कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

चण्डिकावर्णना ११७ ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । ६३६

णानि बलि-सिक्थ'-लुब्ध-मुग्ध-कृकवाकु-ग्रस्तमुक्तानि विकिरद्भिरम्बिकापरिग्रहदुर्ललितैः क्रीड- द्भिः केशरि-किशोरकैरशून्योद्देशाम् ; प्रभूत-रुधिर-दर्शनोद्भूत-मूर्च्छापतितेनेव प्रतिबिम्बिते- नास्तताम्रेण सवित्रा ताम्रतरीकृतैः क्षतज-जल-प्रवाहैः पिच्छिलीकृताजिराम् ; अवलम्ब- मान-दीप-धूप-रक्तांशुकेन ग्रथित-शिखिगल-वलयावलिना पिष्ट-पिण्ड-पाण्डुरित'-घन-घण्टा- मालभारिणाँ त्रापुष-सिंह-मुख-मध्यस्थित-स्थूल-लोह-कण्टकं दत्त-दन्त-दण्डार्गलं लसत्पीतै- नील-लोहित-दर्पण'-स्फुरित-बुद्बुदमालं कपाटपट्टद्वयं दधानेन गर्भगृहद्वारदेशेन दीप्यमानाम्;

मुक्ताफलेषु पूजोपायनीभूतान्नभ्रान्त्या मूढा ये कृकवाकवः ताम्रचूडाः तैरादौ ग्रस्तानि पूजोपायनीभूतान्न- भ्रमादेव कवलितानि पश्चाच्च मुक्तानि काठिन्यावगमादुज्झितानि, रुधिरारुणानि शोणिताक्ततया रक्तवर्णानि, विहलितेभ्यो विदारितेभ्यः करिकुम्भेभ्यो गजमस्तकेभ्यो विगलितानि प्रस्रुतानि यानि मुक्ताफलानि मौक्तिकानि तानि, विकिरद्भिः रुधिराक्ततया तृष्णया गृहीत्वा मांसाभावान्न भूयो विक्षिपनिरितस्तारुतः, अम्बिकायाः चण्डिकायाः परिग्रहेण वाहनमज्ज्ञानीयतया स्वीकारेण दुर्ललितैः प्राणवियोगाभावाद् दुर्दान्ती- भूतैः क्रीडद्भिः खेलां कुर्वद्भिः, केशरिकिशोरकैः मृगेन्द्रबालकः अशून्यैः वर्जित उद्देशः स्थानं यस्यास्ताम् । इह 'केशरिकिशोरकैः' इत्यत्रच्छेकानुप्रासः, तेन हि कुक्कुटानां मौक्तिकेपु पूजोपायनीभूतान्नभ्रमाद् भ्रान्ति- मानलङ्कारः संसृज्यते ।

प्रभूतेति । प्रभूतं प्रचुरं यद् रुधिरं शोणितं तस्य दर्शनेन अवलोकनेन उद्भूता उत्पन्ना या मूर्च्छा मोहः नया पतितेनेव, अस्तेनेव, प्रतिबिम्बितेन क्षतजसलिलधारास्वेव सङ्क्रान्ताकृतिना, अस्ते अस्ताचल- गमनसमये ताम्रो रक्तवर्णः तेन, सवित्रा सूर्येण, ताम्रतरीकृतैः विशेषेण रक्तवर्णीकृतैः क्षतजप्रवाहाः प्रागेव ताम्रवर्णाः, ततस्तु अस्तकालिकसूर्यप्रभया नितान्तमरुणीकृता इत्यभिप्रायः । क्षतजानि शोणितान्येव जलानि सलिलानि क्षतजानि जलानीति वा तेषां प्रवाहैः धाराभिः, पिच्छिलीकृतम् आर्द्रीकृतम् अजिरम् अङ्गणं यस्यास्ताम् ।

इह क्रियोत्प्रेक्षालङ्कारः, तथा 'क्षतजजले' त्यत्र किं रूपकं किं वोपमेति सन्देहसङ्कर, उभयोश्च मिथोन्नैरपेक्ष्येण संसृष्टिः ।

अवेति । अवलम्बमानानि अवनिष्टमानानि दीपधूपै रञ्जितानि अंशुगनि वस्त्राणि यत्र तेन, ग्रथिता गुम्फिना शिखिगलवलयानां वर्हिण्कण्ठमण्डलानाम् आवलिः पंक्तिः यस्मिन् तेन, पिष्टपिण्डेन तण्डुलचूर्ण- पिण्डेन पाण्डुरिमाः श्वेतवणीकृताः घनाः सान्द्राः या घण्टाः तासां मालां पङ्क्ति बिभर्त्ति धारयतीति तच्छी- लेन 'वृत्रेणीवाभालानाम्' इत्यादिना हस्वः । अपुषः सीसकस्यायमिति त्रापुषः सीसकरचितो यः सिंहः केसरी तस्य मुखमध्ये वदनान्तराले स्थितं विद्यमानं स्थूलं लोहकण्टकं यत्र, तत्, दत्तं दन्तदण्डो गजद- शनदण्ड एव अर्गलं विष्कम्भ. कपाटोरोधनकाष्ठमित्यर्थः यत्र तत् तथा लसत्सु अभिमुखे शोभमानेषु- पीत-नील-लोहितदर्पणेषु दर्पणेपु मुकुरेषु स्फुरिता सङ्क्रान्ता बुद्बुदमाला बुद्बुदसदृशगोलाकारलौहशङ्कु पङ्क्तिः यत्र तत्तथोक्तं कपाटपट्टद्वयं अररफलकयुगलं दधानेन धारयता, गर्भगृहस्य अन्तर्भवनस्य द्वारदेशेन

रक्ताई मुक्तासमूह गिरे हुए थे, उन्हें बलिको अन्न-समूह समझकर लोभी वन्य-कुक्कुट, पहले खाकर पीछे कठिन होने के कारण परित्याग कर दिए थे, इधर अम्बिकाके परिग्रह करनेसे हिंसाके अभावसे दुर्दान्त सिंहके बच्चे उन मुक्तामोंको बिखेर कर क्रीडा करते हुए विचरण करते थे । जल के समान रक्तका प्रवाह वर्श के प्रांगणको पिछिल कर दिया था, अस्तकालीन ताम्रवर्ण सूर्य उस रक्तके प्रवाहमें प्रतिबिम्बित होकर उसे और भी अधिक ताम्रवर्ण कर दिया था, उससे प्रतीत होता था कि, —प्रचुर रक्त देखनेसे मूर्च्छा उपस्थित हो जानेके कारण ही मानो सूर्य उसमें गिर पड़ा हो । अभ्यन्तरस्थ द्वारदेशके बीच, लटकते हुए दीपकोंके धूमसे रक्तवर्ण (रंगीन) हो गए थे; उसमें मयूरके कण्ठकी माला गूंथी हुई थी, तण्डुल-चूर्ण (ओटे) से शुक्लवर्णकी हुई निरन्तर घण्टियोंकी माला लटक रही थी; उस द्वारदेशके दोनों किवाड़ोंमें शीशेके सिंहके मुखके अभ्यन्तरमें मोटी एक लोहे की काँटी (बडगर्मा) दगी थी; हाथो दाँतको अर्गला (डीड़) दी हुई थी, और उस कपाटमें बुद्बुदके समान वर्तुलाकार लौहशङ्गधकी (लोहेकी कौंटियों) का सम्मुखवर्ती पीतवर्ण, नीलवर्ण और रक्तवर्णवाले दर्पणों में प्रतिबिम्ब पड़ता था। मन्दिरके

---

१. दनक रिकुम्भविद्रलितमुक्ताफलानि, विगलितवनरिकुम्भविगलितरक्तमुक्ताफलानि नकबधिरान- बलि । २. अनरहितैः। ३. क्षतजलप्रवाहैः । ४ "दीपधूम । ५. वलयावलम्बिना । पिष्टपाण्डुरित... । ७... मालाभारिणा । ८ " कण्टकदत्त "। ९. गलद्दीप्तलसत् "। १०. दर्पण । ११. कपाटपट्टद्वयं ।