कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)
Kadambari (Purvardha) with Sanskrit-Hindi Commentary
बाणभट्ट / पं. कृष्णमोहन शास्त्री द्वारा
पृष्ठ 121, कुल 709 में से
संदर्भ में पढ़ें७२ कादम्बरी- [ कथामुखे-
पतिशेखरमिव विडम्बयितुमुद्यतः, पुरातनतया पतनभयादिव वायुस्कन्धैर्लग्नः, निखिल-शरीर-व्यापिनीभिरतिदूरोन्नताभिर्जीर्णतया शिराभिरिव परिवृतो व्रततिभिः, जरा-तिलक-विन्दुभिरिव कंटकैराचिततनुः इतस्ततः परिपीतसागरसलिलैर्गगनागतैः पत्ररथैरिव शाखान्तरेषु निलीयमानैः क्षणमम्बुभारालसैराद्रीकृतपल्लवैर्जलधरपटलैरप्यदृष्टशिखरं, तुङ्गतया नन्दनवनश्रियमिवावलोकयितुमभ्युद्यतः, स्वसमीपवर्त्तिनामुपरि संचरतां गगनतल-
संदोहेन 'शिखाशाखाजटाः समा' इत्यमरः' प्रलयकाले करान्तस्तनये तत् ताण्डवम् उद्धतनृत्यं तत्र प्रसारितम् इतस्ततो विक्ष्वस्तं भुजसहस्रन् अनेकतरबाहवो येन स तं तादृशम्, उडुपतिः तारापतिश्चन्द्रः शेखरो मस्तककारो यस्य तं महादेवं विडम्बयितुम् अनुकरणं विधातुम् उद्यतः कृतप्रयत्न इव । इह गृह्णतेवेति उद्यत इवेति वाच्या क्रियोत्प्रेक्षा, विडम्बयितुमित्यार्थी उपमा, तत्र परस्परमेषामङ्गाङ्गि-भावः सङ्करः ।
पुरानेति । पुरातनतया पुरातनतया पतनभयादिव स्खलनशङ्कयेव वायुः पवनः स्कन्धे प्रकाण्डे लग्नः यस्य तादृशः । एतेन प्रकाण्डेषु वायुप्रवेगेन प्रकर्षो द्योतितः । इह समासोक्तिहेतूत्प्रेक्षयोः सङ्करः ।
निखिलेति । निखिलं समस्तं यत् शरीरं वपुः तद् व्यातुं शीलं यासां तादृशीभिः, अतिदूरोन्नताभिः अतिविप्रकृष्टमुत्थिताभिः, वृद्धत्वेनातिरिक्रमुत्पन्नाभिः, जीर्णतया प्राचीनतया (वृद्धावस्थया) शिराभिरिव अस्थिबन्धनैरिव व्रततिभिः लताभिः 'वल्ली तु प्रततिर्लता' इत्यमरः, परिवेष्टितः ।
जरेति । जरायां वृद्धावस्थायां ये तिलकबिन्दवः समप्रशरीरेषु उत्पद्यमानाः श्यामवर्णाश्चिह्नविशेषाः तैरिव कण्टकैः क्षुद्रशत्रुभिः आचिता व्याप्ता तनुः देहो यस्य स तयोक्तः । 'कण्टकः क्षुद्रशत्रौ च' इति विश्वः । गतैः वैहायसपथोस्थितैः, पत्ररथैः पक्षिभिरिव 'पतत्पत्ररथाण्डजाः' इत्यमरः । शाखानां स्कन्धानाम् अन्त-रेषु मध्येषु दृशं दृशमात्रं निलीयमानैः गुप्ततया स्थितवद्भिः, अम्बुभारेण पीतसलिलभारेण अलसैः मन्थर-गतिभिः, आर्द्रीकृतानि वर्षणेन क्लिन्नानि पल्लवानि सद्यः क्रिमदलानि यैस्तानि तैः, जलधरपटलैः मेघ-समूहैरपि न दृष्टम् अत्युन्नततया नेक्षितं शिखरं प्रान्तप्रदेशो यस्य स तथोक्तः । अत्र पत्ररथैरिवेति वाच्योप-मालङ्कारः, जलधरपटलानां शिखरावलोकनसम्वन्धसत्वेऽपि तदसम्बन्धप्रतिपादनादतिशयोक्त्यलङ्कारश्चे-त्युभयोः सङ्करः, अतिशयाभिधानेन चात्युञ्चतत्वं गम्यते इत्यलङ्कारेण वस्तुध्वनिः ।
तुङ्गेति । तुङ्गतया उन्नततया 'उच्चप्रांशून्नतोदग्रोच्छ्रितास्तुङ्गे' इत्यमरः, नन्दनवनम् इन्द्रोद्यानम् 'अथ नन्दनम्, इन्द्रोद्याने नन्दनस्तु तनये हर्षकारिणि' इति हेमः, तस्य या श्रीः शोभा ताम् अवलोक-यितुमिव वीक्षितुमिव अभ्युद्यतः तत्परः । अत्र अवलोकयितुमिवेति क्रियोत्प्रेक्षा ।
स्वसमीपेति । स्वसमीपवर्त्तिनां निशान्तिकस्थानाम् उपरि ऊर्ध्वं सञ्चरतां गच्छताम्, गगनतले
लिपटा हुआ ऐसा प्रतीत होता था मानों किसी ने उसकी जटा में घोंसला बना दिया हो। उसके ऊँचे कंधों पर लटकी हुई वायु से हिलने वाली केंचुली ऐसी लगती थी मानों उसका उत्तरीय वस्त्र फहरा रहा हो। दिशाओं के विस्तार की नाप के समान आकाश में फैली हुई डालियों को उठाये हुये वह ऐसा प्रतीत होता था मानों हजारों भुजायें उठाकर ताण्डवनृत्य करने वाले भगवान् शंकर की होड़ लगा रहा हो। वह इतना ऊँचा था मानों बहुत पुराना होने के कारण गिरने के भय से उसने अपने कंधों को आकाश में टेक दिया हो। उसके ऊपर तक चढ़ी हुई लताओं ने उसे चारों ओर से कस दिया था, मानों बुढ़ापे के कारण शरीर पर उभड़ी हुई उसकी नाड़ियाँ हों। उसके शरीर के काँटे दुर्दांतों के नखों के समान प्रतीत होते थे। समुद्र का जल पीकर आकाश मार्ग से जाने वाले पक्षियों के समान बादल उसकी चोटी पर न पहुँच कर बीच ही में इधर-उधर डालियों पर अटक जाते थे और पानी के बोझ से ढलने के कारण वहीं थोड़ी देर तक रुक कर उसके पल्लवों को गीला कर जाते थे। वह आकाश तल तक पहुँची हुई ऊँचाई से ऐसा प्रतीत होता था मानों उचक कर नन्दन वन की शोभा देखने का प्रयत्न कर रहा हो। उसकी चोटी की डालियों को श्वेत बनाने वाली बर्फ की तहें बिखरी हुई थीं
१. उडुपतिशकलशेखरमिव । २. पवनस्कन्ध...गगनस्कन्ध... ३. तिलककण्टकैः ४. दलैः । ५. शाखान्तरेष्वेषु । ६. ०००शिखरदेशः । ७. उत्तुङ्गतया । ८. समीप । ९. गगनतल ।