हर्षचरितम् (महाकवि बाणभट्ट - संस्कृत मूल एवं हिन्दी व्याख्या)

२० हर्षचरितम् निहन्ति पातयति । प्रसुतानि गन्तुं प्रवृत्तानि, प्रसुता च जङ्घा । रजो रागः, धूलिश्च। कलुषयति कार्याकार्यदर्शनाससमर्था करोति । दृष्टिं बुद्धिम्, नेत्रं च। अक्षाणी- न्द्रियाणि, रथाङ्गं चाक्षः । तेन च रथो लक्ष्यते । कृतबुद्धयः संस्कृतमतयः । असद्विद्यमानम् । निसर्गः स्वभावः । आलोको विवेकः, प्रकाशश्च । तमः अन्धकारं, अज्ञानमपि । दोषाः, सव्यमण्डलत्वादीनि च । कुपिता क्रुद्धा, धातुवैषम्यदूषिता च । आत्मरागदोषमिति । आत्मभूतगुणदर्शनम्, लौहित्यलक्षणं च विकारम्, 'वोढा भारस्य धीमद्भिर्जनैर्वैबधिकः स्मृतः । दोषैकग्राहिहृदयः पुरोभागी निगद्यते ॥' रागोऽभूतगुणाभिनन्दनम्, रक्तता च। जटाः शिखाः, मूलानि वल्कलानि मुनि- वस्त्राणि, त्वचश्च । वृत्तमुक्ता शीलेन त्यक्ता, परिवर्तुलमौक्तिका च । 'जायोपजीवि हि जनः शैलूषः कथितो बुधैः' । आकल्पो वेषः । जातं प्रकारः । अतिलघिमानु- पादयता तुच्छत्वात् । उपर्येवेत्यन्तःप्रवेशाभावाद् । लघुश्च जलोपरि प्लवते । ('कथिता अनेडमूकः श्रोतुं वक्तुं च खलु न ये शक्ताः । एडास्तु श्रुतिहीना जडास्तु मूर्खा बुधैः प्रोक्ताः' ॥) रोष एव दोषस्तस्य निष्णा नियमेनावस्थितिर्यत्र तस्मिन्स्व- हृदये ते । यद्वा-रोषदोषस्य निष्णा आपणत्वं तस्यामन्त्रणम् हे रोषदोषनिषण्णे इति व्याख्येयम् । निगृहीतवान्प्राप्तवान् । 'आगः पापोपराधयोः' । वैलक्ष्यं लज्जि- तम् । याप्यो गर्ह्यः । पुनराहेति । अविश्रान्तेऽप्युत्क्रमे पुनरित्युपादानं वाच्यता- परिहाराय । वत्से इति प्रसादाविष्करणार्थम् । एपेति । या तवैव स्निग्धा । विनोद- यिष्यति सुखयिष्यति । सरस्वतीति । सरस्वत्यपि शशा गृहमगादिति सम्बन्धः । शारां शबलाम् । धवलकृष्णामित्येव वक्तव्ये शारग्रहणं संवलितवर्णद्वयप्रतीत्य- र्थम् । अधोमुखीभूतेनेति । योऽधिकरणवशादनिष्टमुपविशति स लज्जादिनावश्यम- धोमुखीभवति । जालकं समूहः । व्याहार उक्तिः । तब पितामह भगवान् ब्रह्मा ने दुर्वासा के शाप से ग्रस्त सरस्वती को देखा । उनके शरीर पर सफेद जनेऊ ऐसा लगता था मानों कमल में उत्पत्ति के होने से उसके मृणाल सूत्र लग गए हों । उन्होंने अपने दाहिने हाथ से, जिसकी निर्मल अंगूठी के मरकत से किरणें फूट कर निकल रही थीं और जो त्रिभुवन के कष्ट को दूर करने के लिए कुश की पवित्री धारण कर रहा था, शापजन्य कोलाहल को शान्त किया। अति विमल और फैलती हुई दाँतों की किरणों से मानों भविष्य के होने वाले सतयुग का आरम्भिक सूत्रपात करते हुए, सरस्वती के प्रस्थान के समय मङ्गलपटह के समान अपनी आवाज से दिशाओं को भरते हुए ब्रह्माजी ने गम्भीरतापूर्वक कहा-'हे ब्राह्मण, आपने जिस मार्ग को अपनाया है वह अच्छे लोगों के द्वारा सेवित नहीं है । अन्त में गिरा देता है । जो जितेन्द्रिय नहीं हैं उनकी आँखें उच्छृङ्खल (बेलगाम) इन्द्रियरूपी घोड़ों द्वारा उठी धूल से भर जाती हैं । चर्मचक्षु कहाँ तक देख सकते हैं ? बुद्धिमान् लोग अपने विशुद्ध प्रज्ञारूपी चक्षु से