द्रव्यगुण विज्ञान (शास्त्रीय औषधीय वनस्पतियों का महाकोश)

१३४ द्रव्यगुणः । उष्णा मारुतदृष्टिघ्नाः पित्तलास्तृक्प्रदूषणाः ॥२१॥ कपालाङ्गारपक्वास्तु लघवो वातकोपनाः ॥२२॥ कुल्माषा वातला रूक्षा गुरवो भिन्नवर्चसः ॥२३॥ उदावर्त्तहरो वाव्यः कासपीनसमेहनुत् ॥ २४ ॥ तुषाम्बुवटकं प्रोक्तं वृष्यं रुच्यग्निदीपनम् । वृष्यं सन्दोपनञ्चैव वटकं तक्रसंस्कृतम् ॥ २५ ॥ यद्द्रव्यं यद्गुणं प्रोक्तं तद्भक्ष्यास्तद्गुणा मताः॥२६॥ खड़ाः खड़यवाग्वश्च रागषाड़वषट्काः । पालकानि विचित्राणि यूषाश्चानेकयोनयः ॥ कट्वम्ललवणाः स्वादुलेहा ये च फलोद्भवाः । एवमादीनि चान्यानि क्रियन्ते वैद्यवाक्यतः ॥ कपालाङ्गारसिद्धानां स्नेहसिद्धेभ्यो लघुत्वं दर्शयन्नाह कपाले- त्यादि ॥ २१ ॥ कुल्माषस्य गुणमाह कुल्माषा इति । यवपिष्टमुष्णोदक- मृदितमपूपीकृतं कुल्माषमाहुः ॥ २३ ॥ वाव्यो भृष्टयवैः कृतो भक्ष्यः । अन्ये तु दलितयवगोधूमादि- कृतं वाव्यमाहुः ॥ २४ ॥ काञ्जिकवटकतक्रवटकयोर्गुणमाह तुषाम्बु इति । तुषाम्बु- भावितं तक्रभावितञ्च वटकमित्यर्थः ॥ २५ ॥ अनुक्तभक्ष्यगुणज्ञानार्थमाह यदिंति । इदानीं पूर्वोक्तानां व्यवस्थितसंयोगत्वेनोक्तानां गुणानां कारणतो व्यवस्थितसंयोग- तया गुणान्तरमूह्यमाह खड़ा इति । खड़ा इति कृतान्नवर्गो-

द्रव्यगुणः। १३५ यथाकारणमासाद्य भोक्तॄणां छन्दतोऽपि वा। अनेकद्रव्ययोनित्वाच्छास्वतस्तान् विनिर्दिशेत् ॥ २७ इति भक्ष्यवर्गः। अथाहारविधिं वक्ष्ये विस्तरेणानुपूूर्वशः ॥ १ ॥ आप्तास्थितमसङ्कीर्णं शुचि कार्य्यं महानसम् ॥ २॥ तत्राप्तैः साधितं रम्यमविरुद्धमुपस्कृतम्। विषघ्नै रगदैर्मन्त्रैर्भिषगन्नं निवेदयेत् ॥ ३ ॥ दिताः। तैः कृता यवाग्वः खडयवाग्वः। अनेकयोनय इति विशेषणं खडादिषु प्रत्येकमभिसम्बध्यते। अतएवानवस्थित- गुणाः खडादय इत्यर्थः। लेहा ये च फलोद्भवा इति आम्रलेहा- दयः। कारणमासाद्येति पुरुषव्याधिदोषभेदादिहेतुं प्राप्य। छन्दत इति पुरुषेच्छाविशेषात् शास्वत इति तर्कसहितशास्त्रात् खडादिषु युज्यमानं द्रव्यगुणं ज्ञात्वा तर्कतश्च तत्संस्कारादि- गुणमुन्नीय खडादिगुणमादिशेदित्यर्थः ॥ २७ ॥ इति भक्ष्यवर्गः। विधिना कृत आहारः प्रीणनो धातु पोषकः। इति पूर्वोक्तम्। अत्र कोऽसौ विधिः। कथं वा आहारेण धातूनां पोषणमित्येतदर्थं प्रकरणमारभते अथेति ॥ १ ॥ आहारसिद्धेर्महानससाध्यत्वात् प्रथमं तद्विधिमाह आप्ते- त्यादि। आप्तैः साधुलोकैरास्थितमाश्रितम्। असङ्कीर्णमसम्बा- धम् ॥ २ ॥

१३६ द्रव्यगुणः । घृतं कार्ष्णायसे देयं पेया देया तु राजते । फलानि सर्वभक्ष्यांश्च प्रदद्याद्वै दलेषु तु ॥ ४ ॥ परिशुष्कप्रदिग्धानि सौवर्णेष्पकल्पयेत् ॥ ५ ॥ प्रद्रवाणि रसांश्चैव राजतेषूपहारयेत् ॥ ६ ॥ कट्वराणि खडांश्चैव सर्वान् शैलेषु दापयेत् ॥ ७ ॥ दद्यात्ताम्रमये पात्रे सुशीतं सुशृतं पयः । पानीयं पालकं मद्यं मृन्मयेषु प्रदापयेत् ॥ ८ ॥ वज्रवैदूर्य्यपात्रेषु रागषाड़वषट्कान् ॥ ६ ॥ पुरस्ताद्विमले पात्रे सूपं दद्यात्तु पाचकः । फलानि सर्वभक्ष्यांश्च परिशुष्काणि यानि च ॥ आप्तैरिति सूपकारविशेषणम् । रम्यं मनोहरम् । अविरु- द्धमिति संयोगादिभिरविरुद्धम् । निवेदयेत् उपढौकयेत् ॥ ३ ॥ किञ्चिद्द्रव्यमाधारप्रभावेण कार्मुकं भवतीत्यत आह । वै द- लेष्विति । वैशब्दः पादपूरणे । अन्ये तु वैदलं वंशादिविदलकृतं पात्रमाहुः ॥ ४ ॥ परिशुष्कप्रदिग्धयोरुक्तमेव लक्षणम् ॥ ५ ॥ प्रद्रवाणि मण्डानि ॥ ६ ॥ कट्वरं तक्रम् । अन्ये तु सौवीराम्लमथात्यम्लकाञ्जिकं कट्वरं विदुः । सस्नेहदधिजं तक्रमाहुरन्ये तु कट्वरम् ॥ शैलेष्विति पाषाणपात्रेषु ॥ ७ ॥ वज्रं हीरकं तस्य पात्रं न सम्भवतीति वज्रयुक्तं पात्रं वज्र- पात्रं ज्ञेयम् । अन्ये तु दद्याद् वैदूर्य्यपात्रेष्विति पठन्ति ॥ ६ ॥

द्रव्यगुणः । १३७ तानि दक्षिणापार्श्वे तु भुञ्जानस्योपकल्पयेत् । प्रद्रवान् रसयूषादीन् सव्ये पार्श्वे प्रदापयेत् ॥ सर्वांन् गुड़विकारांश्च रागषाडवषट्कान् । पुरस्तात् स्थापयेत् प्राज्ञो द्वयोरपि च मध्यतः ॥ १० एवं विज्ञाय मतिमान् भोजनस्योपकल्पनाम् । भोक्तारं विजने रम्ये निःसम्पाते तु भोजयेत् ॥ ११ पूर्वं मधुरमश्नीयात् मध्येऽम्ललवणौ रसौ । अन्ते शेषान् रसान् वैद्यो भोजनेष्ववचारयेत् ॥ १२ ॥ अन्नेन कुक्षे र्द्वावंशौ पानेनैकं प्रपूरयेत् । आश्रयं पवनादीनां चतुर्थमवशेषयेत् ॥ १३ ॥ भुक्त्वा पादशतं गत्वा वामपार्श्वेन संविशेत् । शब्दान् रूपरसान् गन्धान् स्पर्शांश्च मनसः प्रियान् । आधारविशेषमभिधाय देशविशेषेण आहारविधिमाह पुर- स्तादिति । पुरस्तादग्रत इत्यर्थः । न केवलं पुरस्तात् द्वयोरपि च मध्यत इति द्वयोर्मध्ये एकस्मिन् पार्श्वे दद्यात् । एतेन सर्वत्र दातव्यमिति डल्लनो व्याचष्टे ॥ १० ॥ निःसम्पाते तु निर्वाते ॥ ११ ॥ इदानीं भोजनस्यानुपूर्वीमाह पूर्वमिति । पूर्वं मधुरमिति वातजयार्थम् । मध्येऽम्ललवणाविति मध्यस्थिताग्न्युत्तेजना- र्थम् । शेषानिति कटुतिक्तकषायान् तेन पश्चादूर्द्धं श्लेष्मजयार्थं देयाः ॥ १२ ॥ इदानीं द्रवाद्रवरूपस्याहारस्य मात्रामाह अन्नेनेति ॥ १३ ॥

१३८ द्रव्यगुणः। भुक्तवानुपसेवेत तेनान्नं साधु तिष्ठति । भुक्त्वोपविशतस्तुन्दं शयानस्य वपुर्भवेत् ॥ आयुश्चङ्क्रममाणस्य मृत्युर्धावति धावतः । ताम्बूलमुपसेवेत कर्पूराद्यधिवासितम् ॥ १४ ॥ ताम्बूलं क्षतपित्तास्ररूक्षोत्कुपितचक्षुषाम् । विषमूर्च्छामदार्त्तानामपथ्यं शोषिणामपि ॥१५॥ अन्नमादानकर्मा तु प्राणः कोष्ठं प्रकर्षति । तद्द्द्रवैर्भिन्नसङ्घातं स्नेहेन मृदुतां गतम् ॥ समानेनावधूतोऽग्निरुदीर्य्यः पवनेन तु । काले भुक्तं समं सम्यक् पचत्यायुर्विवृद्धये ॥१६॥ एवं रसमलायान्नमाशयस्थमधःस्थितः । पचत्यग्निर्यथा स्थाल्यामोदनायाम्बुतण्डुलम्॥१७॥ भोजनान्तरीयं विधिमाह भुक्तेति ॥ १४ ॥ इदानीमाहारस्याग्निना पाको यथा भवति यथा च पच्यमा- नमन्नं देहधात्वादिरूपतामापद्यते तदाह अन्नमिति । आदान- माहारनयनं कर्म्म यस्य स तथा । प्रकर्षतीति नयति । द्रवैरिति पानीयादिभिः । भिन्नसङ्घातम् अवयवशैथिल्यमापन्नम् । अवधूत इत्युद्दोपितः । समानेन इत्यनन्तरमविकृतेनेति शेषः । विकृतस्य वायोरग्निवैषम्यकरत्वात् । काले इति बुभुक्षाकाले । सममिति मात्राप्रकृत्यादिभिरुचितम् । सम्यगिति निर्विकारम् ॥१६॥ रसमलायेति । रसार्थं मलार्थञ्च पचतीत्यर्थः । आशयस्थ- मित्यामाशयस्थम् । अधःस्थित इत्यनेन वहिरग्नेर्यथा ऊर्द्ध्वज्व-

द्रव्यगुणः। १३८ अन्नमिष्टं ह्युपहितमिष्टैर्गन्धादिभिः पृथक् । देहे प्रीणाति गन्धादीन् घ्राणादीनीन्द्रियाणि च१८ भौमाप्याग्नेयवायव्याः पञ्चोष्माणः सनाभसाः । लनस्वभावतया ऊर्ध्वपाकसामर्थ्यं तथान्तराग्नेरपीति तत्सा- धर्म्यं दर्शयति । अमुमेवार्थं दृष्टान्तेनोपपादयति यथेत्यादि ॥ १७ ॥ अन्नस्य पाकसम्पाद्यं कार्यान्तरमप्याह अन्नमिति । अन्नं कर्तृ देहस्थितान् गन्धादीन् प्रीणाति आप्याययति । ननु अन्नेन द्रव्येण द्रव्यपोषणमेव युक्तं न तु गुणपोषणमित्यतोऽन्नं विशि- नष्टि गन्धादिभिरुपहितमिति गन्धरूपरसस्पर्शशब्दैर्युक्तमि- त्यर्थः । एतेन विशेषणद्वारा अन्नगतैर्गन्धादिभिर्देहगतगन्धादि- पोषणमिति सिद्धम् । तथा गुणवृद्धिस्तु गुणिवृद्धिं विना न भव- तीति पाञ्चभौतिकेन आहारेण देहगतपञ्चभूतपोषणमप्यत एव सिद्ध्यति । इष्टमिति विशेषणेन चान्नस्यानिष्टस्यानिष्टगन्धादिभि- र्युक्तस्य न देहव्यवस्थितगन्धादितर्पकत्वमिति दर्शयति । न केवलं गन्धादीनेव प्रीणाति किन्तु घ्राणादीनीन्द्रियाणि च प्रीणाति । आदिशब्दाद्रसनादीनां चतुर्णां ग्रहणम् । पृथगित्यनेन आहारगतो यः पार्थिवो भागः स घ्राणं तद्गतगन्धञ्च देहगन्धं प्रीणाति । एवं आहारगतो जलीयभागो रसनां पुष्णाति । तद्गतो रसः देहरसं पुष्णातीत्यादि व्याख्येयम् ॥ १८ ॥ भौतिकाग्निव्यापारमाह भौमेत्यादि । पार्थिवादिद्रव्येषु हि पाकेन विशिष्टगन्धवर्णादयो जायन्ते । पाकस्त्वूष्माणं विना न भवतीति पाकान्यथानुपपत्त्या पार्थिवादिद्रव्यवस्थिताः पञ्चो- ष्माणः स्वीक्रियन्ते । ते तु सौक्ष्म्यात् तत्तद्द्रव्येषु साक्षान्नोपलभ्यन्ते ।

१४० द्रव्यगुणः । पञ्चाहारगुणान् स्वान् स्वान् पार्थिवादीन् पचन्ति हि ॥ १६ ॥ सप्तभिर्देहधातारो धातवो द्विविधं पुनः । अतस्त एव जाठराग्निसन्धुक्षितबलाः सन्तः स्वान् स्वान् पार्थि- वादीन् पञ्चाहारगुणान् पचन्ति । पूर्वस्थितपार्थिवादिगन्धविल- क्षणान् पाकेन निवर्त्तयन्तीत्यर्थः । एतदेव चरके विविधाशित- पीतीये उक्तम् । विविधाशितं पीतञ्च लीढं खादितं जन्तो- र्हितमन्तरग्निसन्धुक्षितबलेन यथास्वेनोष्मणा सम्यग्विपाच्य- मानमिति । आहारस्य गुणाः आहारगुणाः । किं वा आहा- राश्च गुणाश्च आहारगुणाः । यद्यपि भूताग्निना द्रव्याण्येव पच्यन्ते नतु गुणाः उक्तं हि जाठरेणाग्निना पूर्वं कृते सङ्घातभेदने । पश्चाद् भूताग्नयः पञ्च स्वं स्वं द्रव्यं पचन्ति हि ॥ तथापि द्रव्यपाकवशाद् विशिष्टगन्धादिगुणा जायन्ते इत्य- भिप्रायेण गुणानामपि पाक उक्तः । ननु तेजः स्वयमेव पाच- कम् तस्य पाचकेनाग्न्यन्तरेण किं क्रियते । ब्रूमः न वयं तेजसि पाचकमग्निं स्वीकुर्मः । किन्तु तैजसस्य सुवर्णादिद्रव्यतुल्यस्य पित्तादेः पाकजन्यत्वेन पाचकाग्न्यपेक्षा युक्तैव । एवं वायवीय- नाभसद्रव्ययोरप्याश्रित उष्मा वात्वग्निनाभसाग्निवाच्यो ज्ञेयः ॥ १६ ॥ भौतिकाग्नि-व्यापारमभिधाय-विशिष्ट-धात्वग्निव्यापारमाह सप्तभिरित्यादि । पुनरिति जाठराग्निपाकानन्तरम् । द्विविध- मिति द्विप्रकारम् । तदेव प्रकारद्वयमाह किट्टप्रसादवदिति किट्टप्रसादरूपमित्यर्थः । वतिरयमर्द्धार्थे । किं वा किट्टप्रसादव- दिति मतुबन्तं क्रियाविशेषणम् । ननु धात्वग्निवदुपधातुम-

द्रव्यगुणः । १४१ यथास्वमग्निभिः पाकं यान्ति किट्टप्रसादवत् ॥२०॥ रसाद्रक्तं ततो मांसं मांसान्मेदस्ततोऽस्थि च । लादिगता अपि पृथगग्नयः किमिति नाना स्वीक्रियन्ते । अथ तत्र पञ्चभूतानि सन्तीति भूताग्निभिरेव तेषां पाक उत्पत्स्यत इति चेत्तर्हि कृतं धात्वग्निभिरपि भूताग्निभिरेव धातुपाक- स्याप्युपपत्तेः । नैवं बाह्येषु फलादिषु भूताग्निजन्यो यः पाको दृश्यते स किट्टप्रसादरूपतया नानुभूयते । उपधातुमलादिगतो- ऽपि पाकस्तादृग एवेति वैलक्षण्याभावादुपधात्वादिषु पृथगग्नि- स्वीकारोऽकिञ्चित्करः । रसादिधातुपाकस्तु किट्टप्रसादरूपतया विलक्षण इति तत्र पृथगग्निखीकारो युक्त एवेति । धातुषु ये भूताग्नयस्ते धात्वग्नेरेव सहाया इति । यद्यपि शुक्रस्य प्रसाद- रूपतया किट्टवान् पाको नास्ति तथापि बहूनां किट्टवत्त्वाद् द्विविधनिर्देशो ज्ञेयः । यथा छत्रिणो गच्छन्तीति ॥ २० ॥ तत्र पाकजन्यैः प्रसादांशैर्यैन क्रमेण ये ये जन्यन्ते तानाह रसादिति ॥ प्रसादज इत्यस्य लिङ्गविपरिणामेन रक्तमित्या- दिषु सर्वत्र सम्बन्धः । प्रसादजञ्च सारभागः । तेन रसाद्रक्तं प्रसादजम् । ततो रक्तान्मांसं प्रसादजम् । मांसाच्च मेदः प्रसादज- मित्यादि योज्यम् । रसाद्रक्तं प्रसादजमिति रसात् पाकेन जायते यः प्रसादांशस्तस्माद्रक्तं जायते । एवं रक्तात् पाकेन जायते यः प्रसादांशस्तस्माच्च मांसं जायत इत्यादि व्याख्येयम् । जनि- श्चायं पोषण एव वर्त्तते नापूर्वोत्पादे । यतो रक्तादयो गर्भात् प्रभृत्येव उत्पन्ना रसादिभिः पोष्यन्ते । अन्ये तु गर्भप्रसादज- मिति पठित्वा गर्भप्रसादजमिति समस्तपदेन ओज आचक्षते । अस्मिंस्तु पक्षे प्रसादजशब्दस्य न सर्वत्रान्वयः । ननु पुष्यन्ति त्वाहाररसादिना चरके रसेन रसपोषणमुक्तम् अत्र तु रसा-

अस्थ्यो मज्जा ततः शुक्रं शुक्राद्गर्भः प्रसादजः॥२१ द्रक्तमित्यादिना रसेन रक्तपोषणमुच्यते इति विरोधः । नैवमेक एवायमाहाररसो द्विप्रस्थानः पोष्यपोषकभेदेन । तत्रान्नपाना- दुत्पन्नो रसः पोषकः रक्तादिवत् स्थायी यः स पोष्यः तस्यैव हृदवस्थानमुक्तम् । अतएव पोष्यस्थायिरसव्यवच्छेदार्थमाहारेति रसविशेषणमुक्तं चरकेण । यत्तु रसाद्रक्तमित्यादिवचनं तद्रस- त्वेनाभेदविवक्षया रसं परित्यज्य रक्तमेव पठितं न तु पोष्यस्य रसाख्यधातोरभावादिति । न चैवमष्टधातुकत्वं शरीरस्येति वाच्यम् । यतः स्थायिरसभागपोषकरसभागयोः स्थानभेदाग्नि- भेदाद्यभावादेकत्वमेवेति सप्तधातुकमेव शरीरमित्युच्यत इति । अत्र च रसाद्रक्ताद्युत्पादे केचिदिदं वदन्ति । यद्रसोऽग्नि- पच्यमानः सर्वात्मना रक्ततां याति रक्तञ्च मांसतामित्यादि पूर्व- पूर्वधातुपरिणामेन उत्तरोत्तरधातूत्पादो यथा सर्वात्मना क्षीरा- द्दधि भवति दध्नो नवनीतं नवनीताद्धृतं घृताच्च घृतमण्ड इत्येकः पक्षः । किं वा रस एव रक्तं प्रथमं प्लावयति तत्र रक्त- स्थानसम्बन्धात् रक्तसादृश्यं रक्तव्यपदेशञ्चानुभवति । रक्तञ्च रक्त- समानेन स्तोकेनांशेनास्रं पोषयति । ततो रक्तमाप्लाव्य मांस- माप्लावयति तत्रापि मांससमानेनांशेन मांसपोषणं करोति । मांससादृश्यं मांसशब्दाभिधेयतां चानुभवति । एवमुत्तरोत्तरधा- तून् रस एव प्लावयति । यथा केदारनिषिक्तं कुल्याजलं प्रत्यासन्नां केदारामाप्लावयतौति द्वितीयः पक्षः । एतदेवोक्तं हारीते । यद्रसः सप्ताहादर्वाक् परिवर्त्तमानः श्वेतकपोतहरितहारिद्रपद्मकिंशु- कालक्तरसप्रख्यश्चायं यथाक्रमं दिवसपरिवर्त्ताद्वर्णपरिवर्त्तमा- पद्यमानः पित्तोष्मोपरागाच्छोणितत्वमापद्यत इति । तथा सुश्रुतेऽपि तत्रैषां धातूनामित्यादिना तथा स खलु त्रीणि

द्रव्यगुणाः । १४३ त्रीणि इत्यादिना रसेनैव रक्तादिधातुपोषणमनेन न्यायेनोक्तम् । किं वा आहाररस उत्पन्नो भिन्नैरेव मार्गैः स्थायिरसरुधिरमां- सादीन् रसरुधिरादिसमानांशेन तर्पयति । तत्र यः प्रत्यासन्नो धातुस्तत्पोषको भागस्तच्छीघ्रं पुष्णाति । यस्तु विदूरधातुस्तस्य सूक्ष्मविदूरमार्गतया चिरेण पोषणं भवति । एवं भिन्नैरपि मार्गै- र्धातुपोषणं भवति तेन रक्तपोषणकालादुत्तरकालं मांसपोषको रसभागो मांसं पोषयति । तथा मांसपोषणकालादुत्तरकालं मेदःपोषको रसभागो मेदः पोषयतीत्यादि । तेन रसाद्रक्त- मित्यादिवचनस्यायमर्थो यद् यत् रसपुष्टिकालादुत्तरकालं रक्तं प्रवर्त्तते रक्तपुष्टिकालादुत्तरकालं मांसं प्रवर्त्तत इत्यादि । अस्मिंस्तु पक्षे विण्मूत्रमाहारमलः सारः प्रागीरितो रसः । स तु व्यानेन निक्षिप्तः सर्वान् धातून् प्रतर्पयेत् ॥ इत्यादिवचनस्य मुख्यार्थमेव घटते । तेन यथा खले उप- चितानां कपोतानां भिन्नदिग्गामिनां स्वीयस्वीयमार्गेणैव गच्छतां गम्यदेशस्य प्रत्यासन्नत्वविप्रकृष्टत्वादिभेदेन शीघ्रं चिरेण गमनं भवति तद्वदिति क्षीरदधिन्यायकेदारीकुल्यान्यायः । खले कपोतन्यायात्त्रिधा धातुपोषणक्रमः । तत्र एतेषु पक्षेषु सर्वात्म- परिणामि त्रिचतुरोपवासेनैव देहस्य नौरसत्वं स्यात् । मासोप- वासाच्च शुक्रमयं शरीरं स्यादित्यपेक्षणीय एव प्रथमः पक्षः । केदारीकुल्यान्यायपक्षे तु रसाद्रक्तादिपोषणं मुख्यार्थतया भवति । यद्यपि रक्तादेर्मांसादिपोषणं तदपि रसादेव रक्तादिधर्मतया रक्तादिव्यपदेशभाजो भवन्तीति व्युत्पादितमेव । यत्तु रसस्य सर्वधातुपोषकत्वमुक्तं तदपि रक्तादिपोषकतया तथा हृदय- स्थायिरसस्य कृत्स्नदेहव्यापकत्या वोपपन्नम् । एवं चरकेऽप्यु- क्तम् ।

१४४ द्रव्यगुणः । रसात् स्तन्यं तथा रक्तमसृजः कण्डराः शिराः । व्यानेन रसधातुर्हि विक्षेपोचितकर्मणा । युगपत् सर्वतोऽजस्रं देहे विक्षिप्यते सदा ॥ इत्यादि । तदप्युक्तनायात् एवोपपन्नं यदपि मांसादिना समानेन मांसादेरेव पोषणम् । तदपि धात्वाप्लावनन्यायेन गच्छतापि रसेन तद्धातुसमानेनांशेन तद्धातुपोषणादुपपन्नम् । वृष्यन्तु प्रभावात् यथा खले कपोतन्यायेन विदूरमपि शुक्रं प्रभावात् शीघ्रं याति तथात्रापि शीघ्रमेव वृष्योत्पन्नो रसो रक्तादिधातून् शीघ्रमाप्लावयतीति सुघटम् । एवमनया दिशाप्यत्र दूषणमुद्धार्यम् । तेनायं पक्षस्तावत् साधुः । खले कपोतपक्षेऽपि यथा रसाद्रक्तमित्यादि गौणतया भवति तद्दर्शितमेव । यत्तु चरके विवृद्धमार्गत्वान्मांसादीन् प्रपद्यत इत्युक्तं तत् कृत्स्नदेह- चारिशोणिताभिप्रायेण न तु पोषकरक्ताभिप्रायेणेति व्यवस्था- प्यते । यत्तु एकैकस्मिन् धातौ त्रीणि त्रीणीत्यादिना धातौ अवस्थानकाल उक्तः । स पूर्वपूर्वरक्तादिधातुलङ्घनकालो विदू- रगामिरसस्येति व्यवस्थाप्यते । एवमनयोः पक्षयोर्महाजनपरि- गृहीतयोर्गतिरुदर्शिता स्वरसस्तु अस्माकं केदारीकुल्यान्‍याये । यत्तु अन्यैः खले कपोतन्यायस्वीकारेण चरके सन्ततज्वरस्य द्वादशाश्रयत्वं युक्तमित्याद्युक्तम् । तन्न बुद्ध्यामहे । येन सन्ततस्य द्वादशाश्रयत्वं दोषमहिम्ना कृत्स्नदेहव्यापकत्या । यथा धातु तथा मूत्रं पुरीषञ्चानिलादय इत्यादिनोक्तम् । दोषाणाञ्च कुपि- तानां सम्प्राप्तिविशेषात् किमगम्यमस्ति देहे येन यावद्रसमेव परं सर्वधात्वादिव्यापकं सर्वधातुदूषणेऽपेक्षन्त इति ॥ २१ ॥ सम्प्रति प्रसादजन्यतां धातूनामभिधाय उपधातूनामप्याह रसादिति । अत्रापि रसात् स्तन्यं प्रसादजमित्यादि योज्यम् ।

द्रव्यगुणः । १४५ मांसाद्वसास्त्वचः षट् च मेदसः स्नायुसम्भवः ॥२२॥ रक्तमिति स्त्रीणां रजःसंज्ञं रक्तमप्युपधातुरूपम् । रसादेव रक्तं प्रसादभागजन्यमित्यर्थः । उक्तञ्च सुश्रुते । रसादेव स्त्रिया रक्तं रजःसंज्ञं प्रपद्यते । इति । एतच्च रजोरूपं रक्तरसजन्यमपि धातुशोणितवत् न शीघ्रं जायते किन्तु शुक्रवन्मासेनैव । तदुक्तं सुश्रुते । एवं मासेन रसः शुक्लीभवति स्त्रीणाञ्च आर्त्तवमिति । अन्ये तु घृतकुम्भो यथैवाग्निमाश्रितः प्रविलीयते । विसर्पत्यार्त्तवं पुंसां तथा स्त्रीणां समागमे ॥ इत्यत्र यथा आर्त्तवशब्देन शुक्रमुच्यते तथा स्त्रीणाञ्च आर्त्तवमित्यत्रापि आर्त्तवशब्दः शुक्र एव वर्त्तते न तु रजसि । रजो हि रसादृक्तवत् शीघ्रमेव जायते न तु मासेन इत्याहुः । तन्नेत्यन्ये । विसर्पत्यार्त्तवमित्यादावपि स्त्रीणामात्तं वं पुंसां समागमे सति विसर्पतीति योजनया आर्त्तवशब्दस्य रजोवच- नत्वेनाप्युपपत्तेः । वस्तुतस्तु । आर्त्तवस्य रक्तरूपतया यद्यपि मासादवार्ग्भवति तथापि तस्यार्त्तरूपता गर्भाशयप्राप्त्यैव भवति । गर्भाशयप्राप्तिस्तु मासेनैव भवतीति कृत्वा मासेनार्त्तवं भवतीति सुश्रुतेनोक्तम् । उक्तं हि विश्वामित्रेण सूक्ष्माः केशप्रतीकाशा वीजरक्तवहाः शिराः । गर्भाशयं पूरयन्ति मासाद्बोजाय कल्पते ॥ इति । तत्र वीजभूतरक्तं वीजरक्तमार्त्तवमित्यर्थः । असृजः कण्डरा इति स्थूलस्नायवः । मेदसः स्नायुसम्भव इत्यनेन तु मेदसःसूक्ष्मा स्नायुपोषकमिति ज्ञेयम् । चरके हि कण्डराशब्दः स्थूलस्नायुवाची । सुश्रुते च स्थूलशिरावाचीति ज्ञेयम् । एते च स्नायादयः शरीरधारका अपि उपधातुशब्देनैवोच्यन्ते । तत्तु १३

१४६ द्रव्यगुणः । किट्टमन्नस्य विण्मूत्रं रसस्य तु कफोऽसृजः । पित्तं मांसस्य खमला मलः स्वेदस्तु मेदसः ॥ धातुशब्देन धातुशब्दप्रवृत्तेर्धारणपोषणनिमित्तत्वात् । तेन ये शरीरं धारयन्ति धातूंश्च पुष्णन्ति रसादयस्त एव मुख्यतया धातु- शब्दवाच्या न स्तन्यादयः ते हि शरीरं धारयन्त्येव न तु कि- ञ्चित् पुष्णन्ति । उक्तं हि भोजे । शिरास्नायूरजस्तन्यस्त्वचो गतिविवर्जिताः । धातुभ्यश्चोपजायन्ते तस्मात्ते उपधातवः ॥ इति । अत्र गतिविवर्जिता इत्यनेन धात्वन्तरपोषणाया गतिर्निषेध्यते । अतएव धातुभ्यश्चोपजायन्त एव न तु परं जन- यन्तीत्यर्थः । यत्तु किञ्चिद्दोषप्रशमनं किञ्चिद्धातुप्रदूषणमित्यत्र धातुशब्देन दोषाणामपि ग्रहणम् । तद्गौणधातुशब्दप्रयोगाज्- ज्ञेयम् । उक्तं हि दोषा ह्यपि धातुसंज्ञां लभन्ते इति । शुक्र- स्याप्योजःपोषकतया धारणपोषणयोगोऽस्तीति धातुत्वम- खण्डितमेव । ओजस्तु यद्यपि न धातुषु नाप्युपधातुषु पठितं तथापि तत् सप्तधातुसाररूपतया सप्तधात्वन्तर्गतमेवेति ज्ञे- यम् । अतएव तस्याग्निरपि पृथङ्नोक्तः ॥ २२ ॥ प्रसादभागोत्पादनमभिधाय मलभागोत्पादनमाह किट्ट- मिति । रसस्य तु कफ इति रसात् स्वाग्निपच्यमानात् यः किट्टभाग इति मलभागः स कफः प्रसादजश्च रक्तं न तु रसो- त्पत्तिमात्र एव कफो जायत इति । एवं रक्तादिमलेऽपि ज्ञेयम् मांसस्य खमला इति कर्णनासास्यप्रजननादिस्रोतोमलाः । स्यात् किट्टं केशलोमास्थ्न इति । अत्र नखस्याप्यस्थिमलत्वं सु- श्रुतप्रामाण्यादुन्नेयम् । तत्र हि नखा अप्यस्थिमलत्वेनोक्ताः । अतएव बहुधा शीतपीतीये चरकेऽप्युक्तम् किट्टात् केशनखादयः

द्रव्यगुणः । १४७ स्यात्किट्टं केशलोमास्थ्नो मज्ज्ञः स्नेहोऽक्षिविट्त्व- चाम् ॥२३॥ प्रसादकिट्टधातूंनां पाकादेवं विधर्चुतः ॥ २४ ॥ परस्परोपसंस्तम्भा धातुस्नेहपरंपरा ॥ २५ ॥ पुष्णन्ति इति । यत्तु शरीरे अस्थिगणनायां विंशतिर्नखा गणिताः तदस्थिसाम्येनोक्तम् । किं वा जीवन्नखस्यास्थित्वं मृत- नखस्य तु मलत्वं ज्ञेयम् । अत्र केचिदाकृष्टान्डकोषस्य पुंसः श्मश्रुणोऽभावात् श्मश्रूणि शुक्रमलतया वदन्ति । तन्न तन्त्रे ऽनभिधानात् श्मश्रुहीनस्यापि शुक्रदर्शनाच्च । मज्ज्ञः स्नेहो- ऽक्षिविट्त्वचामिति स्नेहस्त्वचामित्यन्वयः । अक्षिविडिति दूषिका । अत्र मलस्थूलानुभागविशेषेण त्रिविधं परिणामं वर्ण- यन्ति केचित् । यथा रसादग्निपक्कान्मलं कफः स्थूलभागो रसः सूक्ष्मभागश्च रक्तम् । तथा रक्तादग्निपच्यमानात् मलं पित्तं स्थूलभागः शोणितं सूक्ष्मभागस्तु मांसमित्यादि उप- संहरति ॥ २३ ॥ धातूनां पाकादेवमुक्तक्रमेण प्रसादकिट्टे द्विधा ऋचुतो भवत इत्यर्थः ॥ २४ ॥ इदानीं यथा पोषकेण रसादिना पोष्यस्य रक्तादेराप्यायनं क्रियते तथा पोष्येणापि रक्तादिना पोषकस्यापि रसादेरा- प्यायनं क्रियत इति परस्परधातूनामुपकारकत्वमाह । पर- स्परमुपस्तम्भः सन्तर्पकत्वं यस्याः सा तथा । धातुस्नेहपरम्परा धातुरूपसारपरम्परा । अतएवातिव्यवायेन पोष्यस्य शुक्रस्य क्षयादपि पूर्वपूर्वपोषकधातुक्षयो य उक्तस्तन्त्रान्तरे स उपपद्यत

१४८ द्रव्यगुणः। अन्नस्य पक्ता सर्वेषां पक्तॄणामधिको मतः । तन्मूलास्ते हि तद्वृद्धिक्षयवृद्धिक्षयात्मकः ॥२६॥ तस्मात्तं विधिवद्युक्तैरन्नपानेन्धनैर्हितैः । पालयेत् प्रयतस्तस्य स्थितौ ह्यायुर्बलस्थितिः ॥२७॥ यो हि भुङ्क्ते विधिं मुक्त्वा ग्रहणीदोषजान् गदान् । स लौल्याल्लभते शीघ्रं तस्मान्नोल्लङ्घयेद्विधिम्॥२८॥ प्राणाः प्राणभृतामन्नमन्नं लोकोऽभिधावति । वर्णप्रसादसौस्वर्यं जीवितं प्रतिभा सुखम् ॥ तुष्टिः पुष्टिर्बलं मेधा सर्वमन्ने प्रतिष्ठितम् । इति ज्ञेयम् । एवमुक्तमग्नीनां कर्मोपसंहरति । इति भौतिक- धात्वनुरूपपक्तॄणां कर्म भाषितम् ॥ २५ ॥ भौतिकाः पञ्च धात्वग्नयः सप्त अन्नस्य पक्तैकस्त्रयोदश । एषु एव जाठराग्नेः प्राधान्यमाह अन्नस्येति । हि यस्मात्ते द्वादशा- ग्नयस्तस्य जाठराग्नेर्वृद्ध्या वृद्ध्यात्मका वृद्धिरूपाः । तथा क्षयेण च क्षयात्मका हि यस्मात्ते द्वादशाग्नयः क्षीणस्वरूपा भवन्ति। तस्माज्जाठरानलान्वयव्यतिरेकोऽनुविधायित्वात्तन्मूला इत्यर्थः ॥ २६ ॥ तस्मात्तं पालयेदिति योज्यम् । विधिवद्युक्तैरिति यथा- विध्युपयुक्तैः । विधिश्च दर्शित एव ॥ २७ ॥ उक्तविधिविपर्य्यये दोषमाह यो हीत्यादि ॥ २८ ॥ इदानीं यथाविध्युपयुक्तस्यान्नस्य गुणमाह प्राणा इत्यादि । अभिधावति प्रार्थयते । किं वा अन्नमित्यनन्तरमुद्दिश्येति शेषः । प्रतिभा प्रज्ञा । लौकिकमिति अपरीक्षकलोकभवम् अपरीक्षका

द्रव्यगुणः। १४८ लौकिकं कर्म यद्वृत्तौ स्वर्गत्तौ यच्च वैदिकम् ॥ कर्मापवर्गे यच्चोक्तं तच्चाप्यन्ने प्रतिष्ठितम् ॥२६॥ शीतोष्णतोयासवमद्ययूष- फलाम्लधान्याम्लपयोरसानाम् । यस्यानुपानन्तु हितं भवेद्य- त्तस्मै प्रदेयं न्विह मात्रया तत् ॥ १ ॥ व्याधिश्च कालश्च विभाव्य धीरै- र्द्रव्याणि भोज्यानि च तानि तानि ॥२॥ एव हि वर्त्तमानमात्रे प्रवर्त्तन्ते । परीक्षकस्तु जन्मान्तरोप- कारिष्वेव प्रवर्त्तन्ते प्रायः कर्म यद्वृत्ताविति वर्त्तमाने साध्ये यत् कर्म कृष्यादि स्वर्गताविति स्वर्गमभीप्सुः करोमीति यज्ञादि । अपवर्ग इति मोक्षे । एताय निमित्तमव्ययः । यच्चोक्तमिति । मोक्षशास्त्रे सत्यब्रह्मचर्य्यादि । अन्ने प्रतिष्ठितमिति । अन्ननिब- न्धनदेहस्थित्यभावेन सर्व्वारम्भाभावात् । तस्माद्यथोक्तविधिना अन्नं सेव्यमित्यर्थः ॥ २६ ॥ इति आहारविधिः । आहारानन्तरं हि सुखपाकार्थमनुपानं प्रयुज्यत इत्यनन्तर- मनुपानमाह । तत्र सर्व्वाण्येवानुपानद्रव्याणि उत्तरत्र विवरीतुं संक्षेपेण सूत्रयन्नाह शीतेत्यादि । फलाम्लं वीजपूरादि । धा- न्याम्लं काञ्जिकादि । पयःशब्दस्तद्विकारयोर्वक्ष्यमाणयोर्मस्तु- तक्रयोरपि ग्राहकः । इक्षुरसस्तु रसशब्देन गृह्यते ॥ १ ॥

१५० द्रव्यगुणः। स्निग्धोष्णं मारुते शस्तं पित्ते मधुरशीतलम् । कफेऽनुपानं रूक्षोष्णं क्षये मांसरसं पयः ॥ ३ ॥ उष्णोदकानुपानन्तु स्नेहानामथ शस्यते । ऋते भल्लातकस्नेहात्तत्र तोयं सुशीतलम् ॥ ४ ॥ अनुपानं वदन्त्येके तैले यूषाम्लकाञ्जिकम् ॥ ५ ॥ शीतोष्णतोयादिषु मध्ये यदनुपानं यस्मै हितं भवेत्तस्मै तदेव देयम् । कथमित्याह । व्याधिं ज्वरादिकं तथा व्याधि- शब्देन व्याधिहेतवो वातादयोऽपि गृह्यन्ते उपचारात् । एतन्न सङ्गतमित्यन्ये । युगपद्वृत्तिद्वयापत्तिप्रसङ्गात् । कालमार्त्तव- मावस्थिकञ्च । द्रव्याणि द्रवप्रधानानि स्नेहादीनि । भोज्यानि शूकधान्यादीनि । विभाव्येति विशेषेण ज्ञात्वा न सामान्यरूपेण अवधार्य्य इत्यर्थः ॥ २ ॥ सामान्येनानुपानमभिधाय विशेषेणानुपानेऽभिधातव्ये प्रथमं दोषविशेषेऽनुपानविशेषमाह स्निग्धोष्णमित्यादि ॥ ३ ॥ दोषभेदेनानुपानभेदमभिधाय द्रव्यभेदेनानुपानभेदे वक्तव्ये शीतोष्णतोययोः प्रथमं सूत्रितत्वात् प्रथमं तयोर्विषयमाह उष्णोदकेत्यादि ॥ ऋते भल्लातकस्नेहादिति उष्णोदकानुपान- स्यापवादः । तत्र तोयं सुशीतलमित्यस्य स्थाने स्नेहात्तौवरि- कात्तथेति केचित् पठन्ति । तत्र पत्रैस्तु केशराकारैः फलैः सर्षपसन्निभैः । वृक्षास्तुवरका नाम पश्चिमार्णवतीरजाः । तेन तुवरकफलोद्भवः स्नेहस्तौवरक इत्यर्थः । तेन भल्ला- तकस्नेहे तौवरकस्नेहेऽप्युष्णजलस्य निषेधाच्छीतजलानुपानमर्था- ल्लब्धमेव ॥ ४ ॥

द्रव्यगुणः । १५१ शीतोदकं माक्षिकस्य पिष्टान्नस्य च सर्वशः । दधिपायसमद्यार्ते विषदुष्टे तथैव च ॥ ६ ॥ केचित् पिष्टमयस्याहुरनुपानं सुखोदकम् ॥ ७ ॥ पयोमांसरसो वापि शालिमुद्गादिभोजिनाम् । युद्धाध्वातपसन्तापविषमद्यरुजासु च ॥ ८ ॥ मांसादेरनुपानन्तु धान्याम्लं दधि मस्तु वा ॥६॥ अल्पाग्नीनामनिद्राणां तन्द्राशोकभयक्लमैः । मद्यमांसोचितानान्तु मद्यमेवानुशस्यते ॥ अमद्यपानामुदकं फलाम्लं वा प्रयोजयेत् ॥ १० ॥ स्नेहप्रसङ्गेनैकीयं मतं तैलानुपाने दर्शयन्नाह अनुपान- मित्यादि । अत्र यूषाम्लकाञ्जिकमिति उष्णकाले यूषः । शीत- काले काञ्जिकमित्याहुः ॥ ५ ॥ पिष्टान्नेविदाहरक्षार्थं पायसेऽपि गुरुत्वाद्विदाहरक्षार्थं शीत- जलानुपानम् ॥ ६ ॥ सुखोदकमिति कटूष्णमुदकम् ॥ ७ ॥ अत्र यदाहारगुणैः पानं विपरीतं तदिष्यत इति वचनात् शालिषु पयसः समानगुणस्यानुपानत्वं न मन्यमानाः केचित् पयःस्थाने मस्तु पठन्ति । तन्न मनोरमम् । यतः शालिषु पयोऽनुपानं शालिप्रभावादेव वचनादुन्नीयते । नहि सर्वत्रानु- पानि कारणवर्णनं सुगमम् । ८ ॥ धान्याम्लन्तु काञ्जिकम् । दधिमस्तु यद्यपि शीतोष्णतोया- सवमद्य इत्यादि वचने पूर्वं सूचितं तथापि तत्र पयोग्रहणस्य गोरसोपलक्षणत्वात् लभ्यते इति प्रागेवोक्तम् ॥ ६ ॥

१५२ द्रव्यगुणः । उपवासाध्वभाष्यस्त्रीमारुतातपकर्मभिः । क्लान्तानामनुपानार्थं पयः पथ्यं यथामृतम् ॥ सुरा कृशानां स्थूलानामनुशस्तं मधूदकम् ॥११॥ निरामयानां चित्रन्तु भक्तमध्ये प्रकीर्त्तितम् ॥१२॥ क्षीरमिचुरसश्चेति हितं शोणितपित्तिनः ॥१३॥ अर्कशेलुशिरीषाणामासवस्तु विषार्त्तिषु ॥ १४ ॥ यदाहारगुणैः पानं विपरीतं तदिष्यते । तच्चानुपानं धातूनां दृष्टं यन्न विरोधि च ॥१५॥ फलाम्लं दाड़िमादि ॥ १० ॥ कृशानां सुरा अनुशस्ता । स्थूलानान्तु मधूदकमनुशस्त- मिति सम्बन्धः । मधुमिश्रितमुदकं मधूदकम् ॥ ११ ॥ सुस्थमधिकृत्यानुपानमाह निरामयाणामित्यादि । चित्र- मिति नानाप्रकारं येन नानाप्रकारा दोषधातुमलाः स्वमान- मनुवर्त्तन्ते । सामयानान्तु अनुपानं वातादिदोषापेक्षयैव देयम् । तच्च स्निग्धोष्णं मारुते शस्तं इत्यादिना प्रागेवोक्तम् ॥ १२ ॥ शीतोष्णतोयेत्यादिसूत्रे इक्षुरसस्यापि रसशब्देनाभिधा- नात् । इक्षुरसोऽपि अनुपाने सूत्रित इति तदभिधानम् नोत्सूत्रम् ॥ १३ ॥ विषार्त्तिषु देयमनुपानमाह अर्केत्यादि ॥ १४ ॥ अनुक्तानुपानज्ञानार्थमाह यदाहारेत्यादि ॥ आहारगुणै- रिति शीतस्नेहमधुरादिभिः । विपरीतमिति विपरीतगुणमनु- पेयम् । एवञ्च दध्नोऽम्लस्य मधुरं क्षीरं तथा पायसस्य च । काञ्जिकाद्यनुपानं स्यादित्यत आह । धातूनां यन्न विरोधि

द्रव्यगुणः । १५३ दोषवद्गुरु वा भुक्तमतिमात्रमथापि वा । यथोक्तेनानुपानेन सुखमन्नं प्रजीर्य्यति ॥ १६ ॥ रोचनं वृंहणं वृष्यं दोषघ्नं वातभेदनम् । तर्पणं मार्द्दवकरं श्रमक्लमहरं सुखम् ॥ दीपनं दोषशमनं पिपासाच्छेदनं परम् । वल्यं वलकरं सम्यगनुपानं सदोच्यते ॥ १७ ॥ तदादाै कर्षयेत्पीतं स्थापयेन्मध्यसेवितम् । पश्चात्पीतं वृंहयति तस्मादौच्य प्रयोजयेत् ॥ १८ ॥ चेति । एवं दध्यादिषु अम्लेषु क्षीराद्यनुपीयमानं धातुविरोध- मावहतीति न तदनुपानमित्यर्थः । एवमन्यदपि विरुद्धमुन्ने- यम् ॥ १५ ॥ अनुपानगुणमाह दोषवदित्यादि । दोषवदिति वातादि- दोषकरम् । गुर्विति स्वभावगुरु लड्डुकपिटकादि । मात्रा- गुरोस्तु अतिमात्रपदेन निर्दिष्टत्वात् ॥ १६ ॥ पुनः प्रशस्तं गुणमाह रोचनमित्यादि ॥ १७ ॥ अनुपानस्य भोजनादिमध्यान्तविभागेन गुणविशेषमाह- तदादावित्यादि । आदौ पीतं वायुना अधोगतेन रूक्षी- कृतम् आहाराकाङ्क्षाविरोधकतया च देहं कर्षयति । एतच्च यद्यपि कस्यचित् पश्चान्न भवतीत्यतोऽनुपानार्थो न घटते अनु- शब्दस्य पश्चादर्थत्वात् तथापि पानस्य सर्वकालिकत्वात् उप- न्यस्तम् । किं वा अनुशब्दो लक्षणार्थः । तेन भाविभोजनं तृष्णाञ्चानु लक्षीकृत्य पीयत इत्यनुपानमित्यर्थः । स्थापयेन्मध्य- सेवितमिति । भोजनमध्ये सेवितमनुपानं पित्तस्य स्नेहेन