भारतकोश
गौतम धर्मसूत्र (हिन्दी व्याख्या सहित)

गौतम धर्मसूत्र (हिन्दी व्याख्या सहित)

Gautama Dharmasutra Hindi

महर्षि गौतम द्वारा

स्रोत: Gautama Dharmasutram with Hindi Commentary (उद्गम)

DevanagariHindipublished360 पृष्ठ

पृष्ठ 164, कुल 360 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 164

सानुवाद-मिताक्षरावृत्तिसहितानि ९९

कस्मात्पुनरेवं राज्ञे देय इत्यत आह—

तद्रक्षणधर्मित्वात् ॥ २८ ॥

तेषां करदायिनां रक्षणरूपेण धर्मेण तद्वत्त्वात्तेषामयं रक्षक इति कृत्वेति ॥ २८ ॥

क्योंकि उन (करदाताओं) की रक्षा करना ही राजा का धर्म होता है ॥२८॥

तेषु तु नित्ययुक्तः स्यात् ॥ २९ ॥

तेषु कर्षकादिषु नित्ययुक्तः स्याद्रक्षणे नित्यमवहितः स्यात् । अपर आह—तेषु बल्यादिषु नित्ययुक्तः स्यात् । तात्पर्येणाऽऽददीत शुल्कं । ह्यस्यैतद्धनमिति ॥ २९ ॥

अतएव राजा उन ( कृषक आदि करदाताओं ) की रक्षा में नित्य सावधान होकर तत्पर रहे । अथवा करग्रहण में नित्य तत्पर रहे ॥ २९ ॥

अधिकेन वृत्तिः ॥ ३० ॥

राज्ञोऽधिकं रक्षणमिति यदुक्तं तद्वारेण यदागतं धनं तदधिकं तेनाऽत्मनः पोष्यवर्गस्य च हस्त्यश्वादीनां च वृत्तिः स्यान्न तु पूर्वैर्यत्संचित्य खातं कोशरूपेण तेन जीवेत् । आपदि तु तेनापि जीवेत् । तथा च व्याघ्रः—

कुटुम्बपोषणं कुर्यान्नित्यं कोशं च धारयेत् ।
आपदोऽन्यत्र कोशात्तु न गृह्णीयात्कदाचन ॥ इति ॥ ३० ॥

( अन्य द्विजातियों की अपेक्षा रक्षण करना राजा का ) अधिक कार्य होने से वह उस ( रक्षण कार्य ) द्वारा प्राप्त धन से अपनी (अपने आश्रितों एवं हाथी-घोड़े आदि की ) वृत्ति चलावे ( यदि आपत्काल न हो तो पूर्वकाल से सञ्चित कोश का व्यक्तिगत व्यय के लिए उपयोग न करे ) ॥ ३० ॥

शिल्पिनो मासि मास्येकैकं कर्म कुर्युः ॥ ३१ ॥

एकेनाह्ना साध्यमेकं कर्म । शिल्पिनो लोहकारादयः । तेऽपि प्रतिमासं राज्ञे स्वयमेकमहः कर्म कुर्युः । एष एषां शुल्कः ॥ ३१ ॥

कारीगर प्रत्येक मास में एक दिन राजा के लिए अपनी कर्म करें ( यह उनके लिए कर होता है ) ॥ ३१ ॥

एतेनाऽऽत्मोपजीविनो व्याख्याताः ॥ ३२ ॥

आत्मोपजीविनो ये शरीरायासेन जीवन्ति काष्ठवाहादयस्तेऽप्येते

गौतम धर्मसूत्र (हिन्दी व्याख्या सहित) · पृष्ठ 164, कुल 360 में से · BharatKosha