गीतगोविन्दम् (महाकवि जयदेव - सम्पूर्ण १२ सर्ग व २४ अष्टपदी सटीक)
Gita Govinda of Jayadeva with Hindi Commentary
महाकवि जयदेव / पं. रामचन्द्र मिश्र द्वारा
पृष्ठ 95, कुल 448 में से
संदर्भ में पढ़ेंप्रथमः सर्गः—सामोद-दामोदरः ६३ नागकेसरपुष्पाणां विकासो यस्मिन् तथोक्ते); [तथा] मिलित- शिलीमुख-पाटलि-पटल-कृत-स्मर-तूण-विलासे (मिलिताः समवेताः शिलीमुखाः भ्रमराः येषु तादृशैः पाटलिपटलैः पाटलाकुसुमनिकरैः कृतः सम्पादितः स्मरस्य कामस्य यः तूणस्तस्य विलासः चेष्टितं यस्मिन् तादृशे; पाटलिः पारुलफुल इति भाषा; पाटलिपुष्पस्य तूणाकारत्वात् शिलीमुखशब्दस्य च श्लिष्टत्वात् साम्यं) [सरसवसन्ते इत्यादि] ॥४॥ अनुवाद—अब वनके विकसित पुष्प-समुदाय ऐसे प्रतीत हो रहे हैं, मानो मदनराजके हेमदण्ड हैं और भ्रमरावलिसे परिवेष्टित पाटलि (नागकेशर) पुष्पसमूह ऐसे दिखायी दे रहे हैं, मानो कामदेवके तूणीर हों। पद्यानुवाद— मदनराजके कनक-दण्ड-सा केसर-कुसुम-विकास, पाटल पर भौरोंकी छविका अङ्कित मधुर विलास। जुड़ी है मधु-रसिकोंकी भीर, नाचते हैं हरि सरस अधीर ॥ बालबोधिनी—सखि ! मदन-महीपतिके सुवर्ण छत्रकी विशिष्ट कान्तिके समान नागकेशर पुष्प प्रस्फुटित हो रहे हैं। उसमें भी भ्रमरावलीके तीक्ष्ण दन्तरूपी वाणोंसे बिद्ध यह वसन्तकाल विरहीजनोंके हृदयको भेद रहा है ॥४॥ विगलित-लज्जित-जगदवलोकन-तरुण-करुण-कृतहासे । विरही-निकृन्तन-कुन्त-मुखाकृति-केतकि-दन्तुरिताशे— विहरति हरिरिह सरस वसन्ते.... ॥५॥ अन्वय—विगलित-लज्जित-जगदवलोकन-तरुण-करुण-कृतहासे (विगलितं दूरं गतं लज्जितं लज्जा येषां [वसन्तस्य निरतिशयोद्दीपकत्वात् त्यक्तलज्जानामिति भावः] तादृशानां जगतां जगद्वासिनाम् अवलोकनेन दर्शनेन तरुणैः नवविकसित- पुष्पैरित्यर्थः करुणैः तदाख्यवृक्षैः [करुणानेवु इति भाषा] कृतः पुष्पविकाशरूप-हासः यत्र तादृशे); यूनामेव कामाभिज्ञतया