बृहत्संहिता (आचार्य वराहमिहिर - स्थापत्य, खगोल, मौसम व जल विज्ञान)

Adh. XLVIII. Sl. 24-30.] अष्टाचत्वारिंशोऽध्यायः 385 the earth, and the following are the verses enunciated by the ancient sage on this subject. तस्मिन्मण्डलमालिख्य कल्पयेत्तत्र मेदिनीम् । नानारत्नाकरवतीं स्थानानि विविधानि च ॥२४॥ पुरोहितो यथास्थानं नागान् यक्षान् सुरान् पितॄन् । गन्धर्वाप्सरसश्चैव मुनीन् सिद्धांश्च विन्यसेत् ॥२५॥ ग्रहांश्च सर्वनक्षत्रै रुद्रांश्च सह मातृभिः । स्कन्दं विष्णुं विशाखं च लोकपालान् सुरस्त्रियः ॥२६॥ वर्णकैर्विविधैः कृत्वा हृद्यैर्गन्धगुणान्वितैः । यथास्वं पूजयेद्विद्वान् गन्धमाल्यानुलेपनैः ॥२७॥ भक्ष्यैरन्नैश्च विविधैः फलमूलामिषैस्तथा । पानैश्च विविधैर्हृद्यैः सुराक्षीरासवादिभिः ॥२८॥ Slokas 24-28.—In that place, a circle should be drawn by the priest and filled with varieties of gems, and places kept apart for worshipping the different dei- ties, viz., Serpents, Yakshas, Gods, Manes, Gandharwas, Nymphs, Sages and Siddhas. The learned priest should draw with various coloured powders the figures of the planets with all the stars, Rudras, the Mothers (7 in number), Skanda, Vishnu, Visakha, the protectors of the quarters and divine ladies, and duly worship them with perfumes, garlands, scented paste, eatables and food of various kinds and varieties of roots, fruits and meat and attractive drinks such as toddy, milk and wine. कथयाम्यतः परमहं पूजामस्मिन् यथाभिलिखितानाम् । ग्रहयज्ञे यः प्रोक्तो विधिर्ग्रहाणां स कर्तव्यः ॥२९॥ मांसौदनमद्याद्यैः पिशाचदितितनयदानवाः पूज्याः । अभ्यञ्जनाञ्जनतिलैः पितरो मांसौदनैश्चापि ॥३०॥ बृ. सं. 49

386 बृहत्संहितायाम् [Adh. XLVIII. Sl. 31-33. सामयजुर्भिर्मुुनयस्त्वृग्भिर्गन्धैश्च धूपमाल्ययुतैः । अश्लेषकवर्णैस्त्रिमधुरेण चाभ्यर्चयेन्नागान् ॥३१॥ धूपाज्याहुतिमाल्यैर्विबुधान् रत्नैः स्तुतिप्रणामैश्च ॥ गन्धर्वानप्सरसो गन्धैर्माल्यैश्च सुसुगन्धैः ॥३२॥ शेषांस्तु सार्ववर्णिकबलिभिः पूजां न्यसेच्च सर्वेषाम् । प्रतिसरवस्त्रपताकाभूषणयज्ञोपवीतानि ॥३३॥ Slokas 29-33.—Now I shall explain the mode of worshipping the deities drawn in the circle. As for the planets, the same method as given in the यात्रा in con- nection with planetary sacrifices should be followed. The Danavas, Daityas and Pisachas are to be worshipped with flesh, rice, liquor, etc.; the Manes with oil bath, collyrium, sesamum, meat and rice; the sages with hymns from Sama, Yajus and Rig Vedas, perfumes, in- cense and garlands; the serpents with unmixed colours and the triple sweet—honey, ghee and sugar; the Gods with incense, ghee, oblations, garlands, gems, invocations and salutations; the Gandharwas and the nymphs with fine perfumes and sweet-smelling garlands; the remain- ing deities with multi-coloured offerings. All the deities should be worshipped and also strings dipped in saffron- paste, cloths, flags, ornaments and sacred threads should be placed in their respective compartments. तद्यथा—यात्रायां ग्रहयज्ञे तत्राचार्तान्नमयसवितुः । पालाशिकी समित् वैकङ्कतजाता तथा स्रुक् च । आकृष्णेति च मन्त्रो रक्ता गन्धाः सहागुरुणा ॥ माषांतसीतिलाश्वकमुद्गान् चणकान् विहाय भोज्यविधिः । वकुंलार्कागस्त्यपलाशवाशयकीकुसुमपूजा च ॥ अर्कसमसङ्ख्यकेभ्यो विप्रेभ्यो दक्षिणा हिताग्निक्यः । देया वृषकनकमही सहस्रकिरणं समुद्दिश्य—इत्यादि ॥

Adh. XLVIII. Sl. 34-38.] अष्टाचत्वारिंशोऽध्यायः 389 मण्डलपश्चिमभागे कृत्वाग्निं दक्षिणेऽथवा वेद्याम् । आदद्यात्सम्भारान् दर्भान् दीर्घानगर्भांश्च ॥३४॥ लाजाज्याक्षतदधिमधुसिद्धार्थकगन्धसुमनसो धूपः । गोरोचनाञ्जनतिलाः ऋतुजमधुराणि च फलानि ॥३५॥ सघृतस्य पायसस्य च तत्र शरावाणि तैश्च सम्भारैः । पश्चिमवेद्यां पूजां कुर्यात्स्नानस्य सा वेदी ॥३६॥ Slokas 34-36.—To the west or the south of the circle, fire should be kindled on the sacrificial altar and all the necessary materials collected as well as long blades of Darbha grass that have passed their sprouting stage ; and fried grains, ghee, coloured rice, curd, honey, white mustard seeds, perfumes, flowers, incense, yellow orpi- ment, collyrium, sesamum and sweet fruits of the season. On the circle should be placed earthen plates filled with ghee and Payasa and with these materials, worship should be done on the western altar, as this is the one recommended for the royal ablution. तस्याः कोणेषु दृढान् कलशान् सितसूत्रवेष्टितग्रीवान् । सक्षीरवृक्षपल्लवफलापिधानान् व्यवस्थाप्य ॥३७॥ पुष्यस्नानविमिश्रेणापूर्णानम्भसा सरत्नांश्च । पुष्यस्नानद्रव्याण्यादद्याद्गर्गगीतानि ॥३८॥ Slokas 37-38.—And in the four corners of the altar should be placed strong pots with white strings tied round their necks, and sprouts of milky trees and fruits on their mouths. They should be filled with water con- taining the herbs prescribed for the ablution, and gems and then the materials for the ablution enumerated by Sage Garga as hereunder (vide next two Slokas), should be collected.

388 बृहत्संहितायाम् [Adh. XLVIII. Sl. 39-44. तथा च गर्गः कलशैर्हेमताम्रैश्च राजतैर्मृन्मयैस्तथा । सूत्रसंवेष्टितग्रीवैश्चन्दनागुरुचर्चितैः ॥ प्रशस्तवृक्षपत्रैश्च फलपुष्पसमन्वितैः । पुण्यतोयेन सम्पूर्णै रत्नगर्भैर्मनोहरैः—इति ॥ ज्योतिष्मतीं त्रायमाणामभयामपराजिताम् । जीवां विश्वेश्वरीं पाठां समङ्गां विजयां तथा ॥३९॥ सहां च सहदेवीं च पूर्णकोशां शतावरीम् । अरिष्टिकां शिवां भद्रां तेषु कुम्भेषु विन्यसेत् ॥४०॥ ब्राह्मीं क्षेमामजां चैव सर्वबीजानि काञ्चनीम् । मङ्गल्यानि यथालाभं सर्वौषध्योरसांस्तथा ॥४१॥ रत्नानि सर्वगन्धांश्च बिल्वं च सविकङ्कतम् । प्रशस्तनाम्न्यश्चौषधयो हिरण्यं मङ्गलानि च ॥४२॥ Slokas 39-42.—The Jyotishmatee (a kind of herb known in Tamil as வாலுளுவை), Trayamana (a herb), Haritaki (கடுக்காய்), Samee, (செம்பை) Jeevantee, Viswe- swaree, Patha, red madder, Vacha (வசம்பு) Saha, Saha- devee, Poornakosa, Satavaree, Arishtika, Siva (அரு நெல்லி), Bhadra, Bramhee (பொன்னாங்காணி), Kshema, Aja, all kinds of seeds, Kanchanee, all auspicious things (such as curds, coloured rice and flowers) as far as available, all herbs, juices of different tastes, gems, all perfumes, Bilva and Vikankata fruits, herbs bearing auspicious names, gold and auspicious materials—all these are to be put into the several pots. आदावनडुहश्चर्म जरया संहतायुषः । प्रशस्तलक्षणभृतः प्राचीनग्रीवमास्तरेत् ॥४३॥ ततो वृषस्य योधस्य चर्म रोहितमक्षतम् । सिंहस्याथ तृतीयं स्याद्व्याघ्रस्य च ततः परम् ॥४४॥

Adh XLVIII. Sl. 45-49.] अष्टाचत्वारिंशोऽध्यायः 389 चत्वार्येतानि चर्माणि तस्यां वेद्यामुपास्तरेत् । शुभे मुहूर्ते सम्प्राप्ते पुष्ययुक्ते निशाकरे ॥४५॥ Slokas 43.45. - At first, the skin of a bull bearing auspicious marks, which had died after full age should be spread on the altar with the neck turned to the east. Over this, should be placed a red and unimpaired skin of a fighting bull. Over this is to be spread a lion's skin, and over that, a tiger's. This is to be done in an aus- picious Muhurta when the Moon is on the star Pushya. भद्रासनमेकतमेन कारितं कनकरजतताम्राणाम् । क्षीरतरुनिर्मितं वा विन्यस्यं चर्मणामुपरि ॥४६॥ त्रिविधस्तस्योच्छ्रायो हस्तः पादाधिकोऽर्धयुक्तश्च । माण्डलिकानन्तरजित्समस्तराज्यार्थिनां शुभदः ॥४७॥ Slokas 46-47.- The throne made of gold, silver or copper or of any milky tree is to be placed on the afore- said skins. If its height is one cubit, one and a quarter, and one and a half cubits, it will prove beneficial to rulers of states, conquerors of neighbouring kingdoms and those who wish to bring the whole earth under their sway respectively. अन्तर्धाय हिरण्यं तत्रोपविशेन्नरेश्वरः सुमनाः । सचिवाप्तपुरोहितदैवपौरकल्याणनामवृतः ॥४८॥ वन्दिजनपौरविप्रैः प्रघृष्टपुण्याहवेदनिर्घोषैः । समृदङ्गशङ्खतूर्यैर्मङ्गलशब्दैर्हतानिष्टः ॥४९॥ Slokas 48-49.-Having placed gold on the throne (having put some gold inside the throne), the King should sit on it with a happy mind, in the company of his ministers, trustworthy friends, preceptors, astrologers, citizens, and those having auspicious names; and with bards, townsmen and Brahmins shouting and chanting

390 बृहत्संहितायाम् [Adh. XLVIII. Sl. 50-54 in a chorus the Punyaha hymn and the Vedas; and all evils warded off through the auspicious sounds of tabors, conchs and other musical instruments. अहतक्षौमनिवसनं पुरोहितः कम्बलेन सञ्छाद्य । कृतबलिपूजं कलशैरभिषिञ्चेत् सर्पिषा पूर्णैः ॥५०॥ Sloka 50.—Then the preceptor should anoint the King who is clad in fresh (unwashed) silken garments, and who has offered oblations and worship to the deities, with ghee contained in pots after covering him with a blanket. अष्टावष्टाविंशतिरष्टशतं वापि कलशपरिमाणम् । अधिकेऽधिके गुणोत्तरमयं च मन्त्रोऽत्र मुनिगीतः ॥५१॥ Sloka 51.—The number of holy pots to be used is eight or twenty eight or a hundred and eight. The greater the number of pots consecrated, the greater will be the efficacy. The following is the hymn composed by the Senior Garga for the anointing ceremony. आज्यं तेजः समुद्दिष्टमाज्यं पापहरं परम् । आज्यं सुराणामाहार आज्ये लोकाः प्रतिष्ठिताः ॥५२॥ भौमान्तरिक्षं दिव्यं वा यत्ते कल्मषमागतम् । सर्वं तदाज्यसंस्पर्शात् प्रणाशमुपगच्छतु ॥५३॥ Slokas 52-53.—Consecrated ghee has been men- tioned as power (splendour); it is the best dispeller of sins; it is the food of the Gods; on it are established all the worlds. Whatever sin - terrestrial, atmospheric or celestial—has befallen you, may all that melt away by your contact with this sanctified ghee." कम्बलमपनीय ततः पुण्यस्नानाम्बुभिः सफलपुष्पैः । अभिषिञ्चेन्मनुजेन्द्रं पुरोहितोऽनेन मन्त्रेण ॥५४॥

Adh. XLVIII. Sl. 55-65.] अष्टाचत्वारिंशोऽध्यायः 391 Sloka 54.—Then, the royal priest should remove the blanket and bathe the king with the “ Waters of the Royal Ablution ” containing fruits and flowers, reciting the following hymns : सुरास्त्वामभिषिञ्चन्तु ये च सिद्धाः पुरातनाः । ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च साध्याश्च समरुद्गणाः ॥५५॥ आदित्या वसवो रुद्रा अश्विनौ च भिषग्वरौ । अदितिर्देवमाता च स्वाहा सिद्धिः सरस्वती ॥५६॥ कीर्तिर्लक्ष्मीर्धृतिः श्रीश्च सिनीवाली कुहूस्तथा । दनुश्च सुरसा चैव विनता कद्रुरेव च ॥५७॥ देवपत्न्यश्च या नोक्ता देवमातर एव च । सर्वास्त्वामभिषिञ्चन्तु दिव्याश्चाप्सरसां गणाः ॥५८॥ नक्षत्राणि मुहूर्त्ताश्च पक्षाहोरात्रसन्धयः । संवत्सरा दिनेशाश्च कलाः काष्ठाः क्षणा लवाः ॥५९॥ सर्वे त्वामभिषिञ्चन्तु कालस्यावयवाः शुभाः । एते चान्ये च मुनयो वेदव्रतपरायणाः ॥६०॥ सशिष्यास्तेऽभिषिञ्चन्तु सदाराश्च तपोधनाः । वैमानिकाः सुरगणा मनवः सागरैः सह ॥६१॥ सरितश्च महाभागा नागाः किम्पुरुषास्तथा । वैखानसा महाभागा द्विजा वैहायसाश्च ये ॥६२॥ सप्तर्षयः सदाराश्च ध्रुवस्थानानि यानि च । मरीचिरत्रिः पुलहः पुलस्त्यः क्रतुरङ्गिराः ॥६३॥ भृगुः सनत्कुमारश्च सनकोऽथ सनन्दनः । सनातनश्च दक्षश्च जैगीषव्यो भगन्दरः ॥६४॥ एकतश्च द्वितश्चैव त्रितो जाबालिकश्यपौ । दुर्वासा दुर्विनीतश्च कण्वः कात्यायनस्तथा ॥६५॥

392 बृहत्संहितायाम् [Adh. XLVIII. 66-70. मार्कण्डेयो दीर्घतपाः शुनःशेफो विदूरथः । ऊर्वः संवर्त्तकश्चैव च्यवनोऽत्रिः पराशरः ॥६६॥ द्वैपायनो यवक्रीतो देवराजः सहानुजः । पर्वतास्तरवो वल्ल्यः पुण्यान्यायतनानि च ॥६७॥ प्रजापतिर्दितिश्चैव गावो विश्वस्य मातरः । वाहनानि च दिव्यानि सर्वलोकाश्चराचराः ॥६८॥ अग्नयः पितरस्तारा जीमूताः खं दिशो जलम् । एते चान्ये च बहवः पुण्यसङ्कीर्त्तनाः शुभैः ॥६९॥ तोयैस्त्वामभिषिञ्चन्तु सर्वोत्पातनिवर्हणैः । यथामिषिक्तो मघवानेतैर्मुदितमानसैः ॥७०॥ Slokas 55-70.—May the Gods bathe you, and the ancient Siddhas, Brahman, Vishnu, Rudra, Sadhyas, groups of Maruts, the Suns, Vasus, Rudras, the great celestial physicians, Aditi, the mother of the Gods, Svaha, Siddhi, Saraswati, Kirti, Lakshmi, Dhriti, Sree, Sineevali, Kuhu, Danu, Surasa, Vinata, Kadru, the consorts of Gods that have not been mentioned so far, and also mothers of Gods, may all these bathe you! The groups of divine nymphs, the stars, Muhurtas, Fortnights, Days, Nights, the three junctions, Years, the lords of Day (the Sun and other planets), Minutes, Seconds Moments, Lavas (the sixth part of a twinkling), all these, and other auspicious divisions of Time, may they bathe you! Sages engaged in the propogation of the Vedas, and hermits with their wives and disciples bathe you! The Vaimanikas (owners of aerial chariots), groups of Gods, Manus, Oceans Rivers, the great Serpents, Kimpurushas, Vaikhanasas, the great Brahmins, Vaihayasas, the seven seers with their wives, the Fixed Places, Marichi, Atri, Pulaha,

Adh. XLVIII. Sl. 71-73.] अष्टाचत्वारिंशोऽध्यायः 398: Pulasthya, Kratu, Angiras, Bhrigu, Sanatkumara, Sanaka, Sanandana, Sanatana, Daksha, Jaigeeshavya, Bhagan- dara, Ekata, Dwita, Trita, Jabali, Kasyapa, Durvasas, Durvineeta, Kanwa, Katyayana, Markandeya, Deergha- tapas, Sunassepha, Viduratha, Urva, Samvarthaka, Chya- vana, Atri, Parasara, Dwaipayana, Yavakreeta, Deva- raja and his younger brother, Mountains, Trees, Creep- ers, Holy places, Prajapati, Diti, Cows, the Mothers of the Universe, Divine Vehicles, all the Worlds, the Moving and Stationary Beings, Fires, Manes, Stars, Clouds, Sky, Quarters, Water, these and many others of auspicious names bathe you with holy waters that destroy all the portents, just as Indra was anointed by all these with a happy mind ! इत्येतैश्चान्यैश्चाप्यथर्वकल्पाहितैः सरुद्रगणैः । कौष्माण्डमहारौहिणकुबेरहृद्यैः समृद्ध्या च ॥७१॥ Sloka 71.—With these hymns and others prescribed in the books on rituals belonging to the Atharva Veda, Rudragana (11 Anuvakas), Kausmanda (six anuvakas), Maharauhina, Kubera Hridaya and the Samriddhi Rik, the above anointing ceremony should be done. आपोहिष्ठातिसृभिर्हिरण्यवर्णेति चतसृभिर्जप्तम् । कार्पासिकवस्त्रयुगं बिभृयात्स्नातो नराधिपतिः ॥७२॥ Sloka 72.—After a bath, the King should wear a pair of cotton cloths, sanctified by the three verses of the hymn commencing with आपोहिष्ठा and by the four be- ginning with हिरण्यवर्णा. पुण्याहशङ्खशब्दैराचान्तोऽभ्यर्च्य देवगुरुविप्रान् । छत्रध्वजायुधानि च ततः स्वपूजां प्रयुञ्जीत ॥ ॥७३॥ बृ. सं. 50

394 बृहत्संहितायां [Adh. XLVIII. Sl. 74-78. Sloka 73.—Then the King sipping water, while the sounds of conchs and chanting of Punyaha hymns flou- rish, should worship Gods, Preceptors, Brahmins, his royal umbrella, banner and weapons and lastly his own guardian deity (or his usual worship to be done). आयुष्यं वर्चस्यं रायस्पोषामिर्ऋग्भिरेताभिः । परिजप्तं वैजयिकं नवं विदध्यादलङ्कारम् ॥७४॥ Sloka 74.—Then the King should wear new orna- ments conducive to victory, sanctified by the verses आयुष्यं, वर्चस्यं, रायस्पोष, etc. गत्वा द्वितीयवेदीं समुपविशेच्चर्मणामुपरि राजा । देयानि चैव चर्माप्युपर्युपर्य्येवमेतानि ॥७५॥ वृषस्य वृषदंशस्य रुरोश्च पृषतस्य च । तेषामुपरि सिंहस्य व्याघ्रस्य च ततः परम् ॥७६॥ Slokas 75-76.—Going to the second sacrificial altar, the King should sit on the skins which are to be placed one over another in this manner--first, the skin of a bull is placed, over this, that of a cat, over this, that of an antelope, over this, that of a spotted deer, over these, the lion's, and lastly, the tiger's over them. मुख्यस्थाने जुहुयात् पुरोहितोऽग्निं समिचित्लघृताद्यैः । त्रिनयनशक्रबृहस्पतिनारायणनित्यगतिऋग्भिः ॥७७॥ Sloka 77.—In the chief place (right side), the priest should make offerings of sacrificial twigs, sesamum, ghee, etc., into the fire with hymns addressed to Siva, Indra, Brihaspati, Narayana and Vayu. इन्द्रध्वजनिर्दिष्टान्यग्निनिमित्तानि दैवविद्ब्रूयात् । कृत्वाऽशेषसमाप्तिं पुरोहितः प्राञ्जलिर्ब्रूयात् ॥७८॥

Adh. XLVIII. Sl. 79-81.] अष्टाचत्वारिंशोऽध्यायः 395 Sloka 78.—The astrologer should tell the auguries, of Fire, explained in the chapter on 'Indra's Banner' (Adh. XLIII. P. 324, Supra). The priest having finished all the rites, should recite the following with folded palms : यान्तु देवगणाः सर्वे पूजामादाय पार्थिवात् । सिद्धिं दत्वा तु विपुलां पुनरागमनाय च ॥७९॥ Sloka 79.—" May all the groups of Gods depart and come back on another occasion, having now received worship at the hands of the King, and bestowed great success on him". नृपतिरतो दैवज्ञं पुरोहितं चार्चयेद्धनैर्बहुभिः । अन्यांश्च दक्षिणीयान् यथोचितं श्रोत्रियप्रभृतीन् ॥८०॥ Sloka 80.—The King then should honour the astro- loger, priest and others worthy of Dakshina such as Vedic scholars, with large gifts of money according to their merits. तथा च गर्गः । दत्त्वा वित्तं ब्राह्मणेभ्यो गावो हेमपरिष्कृताः । वास्तु युग्मं महीं रूप्यं तेभ्यश्च बहुभोजनम् ॥ शङ्खभेरीस्वनैर्दिव्यैर्गीतैश्चैव मनोहरैः । सम्प्रविश्य ततो राजा सचिवैः परिवारितः ॥ श्वेतकुञ्जरमारूढः श्वेतमश्वमथापि वा । श्वेतचन्दनालिप्ताङ्गः श्वेताम्बरधरः शुभः ॥ पुरस्ताद्विकिरैर्दिष्ट्तमाशीर्वादैश्च पूजितः । दत्वाऽभयं प्रजानामाघातस्थानगान् विसृज्य पशून् । बन्धनमोक्षं कुर्यादभ्यन्तरदोषकृद्वर्जम् ॥८१॥ Sloka 81.—The King should please his subjects (by a proclamation to the effect of protecting them against all odds), release the animals from the hands of butchers,

398 बृहत्संहितायाम् [Adh. XLVIII. Sl. 82-85. and order a general amnesty to prisoners except those that threaten the internal peace of the country. एतत्प्रयुज्यमानं प्रतिपुष्यं सुखयशोऽर्थवृद्धिकरम् । पुष्याद्दिनाधंफलदा पौषी शान्तिः परा प्रोक्ता ॥८२॥ Sloka 82.—Should the King perform this ceremony every time the Moon is in Pushya, he would get increased happiness, fame and wealth. If it be performed at any other time, it would yield only half the benefits men- tioned. For, the expiatory ceremony done during the Full Moon in the month of Pushya is declared to be the foremost. राष्ट्रोत्पातोपसर्गेषु राहोः केतोश्च दर्शने । ग्रहावमर्दने चैव पुष्यस्नानं समाचरेत् ॥८३॥ Sloka 83.—The royal ablution should be performed when a kingdom is afflicted with portents and disasters (like epidemics), when there is an eclipse, when Ketu is sighted and when there is a planetary war. नास्ति लोके स उत्पातो यो ह्यनेन न शाम्यति । मङ्गल चापर नास्ति यदस्मादतिरिच्यते ॥८४॥ Sloka 84.—There is no portent in the world that is not remedied by this ; and there is no auspicious rite that surpasses this ceremony. तथा च गर्गः । प्रतिपुष्येण यो राजा स्नायीत विधिपूर्वकम् । तस्य राष्ट्रे न सीदन्ति मर्त्या ये जन्तवो भुवि ॥ अधिराज्यार्थिनो राज्ञः पुत्रजन्म च काङ्क्षतः । तत्पूर्वमभिषेके च विधिरेश प्रशस्यते ॥८५॥ Sloka 85.—This ceremony is highly commendable at a king's coronation, when he aspires for the sove- reignty over an empire and longs for the birth of a son.

XLVIII. 86-87, XLIX. 1-3.] एकोनपञ्चाशोऽध्यायः 397 महेन्द्रार्थमुवाचेदं बृहत्कीर्तिर्बृहस्पतिः । स्नानमायुःप्रजावृद्धिसौभाग्यकरणं परम् ॥८६॥ Sloka 86.—For the sake of Indra, Brihaspati of great renown taught this Ablution, which confers unique longevity, increase of offspring and happiness. अनेनैव विधानेन हस्त्यश्वं स्नापयेत्ततः । तस्यामयविनिर्मुक्तं परां सिद्धिमवाप्नुयात् ॥८७॥ Sloka 87.—The King who afterwards bathes his horses and elephants in the same manner, will see them free from illness and attain great success. Thus ends the 48th Adhyaya on " Royal Ablution. " पट्टलक्षणम् ॥४९॥ Royal Crowns· विस्तरशो निर्दिष्टं पट्टानां लक्षणं यदाचार्यैः । तत्सङ्क्षेपः क्रियते मयाऽत्र सकलार्थसम्पन्नः ॥१॥ Sloka 1.—In this chapter, I am giving a summary containing all the ideas of the characteristics of royal diadems that have been treated of at length by the ancient seers (such as Kasyapa). पट्टः शुभदो राज्ञां मध्येऽष्टावङ्गुलानि विस्तीर्णः । सप्त नरेन्द्रमहिष्याः षड् युवराजस्य निर्दिष्टः ॥२॥ चतुरङ्गुलविस्तारः पट्टः सेनापतेर्भवति मध्ये । द्वे च प्रसादपट्टः पञ्चैते कीर्तिताः पट्टाः ॥३॥ Slokas 2-3.—The crown of a King, should, to be auspicious, have an expansion of eight digits in the

398 बृहत्संहितायाम् [Adh. XLIX. Sl. 4-7. middle ; that of the queen, of seven digits ; that of the Yuvaraja, of six ; that of the commander of the army, of four ; and that of the royal protege, of two digits. These are the five kinds of crowns that have been mentioned. सर्वे द्विगुणा यामा मध्यादर्धेन पार्श्वविस्तीर्णाः । सर्वे च शुद्धकाञ्चनविनिर्मिताः श्रेयसो वृद्धौ ॥४॥ Sloka 4.—All these crowns must have a length double their respective expansion, while the expansion on the sides is half that of the middle. All these made of pure gold increase prosperity and happiness. पञ्चशिखो भूमिपतेस्त्रिशिखो युवराजपार्थिवमहिष्योः । एकशिखः सैन्यपतेः प्रसादपट्टो विना शिखया ॥५॥ Sloka 5.—A royal crown has five crests ; that of the Yuvaraja and the Queen, three ; that of the commander, only one ; and that of the royal protege is without any crest. क्रियमाणं यदि पत्रं सुखेन विस्तारमेति पट्टस्य । वृद्धिजयौ भूमिपतेस्तथा प्रजानां च सुखसम्पत् ॥६॥ Sloka 6.—When the gold sheet for the crown ex- pands easily while it is being prepared, it augurs pros- perity and victory to the King and great happiness to the subjects. जीवितराज्यविनाशं करोति मध्ये व्रणः समुत्पन्नः । मध्ये स्फुटितस्त्याज्यो विघ्नकरः पार्श्वयोः स्फुटितः ॥७॥ Sloka 7.—A dent or hole in the middle of the crown, when it is under preparation, produces loss of life and kingdom. If it breaks in the middle, it should be discarded. One that breaks in the sides produces obstacles,

XLIX. 8, L. 1-3.] पञ्चाशोऽध्यायः 399 क्रियमाणं यदा पत्रं मध्ये स्फुटति भिद्यते । तदा नृपभयं प्रोक्तं यस्यार्थे वा प्रकल्पितम् ॥ सुलक्षणं प्रमाणस्थं सुकरं च हितावहम् । सुरूपं दर्शनीयं च प्रजानां वृद्धिदं स्मृतम् ॥ अशुभनिमित्तोत्पत्तौ शास्त्रज्ञः शान्तिमादिशेद्राज्ञः । शस्तनिमित्तः पट्टो नृपराष्ट्रविवृद्धये भवति ॥८॥ Sloka 8.—At the appearance of evil symptoms, a man learned in this science should prescribe expiatory rites to the king. A crown attended with commendable signs tends to the prosperity of the King as well as of the kingdom. Thus ends the 49th Adhyaya on "Royal Crowns." खड्गलक्षणम् ॥५०॥ Signs of Swords. अङ्गुलशतार्धमुत्तम ऊनः स्यात्पञ्चविंशतिः खड्गः । अङ्गुलमानाज्ज्ञेयो व्रणोऽशुभो विषमपर्वस्थः ॥१॥ Sloka 1.—A sword of the best type measures fifty inches, while one of the smallest type, twenty five. A dent in an odd inch in the measurement of the sword is to be considered as foreboding evil. श्रीवृक्षवर्धमानातपत्रशिवलिङ्गकुण्डलाब्जानाम् । सदृशा व्रणाः प्रशस्ता ध्वजायुधस्वस्तिकानां च ॥२॥ Sloka 2.—Dents resembling in shape a Bilva tree, Vardhamana figure, umbrella, Siva's emblem, ear-ring, lotus, flag, weapon and Swastika mark are auspicious. कुकलासकाककङ्कक्रव्यादकबन्घवॄश्चिकाकृतयः । खड्गे व्रणा न शुभदा वंशानुगताः प्रभूताश्च ॥३॥

400 बृहत्संहितायाम् [Adh. L. Sl. 4-7. Sloka 3.—The dents resembling a lizard, crow, heron, carcass-eating bird, truncated body and scorpion and many dents in the upper part of the sword are not auspicious. स्फुटितो ह्रस्वः कुण्ठो वंशच्छिन्नो न दृङ्मनोऽनुगतः । अस्वन इति चानिष्टः प्रोक्तविपर्यस्त इष्टफलः ॥४॥ Sloka 4.—A sword that has a breach, is too short, blunt, cut at the top, not appealing to the eye and the mind, and without resonance betokens misery ; whereas one with characteristics contrary to the above will yield good results. क्वणितं मरणायोक्तं पराजयाय प्रवर्तनं कोशात् । स्वयमुद्गीर्णे युद्धं ज्वलिते विजयो भवति खङ्गे ॥५॥ Sloka 5.—The sounding of a sword by itself fore- bodes the owner's death ; its not coming out of its sheath, defeat : its coming out of the sheath by itself indicates war ; and its blazing leads to victory. नाकारणं विवृणुयान्न विघट्टयेच्च पश्येन्न तत्र वदनं न वदेच्च मूल्यम् । देशं न चास्य कथयेत् प्रतिमानयेन्न नैव स्पृशेन्नृपतिरप्रयतोऽसियष्टिम् ॥६॥ Sloka 6.—The King should not unsheath the sword without any reason, nor brandish it, nor see his own face in it, nor mention its price, nor tell the place of its origin, nor measure it, nor, without purity, touch the blade. गोजिह्वासंस्थानो नीलोत्पलवंशपत्रसदृशश्च । करवीरपत्रशूलाग्रामण्डलाग्राः प्रशस्ताः स्युः ॥७॥ Sloka 7.—The best swords are those that are shaped like a cow's tongue, blue-lily petal, bamboo-leaf, and

Adh. L. Sl. 8-10.] पञ्चाशोऽध्यायः 401 Karaveera leaf, as well as those that have a pointed and round tip. निष्पन्नो न च्छेद्यो निकषैः कार्यः प्रमाणयुक्तः सः। मूले म्रियते स्वामी जननी तस्याग्रतश्छिन्ने ॥८॥ Sloka 8.—If a sword that has been made is too long, the surplus length should not be cut off, but it should be made to have the required length by rubbing it against a file. If it is cut at the bottom, the owner will die; and if at the tip, his mother. तथा च काश्यपः । उत्पन्नो न पुनश्छेद्यो निष्पन्नो यः प्रमाणतः । मुष्ट्या भग्ने म्रियेत्स्वामी तदग्रे तस्य मातरम् ॥ तस्मान्न छेदयेत् खड्गमात्मनोऽशुभदं यतः । निघर्षणैः प्रमाणस्थः कार्यों येन शुभो भवेत् ॥ यस्मिन् त्सरुप्रदेशे व्रणो भवेत्तद्वदेव खड्गस्य । वनितानामिव तिलको गुह्ये वाच्यो मुखे दृष्ट्वा ॥९॥ Sloka 9.—An injury in a particular part of the hilt shows a similar one in the corresponding part of the sword, just as a mole on the face of ladies does the existence of a similar one in their private parts. अथवा स्पृशति यदङ्गं प्रष्टा निस्त्रिंशभृत्तदवधार्य । कोशस्थस्यादेश्यो व्रणोऽस्ति शास्त्रं विदित्वेदम् ॥१०॥ Sloka 10.—Noting the particular limb touched by a swordsman who questions a diviner about injuries in the sword, the latter should declare the injury to exist in the particular part of the sword kept in the sheath, by understanding the following rules thereon. To find out if there are dents at all on the sword, one should find out the Lagna at the time: if there are malefics in the Kendras, surely there will be some flaw in the sword. बृ. सं. 51

402 बृहत्संहितायाम् [Adh. L. Sl. 11-15. शिरसि स्पृष्टे प्रथमेऽङ्गुले द्वितीये ललाटसंस्पर्शे । भ्रूमध्ये च तृतीये नेत्रे स्पृष्टे चतुर्थे च ॥११॥ नासौष्ठकपोलहनुश्रवणग्रीवांसके च पञ्चाद्याः । उरसि द्वादशसंस्थस्त्रयोदशे कक्षयोर्ज्ञेयः ॥१२॥ स्तनहृदयोदरकुक्षीनाभौ तु चतुर्दशादयो ज्ञेयाः । नाभिमूले कट्यां गुह्ये चैकोनविंशतितः ॥१३॥ ऊर्वोर्द्वाविंशे स्यादूर्वोर्मध्ये व्रणस्त्रयोविंशे । जानुनि च चतुर्विंशे जङ्घायां पञ्चविंशे च ॥१४॥ जङ्घामध्ये गुल्फे पाष्ण्यां पादे तदङ्गुलीष्वपि च । षड्विंशतिकाद्यावर्त्तिंत्रशदिति मतेन गर्गस्य ॥१५॥ Slokas 11-15.—When the querist touches his head, the dent or injury will be in the first digit of the sword ; when the forehead, in the second ; when the space be- tween the brows, in the third ; when an eye, in the fourth ; when the nose, in the fifth ; when the lip, in the sixth ; when the cheek, in the seventh ; when the chin, in the eighth ; when the ear, in the ninth ; when the neck, in the tenth ; when the shoulder, in the ele- venth ; when the chest, in the twelfth ; when the arm- pits, in the thirteenth ; when the breast, heart, stomach, abdomen and navel, in the fourteenth, fifteenth, six- teenth, seventeenth and eighteenth respectively ; when the bottom of the navel, in the nineteenth ; when the hips, in the twentieth ; when the private parts, in the twenty- first ; when the thighs, in the twenty second ; when be- tween the thighs, in the twenty-third ; when the knee, in the twenty-fourth ; when the shank, in the twenty- fifth ; when between the shanks, ankles, heels, foot and toes, in the twenty-sixth, twenty-seventh, twenty-eighth,

Adh. L. Sl. 16-19.] पञ्चाशोऽध्यायः 403 twenty-ninth and thirtieth respectively, according to the authority of sage Garga. तथा च गर्गः । शिरो ललाटं भ्रूमध्यं नेत्रघ्राणकपोलकम् । हनुश्रोत्रं तथा ग्रीवा स्कन्धां वक्षश्च कक्षकम् ॥ स्तनौ हृत्क्रोडकुक्षी च नाभिस्तन्मूलमेव च । कटिगुह्योरुमध्यं च जानुजङ्घे तयोरधः ॥ गुल्फं पार्णिस्तथापादमङ्गुलिस्पर्शनं ध्रुवम् । मूलात्प्रभृति खड्गेऽपि व्रणं त्रिंशाङ्गुलं वदेत् ॥ पुत्रमरणं धनाप्तिर्धनहानिः सम्पदश्च बन्धश्च । एकाद्यङ्गुलसंस्थैर्व्रणैः फलं निर्दिशेत्क्रमशः ॥१६॥ सुतलाभः कलहो हस्तिलब्धयः पुत्रमरणधनलाभौ । क्रमशो विनाशवनिताऽऽप्तिचित्तदुःखानि षट्प्रभृति ॥१७॥ लब्धिर्हानिःस्त्रीलब्धयो वधो वृद्धिरमरपरितोषाः । ज्ञेयाश्चतुर्दशादिषु धनहानिश्चैकविंशे स्यात् ॥१८॥ वित्ताप्तिर्निर्वाणं धनागमो मृत्युसम्पदोऽस्वत्वम् । ऐश्वर्यमृत्युराज्यानि च क्रमात्त्रिंशदिति यावत् ॥१९॥ Slokas 16-19.—The effects that have to be predicted of the dents in the first five digits of the sword are seve- rally, death of sons, acquisition of wealth, loss of wealth, all round prosperity and confinement; in the next eight digits (up to 13th) severally, birth of sons, quarrel, acqui- sition of elephants, death of sons, incoming of wealth, death, acquisition of wives and mental affliction : in the next eight ( from 14th to 21st) severally, (14) acquisition of wealth, (15) loss of money, (16) acquisition of women, (17) death, (18) increase of wealth, happiness, etc., (19) death, (20) happiness and (21) loss of money; and in the last nine (21 to 30), they are respectively (22) getting

404 वृहत्संहितायाम् [Adh. L. Sl. 20-22. money, (23) death, without salvation, (24) obtaining of wealth, (25) death, (26) prosperity, (27) penury, (28) lordship, (29) death and (30) kingdom. परतो न विशेषफलं विषमसमस्तास्तु पापशुभफलदाः । कैश्चिदफलाः प्रदिष्टास्त्रिंशत्परतोऽग्रमिति यावत् ॥२०॥ Sloka 20.—If there be defects beyond the thirtieth digit, the effects thereof are negligible; but in the odd and even digits, they prove auspicious and harmful respec- tively; while according to some sages (e. g. Parasara) the injuries beyond the thirtieth inch up to the end have no effects whatsoever. तथा च गर्गः । अङ्गुलानि च पञ्चाशत्प्रधानः खड्ग उच्यते । तदर्धेको निकृष्टः स्यात्तन्मध्ये मध्यमः स्मृतः ॥ विषमाङ्गुलसंस्थो यो व्रणः सोऽनिष्टदः स्मृतः । शुभः समाङ्गुलस्थस्तु मध्यगो मध्यमः स्मृतः ॥ त्रिंशद्यावद्विनिर्दिष्टमङ्गुलानां फलं ततः । षोडशाङ्गुलगो ज्ञेयो व्रणो मध्य फलप्रदः ॥ करवीरोत्पलगजमदघृतकुङ्कुमकुन्दचम्पकसगन्धः । शुभदोऽनिष्टो गोमूत्रपङ्कमेदःसदृशगन्धः ॥२१॥ कूर्मवसासृक्क्षारोपमश्च भयदुःखदो भवति गन्धः । वैडूर्यकनकविद्युत्प्रभो जयारोग्यवृद्धिकरः ॥२२॥ Slokas 21-22.—A sword having the smell of the Kara- veera flower, the blue-lily, elephant's ichor, ghee, saffron, round jasmine or Champaka, indicates prosperity, where- as one with the smell of cow's urine, salt or fat bodes evil. Similarly, one with the smell of tortoise, marrow, blood or salt produces danger and misery, and one with the lustre of beryl, gold or lightning leads to victory, health and prosperity.