भारतकोश
कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

Kadambari (Purvardha) with Sanskrit-Hindi Commentary

बाणभट्ट / पं. कृष्णमोहन शास्त्री द्वारा

DevanagariSanskritpublished709 पृष्ठ

पृष्ठ 631, कुल 709 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 631
५६२कादम्बरी-[ कथायाम्-

परि नियन्त्रणा स्यात्। आज्ञासंविभागकरणोचिते भृत्यजने क इवादरः परोपकारोपकरणं शरीरम्१, तृण-लव-लघु च जीवितमपत्रपे२ त्वत्प्रतिपत्तिभिरुपायनीकर्तुमागतायास्ते। वयमेते शरीरमिदमेतज्जीवितनेतानीन्द्रियाणि, एतेषामन्यतरदारोप्य३ परिग्रहेण गरीयस्त्वम्' इति।

अथैवंवादिनोऽस्य वचनमाक्षिप्य मद्रेखा सस्मितमवादीत्—'कुमार! भवतु, अति-यन्त्रणया खिद्यते खलु सखी कादम्बरी४, किमर्थञ्चैवमुच्यते, सर्वमिदमनतरेणापि वचन-


मधुरालापादिबाह्यव्यवहाराय नोद्येोगं कुर्वीतेत्याशयः। अनेनाहमुदारस्वभावाधीनत्वाद् युष्माकं गुणेनैवा-धीनीभूतोऽस्मीति ध्वन्यते।

धन्य इति। धन्यः कृतपुण्यः। नियन्त्रणा कठिनकार्यभारदानेन यातना। तथाविधदुष्करकार्यभा-रार्पणाभावादहमधन्य इत्याशयः।

आज्ञेति। आज्ञाया आदेशस्य संविभागकरणे सम्यक् पृथक्कृत्यार्पणे उचितो योग्यः तस्मिन्, भृत्य-जने सेवकजने क इव आदरो बहुमानः, अपि तु न कोऽपीत्यर्थः। अतएव मम मधुरालापायागमनस्य किमपि फलं नाभूदित्याशयः।

परोपकारेति। आगताया इहायातायाः ते तव निकटे, त्वत्प्रतिपत्तिभिः स्वां .प्रति भक्तिभिः, परोप-कारस्य अन्योपकृतेः उपकरणं साधनम् इदं शरीरं वपुः, तथा तृणस्य लववत् लेशवत् लघु अल्पम् इदं जीवितं जीवनं च, उपायनीकर्तुम् उपहाररूपेणार्पयितुम् अहम् अपत्रपे लज्जे—

'अष्टादशपुराणेषु व्यासस्य वचनद्वयम्। परोपकारः पुण्याय पापाय परपीडनम्॥' परोपकरणं कायादसारात्सारमाहरेत्।

इत्याद्यभियुक्तोक्तिदिशा देहस्य स्वभावत एव यस्य कस्याप्यन्योपकारकरणत्वेन भवति विशेषा-भावात् जीवितस्य च तृणलवलघुत्वेन तुच्छतया तदर्पणेन गौरवप्रकटनाभावादित्याशयः।

वयमिति। एते वयम्, इदं शरीरम्, एतज्जीवितम्, एतानि इन्द्रियाणि, परिग्रहेण उपादानेन एतेषां मध्ये अन्यतरत् एकतमदित्यर्थः। गरीयस्त्वम् अत्यन्तगौरवम् आरोप्य स्थापय। वयमित्यत्र 'अस्मदो द्वयोश्च' (पा०) बहुवचनम्। बहूनां मध्ये कस्यचिदेकस्य निर्धारणे ततमच् प्रत्ययस्यैव 'वा बहूनां जातिपरिप्रश्ने डतमच्' इति (पा०) सूत्रेण विधानात् 'अन्यतरत्' इत्यत्रोक्तार्थे डतरच् प्रत्ययः कथं तस्य द्वयोर्निर्धारण एव विधानादिति चेत्? बहूनां मध्ये निर्धारणेऽपि क्वापि डतरच् प्रत्ययो भवतीत्यवगमात्।

अथेति। अस्य चन्द्रापीडस्य। आक्षिप्य निराकृत्य। अतियन्त्रणया नितान्तप्रशंसावादयात नया खिद्यते। खेदं प्राप्नोति, स्वस्मिन् तथाविद्योत्कर्षाभावेनोपहासावगमादित्याशयः। किमर्थं कस्मै प्रयोज-नाय । उच्यते कथ्यते। इदं वचनमन्तरेणापि त्वयाभिहितं 'वयमेते' इत्यादिवाक्यं विनापि अनया कादम्बर्या परिगृहीतम् आत्ममिति परिहसितम्, अथ च स्वामित्वेन हृदयेन भवन्तं स्वीकृतमिति


सम्भवतः आप मुझको ऐसा अनुदार स्वभाव समझती होंगी जो बाहरके व्यवहार से ही प्रसन्न हो जाय। आपका परिजनवर्ग ही धन्य है, जिसके ऊपर आपका आज्ञा-प्रयोग होता रहता है। पृथक् पृथक् भावसे आज्ञा करनेके योग्य सेवक-जनके प्रति इतना आदर कैसा? यह शरीर तो स्वभावतः ही परोपकार करनेके लिए है और जीवन भी तृण-बिन्दुके समान तुच्छ है। अतः एव आपके प्रति भक्तिवश उस शरीर ओर जीवनको यहाँ आए हुए आपको उपहार देने (अर्पण करने) में मैं लज्जित होता हूँ। 'तो भी यह मैं हूँ, यह शरीर है, यह जीवन है, ये इन्द्रियाँ हैं—इन सबों के मध्यमें जो आपको अच्छा लगे उसको ग्रहण करके अत्यन्त गौरवान्वित कीजिए।'

चन्द्रापीड इस प्रकार कह ही रहा था कि, इतनेमें मदलेखाने उसके वाक्यमें बाधा देकर (बात काटकर) जरा हँसते-हँसते कहा—'राजपुत्र! बस, अपना अत्यन्त स्तुति-पाठ रहने दीजिए, इससे मेरी सखी कादम्बरीको ग्लानि होती है। आप क्यों इस प्रकार कह रहे हैं; आपके कहे बिना भी ये सब वाक्य उसने स्वीकार कर लिया


१. शरीरकम्। २. अपि इदं नव प्रतिपत्तावुपायनीकर्तुम्, अत्र दे, तव [त्व ] प्रतिपत्तिभिरपाय-नीकर्तुमागतास्ते। ३. अन्यतरमारोप्य। ४. सखीहा कादम्बरी।