काश्यप संहिता (वृद्ध जीवकीय तन्त्र व विद्योतिनी हिन्दी टीका सहित)
Kashyapa Samhita Hindi
महर्षि काश्यप / जीवक (टीकाकार: श्री सत्यपाल भिषगाचार्य) द्वारा
स्रोत: Kashyapa Samhita (Vriddha Jivakiya Tantra) with Vidyotini Hindi Commentary (उद्गम)
पृष्ठ 902, कुल 942 में से
संदर्भ में पढ़ें५४२ काश्यपसंहिता वा वृद्धजीवकीयं तन्त्रम् अष्टज्वरचिकित्सितोत्तराध्यायः १९]
दुरालभा वचा दारु पिप्पली भद्ररोहिणी ।।
महौषधं कर्कटकी बृहती कण्टकारिका । क्वाथः सलवणः पेयः सन्निपातज्वरापहः ।।
सन्निपात ज्वर को नष्ट करने के लिये दुरालभा, बच, देवदारु, पिप्पली, कटुरोहिणी, सोंठ, काकड़ाश्रृङ्गी, बड़ी कटेरी तथा छोटी कटेरी के क्वाथ में लवण मिलाकर पीना चाहिये ।।
देवदारु वचा मुस्तं कैरातं कटुरोहिणी । गुडूची नागरं क्वाथः सन्निपातज्वरापहः ।।
उरोग्रहे कण्ठरोगे मुखरोगे च शस्यते ।
सन्निपात ज्वर में देवदारु, बच, नागरमोथा, चिरायता, कुटकी, गिलोय तथा सोंठ के क्वाथ का प्रयोग करना चाहिये । यह उरोग्रह, कण्ठरोग तथा मुखरोगों में हितकर है ।।
त्रिफला रोहिणी निम्बं पटोलं कटुकत्रयम् ।।
पाठा गुडूची वेताग्रं सप्तपर्णः सवत्सकः । किराततिक्तकं मुस्ता वचा चेत्येकतः शृतम् ।।
कफोत्तरं निहन्त्येतत् पानादग्निं च दीपयेत् ।
त्रिफला, रोहिणी, नीम, पटोल, त्रिकटु, पाठा, गिलोय, वेताग्र (नाडीशाक), सप्तपर्ण, इन्द्रजौ, चिरायता, नागरमोथा तथा बच का क्वाथ कफप्रधान सन्निपात ज्वर को नष्ट करता है तथा अग्नि को प्रदीप्त करता है ।।
पटोलमुस्तमधुकरोहिणीकथितं जलम् ।।
योगमेतं त्रिफलया युक्तं च सुरदारुणा । पाययेन्मधुनाऽऽलोड्य सन्निपाते कफोत्तरे ।।
कफप्रधान सन्निपात ज्वर में पटोल, नागरमोथा, मुलहठी, रोहिणी, त्रिफला तथा देवदारु के क्वाथ में मधु मिलाकर सेवन करना चाहिये ।।
आरग्वधवचानिम्बपटोलोशीरखत्सकम् । शार्ङ्गष्टाऽतिविषा मूर्वा त्रिफला सदुरालभा ।।
भद्रमुस्ता बला पाठा मधुकं भद्ररोहिणी । कषाय एष शमयेज्ज्वरमाशु त्रिदोषजम् ।।
जाड्यं सशोफमाध्मानं गुरुत्वं चापकर्षति ।
अमलतास, बच, नीम, पटोल, खस, इन्द्रजौ, शार्ङ्गेष्टा, अतीस, मूर्वा, त्रिफला, दुरालभा, नागरमोथा, बला, पाठा, मुलहठी तथा कटुरोहिणी का कषाय शीघ्र ही त्रिदोषज (सान्निपातिक) ज्वर को शान्त कर देता है । यह जड़ता, शोफ (शोथ), आध्मान तथा शरीर के भारीपन को भी दूर करता है ।।
नागरं दशमूलं च कट्वङ्गं दा ........ ।
सोंठ, दशमूल, कट्वङ्ग (स्योनाक) ........ आदि का क्वाथ सन्निपात ज्वर में देना चाहिये ।।
(इति ताडपत्रपुस्तके २५३ तर्मं पत्रम्)
...........................
...........................
इससे आगे ताडपत्र पुस्तक में ५ पृष्ठ खण्डित हैं। उस खण्डित प्रकरण में कुछ अंश अष्टज्वर चिकित्सा-१९वां अध्याय का होना चाहिये। इसके अतिरिक्त २०वां अध्याय (अज्ञात नाम) सम्पूर्ण रूप से खण्डित है तथा मधुविशेषणीय-
१. अस्याग्रे पत्रपञ्चकं खण्डितं ताडपत्रपुस्तके ।