द्रव्यगुण विज्ञान (शास्त्रीय औषधीय वनस्पतियों का महाकोश)

१३४ द्रव्यगुणः । उष्णा मारुतदृष्टिघ्नाः पित्तलास्तृक्प्रदूषणाः ॥२१॥ कपालाङ्गारपक्वास्तु लघवो वातकोपनाः ॥२२॥ कुल्माषा वातला रूक्षा गुरवो भिन्नवर्चसः ॥२३॥ उदावर्त्तहरो वाव्यः कासपीनसमेहनुत् ॥ २४ ॥ तुषाम्बुवटकं प्रोक्तं वृष्यं रुच्यग्निदीपनम् । वृष्यं सन्दोपनञ्चैव वटकं तक्रसंस्कृतम् ॥ २५ ॥ यद्द्रव्यं यद्गुणं प्रोक्तं तद्भक्ष्यास्तद्गुणा मताः॥२६॥ खड़ाः खड़यवाग्वश्च रागषाड़वषट्काः । पालकानि विचित्राणि यूषाश्चानेकयोनयः ॥ कट्वम्ललवणाः स्वादुलेहा ये च फलोद्भवाः । एवमादीनि चान्यानि क्रियन्ते वैद्यवाक्यतः ॥ कपालाङ्गारसिद्धानां स्नेहसिद्धेभ्यो लघुत्वं दर्शयन्नाह कपाले- त्यादि ॥ २१ ॥ कुल्माषस्य गुणमाह कुल्माषा इति । यवपिष्टमुष्णोदक- मृदितमपूपीकृतं कुल्माषमाहुः ॥ २३ ॥ वाव्यो भृष्टयवैः कृतो भक्ष्यः । अन्ये तु दलितयवगोधूमादि- कृतं वाव्यमाहुः ॥ २४ ॥ काञ्जिकवटकतक्रवटकयोर्गुणमाह तुषाम्बु इति । तुषाम्बु- भावितं तक्रभावितञ्च वटकमित्यर्थः ॥ २५ ॥ अनुक्तभक्ष्यगुणज्ञानार्थमाह यदिंति । इदानीं पूर्वोक्तानां व्यवस्थितसंयोगत्वेनोक्तानां गुणानां कारणतो व्यवस्थितसंयोग- तया गुणान्तरमूह्यमाह खड़ा इति । खड़ा इति कृतान्नवर्गो-