काव्यमीमांसा (महाकवि राजशेखर - कवि-रहस्य एवं देश-विभाग सटीक)

कुन्दकुड्मलाग्ररक्तता— “द्योतितान्तःसभैः कुन्दकुड्मलाग्रदतः सितैः। लपितेवाभवत्तस्य शुद्धवर्णा सरस्वती॥” १पद्ममुकुलाहरितत्वम्— “उद्दण्डोदरपुण्डरीकमुकुलभ्रान्तिस्पृशा दंष्ट्रया मग्नां लावणसैन्धवेऽम्भसि महीमुद्यच्छतो हेलया। तत्कालाकुलदेवदानवकुलैरुत्तालकोलाहलं शौरेरादिवराहलीलमवतादभ्रंलिहाग्रं वपुः॥” प्रियङ्गुपुष्पापीतत्वम्—“प्रियङ्गुश्याममम्भोदिरन्ध्रीणां स्तनमण्डलम्। अलङ्कर्तुमिव स्वच्छाः सूते मौक्तिकसम्पदः॥” गुणनियमस्तु तद्यथा—सामान्योपादाने माणिक्यानां शोणता, पुष्पाणां शुक्लता, मेघानां कृष्णता च। तत्र प्रथमः—“सांयात्रिकैरविरतोपहृतानि कूटैः श्यामासु तीरघ(व)नराजिषु सम्भृतानि। रत्नानि ते दधति क्वचिदिहायताक्षि मेघोदरोदितदिनाधिपबिम्बशङ्काम्॥” पुष्पशुक्लता— “पुष्पं प्रवालोपहितं यदि स्या- न्मुक्ताफलं वा स्फुटविद्रुमस्थम्। ततोऽनुकुर्याद्विशदस्य तस्या- स्ताम्रौष्ठपर्यस्तर्रुचः स्मितस्य॥” मेघकार्ष्ण्यम्—“मेघश्यामेन रामेण पूतवेदिर्विमानराट्। मध्ये महेन्द्रनीलेन रत्नराशिरिवाभौ॥” कृष्णनीलयोः, कृष्णहरितयोः, कृष्णश्यामयोः, पीतरक्तयोः, शुक्लगौरयोरेकत्वेन निबन्धनं च कविसमयः। कथम्। कृष्णनी- लयोरैक्यम्— “नदीं तूर्णं कर्णोत्पलनूतपुलिनां दाक्षिणात्याङ्गनाभिः समुत्तीर्णो वर्णामुभयतटच(त)लाबद्धवानीरहाराम्। १ C B पद्ममुकुलानां हरितत्वं. २ V दानवनुतै०.