भारतकोश
संग्रह पर लौटें

ब्रह्मसूत्र (शाङ्करभाष्य सहित)

Brahma Sutras with Shankara Bhashya - Gita Press

महर्षि बादरायण / आदि शङ्कराचार्य द्वारा

स्रोत: गीताप्रेस गोरखपुर · गीताप्रेस गोरखपुर · 1950 (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished417 पृष्ठ

प्रकरणात् ··· ··· १ ४ ५

( ९ ) अ० पा० सू० मायामात्रं तु कात्स्न्र्येनान- भिव्यक्तस्वरूपत्वात् ··· ३ २ ३ मुक्तः प्रतिज्ञानात् ··· ४ ४ २ मुक्तोपसृप्यव्यपदेशात् ··· १ ३ २ मुग्धेऽर्धसंपत्तिःपरिशेषात् ··· ३ २ १० मौनवदितरेषामप्युपदेशात् ··· ३ ४ ४९ य. यत्रैकाग्रता तत्राविशेषात् ··· ४ १ ११ यथा च तक्षोभयथा ··· २ ३ ४० यथा च प्राणादि ··· २ १ २० यदेव विद्ययेति हि ··· ४ १ १८ यावदधिकारमवस्थितिराधिका- रिकाणाम् ··· ३ ३ ३२ यावदात्मभावित्वाच्च न दोषस्तद्दर्शनात् ··· २ ३ ३० यावद्विकारं तु विभागो लोकवत् २ ३ ७ युक्तः शब्दान्तराच्च ··· २ १ १८ योगिनः प्रति च स्मर्यते स्मार्ते चैते ··· ४ २ २१ योनिश्च हि गीयते ··· १ ४ २७ योनेः शरीरम् ··· ३ १ २७ र. रचनानुपपत्तेश्च नानुमानम् ··· २ २ १ रश्म्यनुसारी ··· ४ २ १८ रूपादिमत्त्वाच्च विपर्ययो दर्शनात् ··· २ २ १५ रूपोपन्यासाच्च ··· १ २ २३ रेतःसिग्योगोऽथ ··· ३ १ २६ ल. लिङ्गभूयस्त्वात्तद्धि बलीयस्तदपि ३ ३ ४४ लिङ्गाच्च ··· ४ १ २ लोकवत्तु लीलाकैवल्यम् ··· २ १ ३३ अ० पा० सू० व. वदतीति चेन्न प्राज्ञो हि प्रकरणात् ··· ··· १ ४ ५ वाक्यान्वयात् ··· ··· १ ४ १९ वाङ्मनसि दर्शनाच्छब्दाच्च ··· ४ २ १ वायुमब्दादविशेषविशेषाभ्याम् ४ ३ २ विकरणत्वान्नेति चेत्तदुक्तम् ··· २ १ ३१ विकल्पोऽविशिष्टफलत्वात् ··· ३ ३ ५९ विकारावर्ति च तथा हि स्थितिमाह ··· ··· ४ ४ १९ विकारशब्दान्नेति चेन्न प्राचुर्यात् १ १ १३ विज्ञानादिभावे वा तदप्रतिषेधः २ २ ४४ विद्याकर्मणोरिति तु प्रकृतत्वात् ३ १ १७ विद्यैव तु निर्धारणात् ··· ३ ३ ४७ विधिर्वा धारणवत् ··· ३ ४ २० विपर्ययेण तु क्रमोऽत उपपद्यते च ··· ··· २ ३ १४ विप्रतिषेधाच्च ··· ··· २ २ ४५ विप्रतिषेधाच्चासमञ्जसम् ··· २ २ १० विभागः शतवत् ··· ३ ४ ११ विरोधः कर्मणीति चेन्नानेकप्रति- पत्तेर्दर्शनात् ··· ··· १ ३ २७ विवक्षितगुणोपपत्तेश्च ··· १ २ २ विशेषं च दर्शयति ··· ४ ३ १६ विशेषणभेदव्यपदेशाभ्यां च नेतरौ ··· ··· १ २ २२ विशेषणाच्च ··· ··· १ २ १२ विशेषानुग्रहश्च ··· ३ ४ २८ विशेषितत्वाच्च ··· ४ ३ ८ विहारोपदेशात् ··· २ ३ ३४ विहितत्वाच्चाश्रमकर्मापि ··· ३ ४ ३२ वृद्धिह्रासभाक्त्वमन्तर्भावादु- भयसामञ्जस्यादेवम् ··· ३ २ २०

( १० ) अ० पा० सू० वेद्याद्यर्थभेदात् ... ३ ३ २५ वैद्युतेनैव ततस्तच्छ्रुतेः ... ४ ३ ६ वैधर्म्याच्च न स्वप्नादिवत् २ २ २९ वैशेष्यात्तु तद्वादस्तद्वादः २ ४ २२ वैश्वानरः साधारणशब्द- विशेषात् ... ... १ २ २४ वैषम्यनैर्घृण्ये न सापेक्षत्वात्तथा हि दर्शयति ... ... २ १ ३४ व्यतिरेकस्तद्भावाभावित्वान्न तूपलब्धिवत् ... ३ ३ ५४ व्यतिरेकानवस्थितेश्चानपेक्षत्वात् २ २ ४ व्यतिरेको गन्धवत् ... २ ३ २६ व्यतिहारो विशिंषन्ति हीतरवत् ३ ३ ३७ व्यपदेशाच्च क्रियायां न चेन्निर्देश- विपर्ययः ... ... २ ३ ३६ व्याप्तेश्च समञ्जसम् ... ३ ३ ९ श. शक्तिविपर्ययात् ... २ ३ ३८ शब्द इति चेन्नातः प्रभवात्प्रत्यक्षानुमानाभ्याम् ... १ ३ २८ शब्दविशेषात् ... ... १ २ ५ शब्दश्चातोऽकामकारे ... ३ ४ ३१ शब्दाच्च ... ... २ ३ ४ शब्दादिभ्योऽन्तःप्रतिष्ठानाच्च नेति चेन्न तथा दृष्ट्युपदेशाद- सम्भवात्पुरुषमपि चैनमधीयते १ २ २६ शब्दादेव प्रमितः ... १ ३ २४ शमदमाद्युपेतः स्यात्तथापि तु तद्विधेस्तदङ्गतया तेषामव- श्यानुष्ठेयत्वात् ... ३ ४ २७ शारीरश्चोभयेऽपि हि भेदेनैनमधीयते ... १ २ २० शास्त्रदृष्ट्या तूपदेशो वामदेववत् १ १ ३० अ० पा० सू० शास्त्रयोनित्वात् ... १ १ ३ शिष्टेश्च ... ३ ३ ६२ शुगस्य तदनादरश्रवणात्त- दाद्रवणात्सूच्यते हि ... १ ३ ३४ शेषत्वात्पुरुषार्थवादो यथा- न्येष्विति जैमिनिः ... ३ ४ २ श्रवणाध्ययनार्थप्रतिषेधात्स्मृ- तेश्च ... ... १ ३ ३८ श्रुतत्वाच्च ... ... १ १ ११ श्रुतत्वाच्च ... ... ३ २ ३९ श्रुतेश्च ... ... ३ ४ ४६ श्रुतेस्तु शब्दमूलत्वात् २ १ २७ श्रुतोपनिषत्कगत्यभिधानाच्च १ २ १६ श्रुत्यादिबलीयस्त्वाच्च न बाधः ३ ३ ४९ श्रेष्ठश्च ... ... २ ४ ८ स. संज्ञातश्चेत्तदुक्तमस्ति तु तदपि ३ ३ ८ संज्ञामूर्तिक्लप्तिस्तु त्रिवृत्कुर्वत उपदेशात् ... ... २ ४ २० संयमने त्वनुभूयेतरेषामारोहा- वरोहौ तद्गतिदर्शनात् ३ १ १३ संस्कारपरामर्शात्तदभावाभिला- पाच्च ... १ ३ ३६ स एव तु कर्मानुस्मृति- शब्दविधिभ्यः ... ३ २ ९ संकल्पादेव तु तच्छ्रुतेः ४ ४ ८ सत्त्वाच्चावरस्य ... २ १ १६ सन्ध्ये सृष्टिराह हि ... ३ २ १ सप्त गतेर्विशेषितत्वाच्च ... २ ४ ५ समन्वारम्भणात् ... ३ ४ ५ समवायाभ्युपगमाच्च साम्याद- नवस्थितेः ... ... २ २ १३ समाकर्षात् ... ... ३ ४ १५

( ११ ) अ० पा० सू० अ० पा० सू० समाध्यभावाच्च ... २ ३ ३९ सा च प्रशासनात् ... १ ३ ११ समान एवं चाभेदात् ... ३ ३ १९ साभाव्यापत्तिरुपपत्तेः ३ १ २२ समाननामरूपत्वाच्चावृत्तावप्य- सामान्यात्तु ... ... ३ २ ३२ विरोधो दर्शनात्स्मृतेश्च ... १ ३ ३० सामीप्यात्तु तद्व्यपदेशः ... ४ ३ ९ समाना चासृत्युपक्रमादमृतत्वं - साम्पराये तर्तव्याभावात्तथा ह्यन्ये ३ ३ २७ चानुपोष्य ... ४ २ ७ सुकृतदुष्कृते एवेति तु बादरिः ३ १ ११ समाहारात् ... ३ ३ ६३ सुखविशिष्टाभिधानादेव च .. १ २ १५ समुदाय उभयहेतुकेऽपि सुषुप्त्युत्क्रान्त्योर्भेदेन .. १ ३ ४२ तदप्राप्तिः ... २ २ १८ सूक्ष्मं तु तदर्हत्वात् ... १ ४ २ संपत्तेरिति जैमिनिस्तथा हि सूक्ष्मं प्रमाणतश्च तथोपलब्धेः ४ २ ९ दर्शयति ... ... १ २ ३१ सूचकश्च हि श्रुतेराचक्षते च संपद्याविर्भावः स्वेन शब्दात् ४ ४ १ तद्विदः .. ... ३ २ ४ संबन्धादेवमन्यत्रापि ... ३ ३ २० सैव हि सत्यादयः .. ३ ३ ३८ संबन्धानुपपत्तेश्च ... २ २ ३८ सोऽध्यक्षे तदुपगमादिभ्यः ... ४ २ ४ संश्रुतिगुण्याप्यापि प्रातः ३ ३ २३ स्तुतयेऽनुमतिर्वा ... ३ ४ १४ संभोगप्राप्तिरिति चेन्न स्तुतिमात्रमुपादानादिति वैशेष्यात् ... १ २ ८ चेन्नापूर्वत्वात् ... ... ३ ४ २१ सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशात् ... १ २ १ स्थानविशेषात्प्रकाशादिवत् ... ३ २ ३४ सर्वथानुपपत्तेश्च ... २ २ ३२ स्थानादिव्यपदेशाच्च .. १ २ १४ सर्वथापि त एवोभयलिङ्गात् ३ ४ ३४ स्थित्यदनाभ्यां च .. १ ३ ७ सर्वधर्मोपपत्तेश्च ... २ १ ३७ स्पष्टो ह्येकेषाम् ... ... ४ २ १३ सर्ववेदान्तप्रत्ययं चोदनाद्य- स्मरन्ति च ... ... २ ३ ४७ विशेषात् ... ३ ३ १ स्मरन्ति च ... ३ १ १४ सर्वान्नानुमतिश्च प्राणात्यये स्मरन्ति च ... ... ४ १ १० तद्दर्शनात् ... ... ३ ४ २८ स्मर्यते च ... ... ४ २ १५ सर्वापेक्षा च यज्ञादिश्रुतेरश्ववत् ३ ४ २६ स्मर्यतेऽपि च लोके ... ३ १ १९ सर्वा भेदादन्यत्रेमे ... ३ ३ १० स्मर्यमाणमनुमानं स्यादिति... १ २ २५ सर्वोपेता च तद्दर्शनात् ... २ १ ३० स्मृतेश्च ... ... १ २ ६ सहकारित्वेन च ३ ४ ३३ स्मृतेश्च ... ... ४ ३ ११ सहकार्यन्तरविधिः पक्षेण स्मृत्यनवकाशदोषप्रसङ्ग इति तृतीयं तद्वतो विध्यादिवत्... ३ ४ ४७ चेन्नान्यस्मृत्यनवकाशदोष- साक्षाच्चोभयाम्नानात् ... १ ४ २५ प्रसङ्गात् ... ... २ १ १ साक्षादप्यविरोधं जैमिनिः ... १ २ २८ स्याच्चैकस्य ब्रह्मशब्दवत् ... २ ३ ५ स्वपक्षदोषाच्च ... ... २ १ १०

( १२ ) अ० पा० सू०        अ० पा० सू० स्वपक्षदोषाच्च ... ... २ १ २९  स्वाप्ययात् ... ... १ १ ९ स्वशब्दान्मानाभ्यां च ... २ ३ २२  स्वामिनः फलश्रुतेरित्यात्रेयः ३ ४ ४४ स्वात्मना चोत्तरयोः ... २ ३ २०       ह. स्वाध्यायस्य तथात्वेन हि    हस्तादयस्तु स्थितेऽतो नैवम् २ ४ ६ समाचारेऽधिकाराच्च सववच्च   हानौ तूपायनशब्दशेषत्वात्कुशा- तन्नियमः ... ... ३ ३ ३   च्छन्दस्तुत्युपगानवत्तदुक्तम् ३ ३ २६ स्वाप्ययसम्पत्त्योरन्यतरापेक्षमा-  हृद्यपेक्षया तु मनुष्याधिकारत्वात् १ ३ २५ विष्कृतं हि ... ... ४ ४ १६  हेयत्वावचनाच्च ... ... १ १ ८