिर्वा धारणवत् ··· ३ ४ २० विपर्ययेण तु क्रमोऽत उपपद्यते च ··· ··· २ ३ १४ विप्रतिषेधाच्च ··· ··· २ २ ४५ विप्रतिषेधाच्चासमञ्जसम् ··· २ २ १० विभागः शतवत् ··· ३ ४ ११ विरोधः कर्मणीति चेन्नानेकप्रति- पत्तेर्दर्शनात् ··· ··· १ ३ २७ विवक्षितगुणोपपत्तेश्च ··· १ २ २ विशेषं च दर्शयति ··· ४ ३ १६ विशेषणभेदव्यपदेशाभ्यां च नेतरौ ··· ··· १ २ २२ विशेषणाच्च ··· ··· १ २ १२ विशेषानुग्रहश्च ··· ३ ४ २८ विशेषितत्वाच्च ··· ४ ३ ८ विहारोपदेशात् ··· २ ३ ३४ विहितत्वाच्चाश्रमकर्मापि ··· ३ ४ ३२ वृद्धिह्रासभाक्त्वमन्तर्भावादु- भयसामञ्जस्यादेवम् ··· ३ २ २०

( १० ) अ० पा० सू० वेद्याद्यर्थभेदात् ... ३ ३ २५ वैद्युतेनैव ततस्तच्छ्रुतेः ... ४ ३ ६ वैधर्म्याच्च न स्वप्नादिवत् २ २ २९ वैशेष्यात्तु तद्वादस्तद्वादः २ ४ २२ वैश्वानरः साधारणशब्द- विशेषात् ... ... १ २ २४ वैषम्यनैर्घृण्ये न सापेक्षत्वात्तथा हि दर्शयति ... ... २ १ ३४ व्यतिरेकस्तद्भावाभावित्वान्न तूपलब्धिवत् ... ३ ३ ५४ व्यतिरेकानवस्थितेश्चानपेक्षत्वात् २ २ ४ व्यतिरेको गन्धवत् ... २ ३ २६ व्यतिहारो विशिंषन्ति हीतरवत् ३ ३ ३७ व्यपदेशाच्च क्रियायां न चेन्निर्देश- विपर्ययः ... ... २ ३ ३६ व्याप्तेश्च समञ्जसम् ... ३ ३ ९ श. शक्तिविपर्ययात् ... २ ३ ३८ शब्द इति चेन्नातः प्रभवात्प्रत्यक्षानुमानाभ्याम् ... १ ३ २८ शब्दविशेषात् ... ... १ २ ५ शब्दश्चातोऽकामकारे ... ३ ४ ३१ शब्दाच्च ... ... २ ३ ४ शब्दादिभ्योऽन्तःप्रतिष्ठानाच्च नेति चेन्न तथा दृष्ट्युपदेशाद- सम्भवात्पुरुषमपि चैनमधीयते १ २ २६ शब्दादेव प्रमितः ... १ ३ २४ शमदमाद्युपेतः स्यात्तथापि तु तद्विधेस्तदङ्गतया तेषामव- श्यानुष्ठेयत्वात् ... ३ ४ २७ शारीरश्चोभयेऽपि हि भेदेनैनमधीयते ... १ २ २० शास्त्रदृष्ट्या तूपदेशो वामदेववत् १ १ ३० अ० पा० सू० शास्त्रयोनित्वात् ... १ १ ३ शिष्टेश्च ... ३ ३ ६२ शुगस्य तदनादरश्रवणात्त- दाद्रवणात्सूच्यते हि ... १ ३ ३४ शेषत्वात्पुरुषार्थवादो यथा- न्येष्विति जैमिनिः ... ३ ४ २ श्रवणाध्ययनार्थप्रतिषेधात्स्मृ- तेश्च ... ... १ ३ ३८ श्रुतत्वाच्च ... ... १ १ ११ श्रुतत्वाच्च ... ... ३ २ ३९ श्रुतेश्च ... ... ३ ४ ४६ श्रुतेस्तु शब्दमूलत्वात् २ १ २७ श्रुतोपनिषत्कगत्यभिधानाच्च १ २ १६ श्रुत्यादिबलीयस्त्वाच्च न बाधः ३ ३ ४९ श्रेष्ठश्च ... ... २ ४ ८ स. संज्ञातश्चेत्तदुक्तमस्ति तु तदपि ३ ३ ८ संज्ञामूर्तिक्लप्तिस्तु त्रिवृत्कुर्वत उपदेशात् ... ... २ ४ २० संयमने त्वनुभूयेतरेषामारोहा- वरोहौ तद्गतिदर्शनात् ३ १ १३ संस्कारपरामर्शात्तदभावाभिला- पाच्च ... १ ३ ३६ स एव तु कर्मानुस्मृति- शब्दविधिभ्यः ... ३ २ ९ संकल्पादेव तु तच्छ्रुतेः ४ ४ ८ सत्त्वाच्चावरस्य ... २ १ १६ सन्ध्ये सृष्टिराह हि ... ३ २ १ सप्त गतेर्विशेषितत्वाच्च ... २ ४ ५ समन्वारम्भणात् ... ३ ४ ५ समवायाभ्युपगमाच्च साम्याद- नवस्थितेः ... ... २ २ १३ समाकर्षात् ... ... ३ ४ १५

( ११ ) अ० पा० सू० अ० पा० सू० समाध्यभावाच्च ... २ ३ ३९ सा च प्रशासनात् ... १ ३ ११ समान एवं चाभेदात् ... ३ ३ १९ साभाव्यापत्तिरुपपत्तेः ३ १ २२ समाननामरूपत्वाच्चावृत्तावप्य- सामान्यात्तु ... ... ३ २ ३२ विरोधो दर्शनात्स्मृतेश्च ... १ ३ ३० सामीप्यात्तु तद्व्यपदेशः ... ४ ३ ९ समाना चासृत्युपक्रमादमृतत्वं - साम्पराये तर्तव्याभावात्तथा ह्यन्ये ३ ३ २७ चानुपोष्य ... ४ २ ७ सुकृतदुष्कृते एवेति तु बादरिः ३ १ ११ समाहारात् ... ३ ३ ६३ सुखविशिष्टाभिधानादेव च .. १ २ १५ समुदाय उभयहेतुकेऽपि सुषुप्त्युत्क्रान्त्योर्भेदेन .. १ ३ ४२ तदप्राप्तिः ... २ २ १८ सूक्ष्मं तु तदर्हत्वात् ... १ ४ २ संपत्तेरिति जैमिनिस्तथा हि सूक्ष्मं प्रमाणतश्च तथोपलब्धेः ४ २ ९ दर्शयति ... ... १ २ ३१ सूचकश्च हि श्रुतेराचक्षते च संपद्याविर्भावः स्वेन शब्दात् ४ ४ १ तद्विदः .. ... ३ २ ४ संबन्धादेवमन्यत्रापि ... ३ ३ २० सैव हि सत्यादयः .. ३ ३ ३८ संबन्धानुपपत्तेश्च ... २ २ ३८ सोऽध्यक्षे तदुपगमादिभ्यः ... ४ २ ४ संश्रुतिगुण्याप्यापि प्रातः ३ ३ २३ स्तुतयेऽनुमतिर्वा ... ३ ४ १४ संभोगप्राप्तिरिति चेन्न स्तुतिमात्रमुपादानादिति वैशेष्यात् ... १ २ ८ चेन्नापूर्वत्वात् ... ... ३ ४ २१ सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशात् ... १ २ १ स्थानविशेषात्प्रकाशादिवत् ... ३ २ ३४ सर्वथानुपपत्तेश्च ... २ २ ३२ स्थानादिव्यपदेशाच्च .. १ २ १४ सर्वथापि त एवोभयलिङ्गात् ३ ४ ३४ स्थित्यदनाभ्यां च .. १ ३ ७ सर्वधर्मोपपत्तेश्च ... २ १ ३७ स्पष्टो ह्येकेषाम् ... ... ४ २ १३ सर्ववेदान्तप्रत्ययं चोदनाद्य- स्मरन्ति च ... ... २ ३ ४७ विशेषात् ... ३ ३ १ स्मरन्ति च ... ३ १ १४ सर्वान्नानुमतिश्च प्राणात्यये स्मरन्ति च ... ... ४ १ १० तद्दर्शनात् ... ... ३ ४ २८ स्मर्यते च ... ... ४ २ १५ सर्वापेक्षा च यज्ञादिश्रुतेरश्ववत् ३ ४ २६ स्मर्यतेऽपि च लोके ... ३ १ १९ सर्वा भेदादन्यत्रेमे ... ३ ३ १० स्मर्यमाणमनुमानं स्यादिति... १ २ २५ सर्वोपेता च तद्दर्शनात् ... २ १ ३० स्मृतेश्च ... ... १ २ ६ सहकारित्वेन च ३ ४ ३३ स्मृतेश्च ... ... ४ ३ ११ सहकार्यन्तरविधिः पक्षेण स्मृत्यनवकाशदोषप्रसङ्ग इति तृतीयं तद्वतो विध्यादिवत्... ३ ४ ४७ चेन्नान्यस्मृत्यनवकाशदोष- साक्षाच्चोभयाम्नानात् ... १ ४ २५ प्रसङ्गात् ... ... २ १ १ साक्षादप्यविरोधं जैमिनिः ... १ २ २८ स्याच्चैकस्य ब्रह्मशब्दवत् ... २ ३ ५ स्वपक्षदोषाच्च ... ... २ १ १०

( १२ ) अ० पा० सू०        अ० पा० सू० स्वपक्षदोषाच्च ... ... २ १ २९  स्वाप्ययात् ... ... १ १ ९ स्वशब्दान्मानाभ्यां च ... २ ३ २२  स्वामिनः फलश्रुतेरित्यात्रेयः ३ ४ ४४ स्वात्मना चोत्तरयोः ... २ ३ २०       ह. स्वाध्यायस्य तथात्वेन हि    हस्तादयस्तु स्थितेऽतो नैवम् २ ४ ६ समाचारेऽधिकाराच्च सववच्च   हानौ तूपायनशब्दशेषत्वात्कुशा- तन्नियमः ... ... ३ ३ ३   च्छन्दस्तुत्युपगानवत्तदुक्तम् ३ ३ २६ स्वाप्ययसम्पत्त्योरन्यतरापेक्षमा-  हृद्यपेक्षया तु मनुष्याधिकारत्वात् १ ३ २५ विष्कृतं हि ... ... ४ ४ १६  हेयत्वावचनाच्च ... ... १ १ ८