गौतम धर्मसूत्र (हिन्दी व्याख्या सहित)
Gautama Dharmasutra Hindi
महर्षि गौतम द्वारा
स्रोत: Gautama Dharmasutram with Hindi Commentary (उद्गम)
पृष्ठ 303, कुल 360 में से
संदर्भ में पढ़ें२३६ गौतमधर्मसूत्राणि
वसिष्ठोऽपि—पतत्यर्धं शरीरस्य भार्या यस्य सुरां पिबेत्। पतिरार्धं शरीरस्य निष्कृतिर्न विधीयते॥ इति। अत्र स्त्रीणामपि प्रतिषिद्धा सुरा। प्रायश्चित्तं च भवति। तत्र स्त्रीणा- मर्धप्रायश्चित्तमित्युक्तं पुरस्तात्। तत्र मरणान्तिकेऽर्धक्लप्तेरशक्यत्वादू बुद्धिपूर्वसकृत्पाने द्वादशवार्षिकस्यार्धम्। अभ्यासे तस्यैवाभ्यासः॥ १॥
सुरापान करने वाले ब्राह्मण के मुख में तपती हुई सुरा डाले; इस प्रकार उसकी मृत्यु होने पर सुरापान का प्रायश्चित्त होता है॥ १॥
अमत्या पाने पयो घृतमुदकं वायुं प्रतित्र्यहं तप्तानि स कृच्छ्रस्ततोऽस्य संस्कारः॥ २॥
यस्त्वमत्याऽबुद्धिपूर्वं यवाग्वादिबुद्ध्या सुरां पिबति स पय आदीनि चत्वारि द्रव्याणि तप्तान्युष्णानि। द्वितीयाया निर्देशात्पिबेदिति गम्यते। प्रतित्र्यहं प्रथमे त्र्यहे पयो द्वितीये घृतं तृतीय उदकं चतुर्थे वायुम्। बायो- रुष्णत्वं सातपे प्रदेशे। स कृच्छ्रः स एवंभूतस्तप्तकृच्छ्रोऽस्य प्रायश्चित्तम्। ततः कृच्छ्रानन्तरं पुनः संस्कारः पुनरुपनयनमस्य कर्त्तव्यम्। तत्र मानवो विशेषः—
वपनं मेखला दण्डो भैक्षचर्या व्रतानि च।
एतानि तु निवर्त्तन्ते पुनः संस्कारकर्मणि॥ इति।
इदमीषदभ्यासविषयम्।
अज्ञानाद्वारुणीं पीत्वा संस्कारेणैव शुध्यति॥
इति मानवं सकृत्पानविषयम्। यत्तु—
पिण्याकं वा कणान्वाऽपि भक्षयेत्तु समां निशि॥
इति याज्ञवल्क्यवचनम्। यच्चाऽऽपस्तम्बीयम्—'स्तेयं कृत्वा सुरां पीत्वा, इत्यादि तदुभयमपि बहुकृत्वोऽभ्यास एव।
कणान्वा भक्षयेदब्दं पिण्याकं वा सकृन्निशि।
सुरापानापनुत्त्यर्थं बालवासा जटी ध्वजी॥
इत्यादीनि मानवादीन्यबुद्धिपूर्वविषय एवाभ्यासतारतम्यापेक्षया व्यवस्थाप्यानि॥ २॥
यदि अज्ञानवश सुरापान किये हो तो तीन दिनों तक क्रमशः उष्ण दूध, घृत और जल पीकर रहने एवं उष्ण वायु सेवन से शुद्धि होती है। इस प्रायश्चित्त को तप्तकृच्छ्र कहते हैं। उसके उपरान्त उसका पुनः (उपनयन) संस्कार होता है॥ २॥