ईशादि नौ उपनिषद्

२१० ईशादि नौ उपनिषद् [ प्रश्न ४

च श्रोतव्यं च घ्राणं च घ्रातव्यं च रसश्च रसयितव्यं च त्वक्च स्पर्श- यितव्यं च वाक्च वक्तव्यं च हस्तौ चादातव्यं चोपस्थश्चानन्दयितव्यं च पायुश्च विसर्जयितव्यं च पादौ च गन्तव्यं च मनश्च मन्तव्यं च बुद्धिश्च बोद्धव्यं चाहङ्कारश्चाहङ्कर्तव्यं च चित्तं च चेतयितव्यं च तेजश्च विद्योतयितव्यं च प्राणश्च विधारयितव्यं च॥ ८॥

पृथिवी च = पृथिवी और; पृथिवीमात्रा च = उसकी तन्मात्रा (सूक्ष्म गन्ध) भी; आपः च आपोमात्रा च = जल और रसतन्मात्रा भी; तेजः च तेजोमात्रा च = तेज और रूप-तन्मात्रा भी; वायुः च वायुमात्रा च = वायु और स्पर्श-तन्मात्रा भी; आकाशः च आकाशमात्रा च = आकाश और शब्द-तन्मात्रा भी; चक्षुः च द्रष्टव्यम् च = नेत्र-इन्द्रिय और देखनेमें आनेवाली वस्तु भी; श्रोत्रम् च श्रोतव्यम् च = श्रोत्र- इन्द्रिय और सुननेमें आनेवाली वस्तु भी; घ्राणम् च घ्रातव्यम् च = घ्राणेन्द्रिय और सूँघनेमें आनेवाली वस्तु भी; रसः च रसयितव्यम् च = रसना-इन्द्रिय और रसनाके विषय भी; त्वक् च स्पर्शयितव्यम् च = त्वक्-इन्द्रिय और स्पर्शमें आनेवाली वस्तु भी; वाक् च वक्तव्यम् च = वाक्-इन्द्रिय और बोलनेमें आनेवाला शब्द भी; हस्तौ च आदातव्यम् च = दोनों हाथ और पकड़नेमें आनेवाली वस्तु भी; उपस्थः च आनन्दयितव्यम् च = उपस्थ-इन्द्रिय और उसका विषय भी; पायुः च विसर्जयितव्यम् च = गुदा-इन्द्रिय और उसके द्वारा परित्यागयोग्य वस्तु भी; पादौ च गन्तव्यम् च = दोनों चरण और गन्तव्य स्थान भी; मनः च मन्तव्यम् च = मन और मननमें आनेवाली वस्तु भी; बुद्धिः च बोद्धव्यम् च = बुद्धि और जाननेमें आनेवाली वस्तु भी; अहङ्कारः च अहङ्कर्तव्यम् च = अहंकार और उसका विषय भी; चित्तं च चेतयितव्यम् च = चित्त और चिन्तनमें आनेवाली वस्तु भी; तेजः च विद्योतयितव्यम् च = प्रभाव और उसका विषय भी; प्राणः च विधारयितव्यम् च = प्राण और प्राणके द्वारा धारण किये जानेवाले पदार्थ भी (ये सब-के-सब परमात्माके आश्रित हैं) ॥ ८॥

व्याख्या— इस मन्त्रमें यह बात कही गयी है कि स्थूल और सूक्ष्म