गौतम धर्मसूत्र (हिन्दी व्याख्या सहित)

१६६ गौतमधर्मसूत्राणि

स कः पुनरसौ तमाह— पङ्क्तिपावनः षडङ्गविज्ज्येष्ठसामिकस्त्रिणाचिकेतस्त्रिमधुस्त्रिसुपर्णः पञ्चाग्निः स्नातको मन्त्रब्राह्मणविद्धर्मज्ञो ब्रह्मदेयानुसंतान इति ॥ २९ ॥

शिक्षा कल्पो व्याकरणं ज्योतिषं निरुक्तं छन्दोविचितिरिति षडङ्गानि । तेषां पाठतोऽर्थतश्च ज्ञाता षडङ्गवित् । ज्येष्ठसामिकः—तलवकाराणामुदुत्यं चित्रमित्येतयोर्गायको ज्येष्ठसामगश्छन्दोगानां तु तद्विदासीती तोयं तद्यो- गयेति(?) ज्येष्ठं साम तद्वेदिता ज्येष्ठसामिकः । त्रिणाचिकेतो नाचिकेतो- बहुषु शाखासु विधीयते तैत्तिरीये कठवल्लीषु शतपथे च । ते यो वेद ब्राह्मणेन सह स त्रिणाचिकेतः । "मधु वाता ऋतायते" इत्येतत्तृचं त्रिमधु । तत्र प्रत्यृचं त्रयो मधुशब्दाः । आश्वलायनोऽप्याह—'तृप्तान्ज्ञात्वा मधुमतीः श्रावयेत्' इति । इह तु तदध्यायी पुरुषस्त्रिमधुः । त्रिसुपर्ण ऋग्वेदे 'एकः सुपर्णः स समुद्रमाविवेश' इत्यादिकस्तृचः । तैत्तिरीयके ब्रह्ममेतु माम्' इत्यादयस्त्रयोऽनुवाकाः । तत्र हि "य इमं त्रिसुपर्णमयाचितं ब्राह्मणाय दद्यात्" इति श्रूयते । पूर्ववत्पुरुषे वृत्तिः । पञ्चाग्निः सभ्यावसथ्या- भ्यां सह पञ्चानामनुवाकानामध्येता । स्नातको विद्याव्रताभ्याम् । मन्त्र- ब्राह्मणविन्मन्त्रब्राह्मणयोरर्थज्ञः । धर्मज्ञो धर्मशास्त्राणामर्थज्ञः । ब्रह्मदेयानु- संतानो ब्राह्मविवाहोढासंतानः । इतिकरणाद्यश्चान्य एवंगुक्तः । ये मातृतः पितृतश्चेति दशवर्षं समनुष्ठिता विद्यातपोभ्यां पुण्यैश्च कर्मभिर्येषामुभयतो नान्नब्राह्मणं निनयेयुः । पितृत इत्येक इत्येवमादिलक्षणः । स एष सर्वः पङ्क्तिपावनः ॥ २९ ॥

पंक्ति को पवित्र करने वाले व्यक्ति हैं :--छः वेदाङ्गों का ज्ञाता, ज्येष्ठ साम मन्त्रों का गान करने वाला, नाचिकेत अग्नि का तीन ग्रन्थों के साथ ज्ञान रखने वाला, सुपर्ण के तीन बार उल्लेख से युक्त मन्त्रों को जाननेवाला, पञ्चाग्नि (सभ्य और आवसथ्य के साथ पाँच अनुवाकों का अध्येता, स्नातक मन्त्रों और ब्राह्मणों का अर्थ जानने वाला, धर्मशास्त्रों का ज्ञाता ब्राह्म विवाह से उत्पन्न सन्तान ॥ २९ ॥

हविःषु चैवम् ॥ ३० ॥

हविःशब्देन दैवानि मानुषाणि च कर्माण्युच्यन्ते । ज्येष्ठ्ठा अप्येवमुक्त- लक्षणा एव ब्राह्मणा भोजयितव्या न तु प्रतिषिद्धाः स्तेनादय इति ॥३०॥

दैव एवं मानुष यज्ञ कर्मों में भी (ब्राह्मणों को भोजन कराने के सम्बन्ध में) उपर्युक्त नियम समझने चाहिएँ ॥ ३० ॥