काव्यमीमांसा (महाकवि राजशेखर - कवि-रहस्य एवं देश-विभाग सटीक)

कुन्दकुड्मलाग्ररक्तता— “द्योतितान्तःसभैः कुन्दकुड्मलाग्रदतः सितैः। लपितेवाभवत्तस्य शुद्धवर्णा सरस्वती॥” १पद्ममुकुलाहरितत्वम्— “उद्दण्डोदरपुण्डरीकमुकुलभ्रान्तिस्पृशा दंष्ट्रया मग्नां लावणसैन्धवेऽम्भसि महीमुद्यच्छतो हेलया। तत्कालाकुलदेवदानवकुलैरुत्तालकोलाहलं शौरेरादिवराहलीलमवतादभ्रंलिहाग्रं वपुः॥” प्रियङ्गुपुष्पापीतत्वम्—“प्रियङ्गुश्याममम्भोदिरन्ध्रीणां स्तनमण्डलम्। अलङ्कर्तुमिव स्वच्छाः सूते मौक्तिकसम्पदः॥” गुणनियमस्तु तद्यथा—सामान्योपादाने माणिक्यानां शोणता, पुष्पाणां शुक्लता, मेघानां कृष्णता च। तत्र प्रथमः—“सांयात्रिकैरविरतोपहृतानि कूटैः श्यामासु तीरघ(व)नराजिषु सम्भृतानि। रत्नानि ते दधति क्वचिदिहायताक्षि मेघोदरोदितदिनाधिपबिम्बशङ्काम्॥” पुष्पशुक्लता— “पुष्पं प्रवालोपहितं यदि स्या- न्मुक्ताफलं वा स्फुटविद्रुमस्थम्। ततोऽनुकुर्याद्विशदस्य तस्या- स्ताम्रौष्ठपर्यस्तर्रुचः स्मितस्य॥” मेघकार्ष्ण्यम्—“मेघश्यामेन रामेण पूतवेदिर्विमानराट्। मध्ये महेन्द्रनीलेन रत्नराशिरिवाभौ॥” कृष्णनीलयोः, कृष्णहरितयोः, कृष्णश्यामयोः, पीतरक्तयोः, शुक्लगौरयोरेकत्वेन निबन्धनं च कविसमयः। कथम्। कृष्णनी- लयोरैक्यम्— “नदीं तूर्णं कर्णोत्पलनूतपुलिनां दाक्षिणात्याङ्गनाभिः समुत्तीर्णो वर्णामुभयतटच(त)लाबद्धवानीरहाराम्। १ C B पद्ममुकुलानां हरितत्वं. २ V दानवनुतै०.

तटे सह्यस्योच्चैः खसलिलनिवहो भाति नीलः स यस्याः प्रियस्यांसे पीने लुलित इव घनः केशपाशः सुकेश्याः ॥” कृष्णहरितयोरैक्यम्— “मरकतसदृशं च यामुनं स्फटिकशिलाविमलं च जाह्नवम् । तदुभयमुदकं पुनातु वो हरिहरयोरिव सङ्गतं वपुः ॥” कृष्णश्यामलयोरैक्यम्— “एतत्सुन्दरि नन्दनं शशिमणिलिग्धालवालद्रुमं मन्दाकिन्यभिषिक्तमौक्तिकशिले मेरोस्तटे नन्दति । यत्र श्यामनिशासु मुञ्चति मिलन्मन्दप्रदोषानिला- मुद्दामामरयोषितामभिरतं कल्पद्रुमश्चन्द्रिकाम् ॥” पीतरक्तयोरैक्यम्— “लेखया विमलविद्रुमभासा सन्ततं तिमिरमिन्दुरुदासे । दंष्ट्रया कनकभङ्गपिशङ्ग्या मण्डलं भुव इवादिवराहः ॥” शुक्लगौरयोरैक्यम्— “कैलासगौरं वृषमारुरुक्षोः पादार्पणानुग्रहपूतपृष्ठम् । अवेहि मां किङ्करमष्टमूर्त्तेः कुम्भोदरं नाम निकुम्भपुत्रम् ॥” एवं वर्णान्तरेष्वपि । चक्षुरादेरनेकवर्णोपवर्णनम् । तत्र चक्षुषः शुक्लता— “तिष्ठन्त्या जनसङ्कुलेऽपि सुदृशा सायं गृहप्राङ्गणे तद्द्वारं मयि निःसहालसतनौ व्रीडामृदुं प्रेङ्खति । हीनम्लाननयैव लोलसरलं निःश्वस्य तत्रान्तरे प्रेमार्द्राः शशिखण्डपाण्डिममुषो मुक्ताः कटाक्षच्छटाः ॥” श्यामता— “अथ पथि गमयित्वा रम्यकृत्सोपकार्ये कतिचिदवनिपालः शर्वरीः शर्वकल्पः । पुनरविशदयोध्यां मैथिलीदर्शिनीनां कुवलयितगवाक्षां लोचनैरङ्गनानाम् ॥” १ B व्रीह्नां मृदुः २ V पुरमविशदयोध्यां.

८६ काव्यमीमांसायाम्

कृष्णता—"पादन्यासक्वणितरशनास्तत्र लीलावधूतै- रत्नच्छायाखचितवलिभिश्वामरैः क्लान्तहस्ताः । वेश्यास्त्वत्तो नखपदसुखान्याप्य वर्षाग्रबिन्दू- नामोक्ष्यन्ते त्वयि मधुकरश्रेणिदीर्घान्कटाक्षान् ॥" मिश्रवर्णता—"तामुत्तीर्य व्रज परिचितभ्रूलताविभ्रमाणां पक्ष्मोत्क्षेपादुपरि विलसत्कृष्णशारप्रभाणाम् । कुन्दक्षेपानुगमधुकरश्रीमुषामात्मबिम्बं पात्रीकुर्वन्दशपुरवधूनेत्रकौतूहलानाम् ॥" इति राजशेखरकृतौ काव्यमीमांसायां कविरहस्ये प्रथमेऽधिकरणे गुणसमयस्थापना पञ्चदशोऽध्यायः ॥ षोडशोऽध्यायः स्वर्ग्यपातालीयकविरहस्यस्थापना । भौमवत्स्वर्ग्योऽपि कविसमयः । विशेषस्तु चन्द्रमसि शशहरिण- योरैक्यम् । यथा—"मा भैः शशाङ्क मम सीधुनि नास्ति राहुः खे रोहिणी वसति कातर किं बिभेषि । प्रायो विदग्धवनितानवसङ्गमेषु पुंसां मनः प्रचलतीति किमत्र चित्रम् ॥" यथा च—"अङ्काधिरोपितमृगश्चन्द्रमा मृगलाञ्छनः । केसरी निष्ठुराक्षिप्तमृगयूथो¹ मृगाधिपः ॥" कामकेतने मकरमत्स्ययोरैक्यं यथा— "चापं पुष्पमयं गृहाण मकरः केतुः समुच्छ्रीयतां चेतोलक्ष्यभिदश्च पञ्च विशिखाः पाणौ पुनः सन्तु ते । दग्धा कापि तवाकृतेः प्रतिकृतिः कामोऽसि किं गूहसे रूपं दर्शय नात्र शङ्करभयं सर्वे वयं वैष्णवाः ॥" यथा च—"मीनध्वजस्त्वमसि नो न च पुष्पधन्वा. केलिप्रकाश तव मन्मथता तथापि । इत्थं त्वया विरहितस्य मयोपलब्धाः कान्ताजनस्य जननाथ चिरं विलापाः ॥"

¹ B पृषो.

यथा वा—"आपातमारुतविलोड़ितसिन्धुनाथो हात्कारभीतपरिवर्त्तितमत्स्यचिह्नम् । उल्लङ्घ्य यादवमहोदधिभीमवेलां द्रोणाचलं पवनसूनुरिवोद्धरामि ॥" अत्रिनेत्रसमुद्रोत्पन्नचन्द्रयोरैक्यम्— "वन्द्या विश्वसृजो युगादिगुरवः स्वायम्भुवाः सप्त ये तत्रात्रिर्दिवि सन्दधे नयनजं ज्योतिः स चन्द्रोऽभवत् । एका यस्य शिखण्डमण्डनमणिर्देवस्य शम्भोः कला शेषाभ्योऽमृतमाप्नुवन्ति च सदा स्वाहास्वधाजीविनः ॥" २यथा च—"यदिन्दोरन्वेति व्यसनमुदयं वा निधिरपा- मुपाधिस्तत्रायं जयति जनिकर्तुः प्रकृतिता । १ अयं कस्सम्बन्धो यदनुहरते तस्य कुमुदं विशुद्धाः शुद्धानां ध्रुवमनभिसन्धिप्रणयिनः ॥" बहुकालजन्मनोऽपि शिवचन्द्रमसो बालत्वम् । "मालायमानामरासन्धुहंसः कोटीरवल्लीकुसुमं भवस्य । दाक्षायणीविभ्रमदर्पणश्री बालेन्दुखण्डं भवतः पुनीतात् ॥" कामस्य[मूर्तत्वम्]३ मूर्त्तत्वं च यथा— "अयं स भुवनत्रयप्रथितसंयमः शङ्करो बिभर्त्ति वपुषाऽधुना विरहकातरः कामिनीम् । अनेन किल निर्जिता वयमिति प्रियायाः करं करेण परिताडयन् जयति जातहासः स्मरः ॥" यथा च—"धनुर्माला मौर्वी कणदलिकुलं लक्ष्यमबला- मनो भेद्यं शब्दप्रभृति य(तय) इमे पञ्च विशिखाः । इयान् जेतुं यस्य त्रिभुवनमनङ्गस्य विभवः स वः कामः कामान्दिशतु दयितापाङ्गवसतिः ॥"

१ B कृता. २ V adds this verse after the verse वन्द्या ३ ABC मूर्तत्वं च.

८८ काव्यमीमांसायाम् द्वादशानामप्यादित्यानामैक्यम्— “यस्याधोऽधस्तथोपर्य्युपरि निरवधि भ्राम्यतो विश्वमश्वै- रावृत्तालातलीलां रचयति रयतो मण्डलं चण्डधाम्नः । सोऽव्यादुत्तप्तकार्त्तस्वरसरलशरस्पर्द्धिभिर्धामदण्डै- रूहण्डैः प्रापयन्वः प्रचुरतमतमःस्तोममस्तं समस्तम् ॥” नारायणमाधवयोश्च यथा— “येन ध्वस्तमनोभवेन बलिजित्कायः पुरास्त्रीकृतो यो गङ्गां च दधेऽन्धकक्षयकरो यो बर्हिपत्रप्रियः । यस्याहुः शशिमच्छिरोहर इति स्तुत्यं च नामाम . सोऽव्याद(?)ष्टभुजङ्गहारवलयस्त्वां सर्वदोमाधवः ॥” एवं दामोदरशेषकूर्मादेः, कमलासम्पदोश्च । यथा— “दोर्मेन्दी(न्दे)रितमन्दरेण जलधेरुत्थापिता या स्वयं यां भूत्वा कमठः पुराणककुदन्यस्तामुदस्तम्भयत् । तां लक्ष्मीं पुरुषोत्तमः पुनरसौ लीलाश्रितभ्रूलता- निर्देशैः समवीविशत्प्रणयिनां गेहेषु दोष्णि क्षितिम् ॥” भौमस्वर्ग्यवत्पातालीयोऽपि कविसमयः । तत्र नागसर्पयोरैक्यम्— “हे नागराज बहुमस्य नितम्बभागं भोगेन गाढमभिवेष्ट्य मन्दराद्रेः । सोढाविषह्यवृषवाहनयोगलीला- पर्यङ्कबन्धनविधेस्तव कोऽतिभारः ॥” दैत्यदानवासुराणामैक्यम् । यथा—तत्र हिरण्याक्षहिरण्यकशिपु- प्रह्लाद्विरोचनबलिबाणादयो दैत्याः, विप्रचित्तिशम्बरनमुचिपुलोम- प्रभृतयो दानवाः, वलवृत्रविश्वरस्त्वृषपर्वाद्योऽसुराः । तेषामैक्यं यथा—“जयन्ति बाणासुरमौलिलालिता दशास्यचूडामणिचक्रचुम्बिनः । सुरासुराधीशशिखान्तशायिनो भवच्छिदस्त्र्यम्बकपादपांसवः ॥” १ C सोऽव्यादिष्ट०. २ BC विष्ठरत्रुषपर्वाद्यो.

कविरहस्ये सप्तदशोऽध्यायः । ८९ यथा च—"तं शम्बरासुरशराशनिशल्यसारं१ केयूररत्नकिरणारुणबाहुदण्डम् । पीनांसलग्नदयिताकुचपत्रभङ्गं मीनध्वजं जितजगत्त्रितयं जयेत्कः ॥" यथा च—"अस्ति२ दैत्यो हयग्रीवः सुहृद्वेश्मासु यस्य ताः । ५ प्रथयन्ति बलं बाहोः सितच्छत्रस्सिताः श्रियः ॥" यथा च हयग्रीवं प्रति— "दानवाधिपते भूयो भुजोऽयं किं न नीयते । सहायतां कृतान्तस्य क्षयाभिप्रायसिद्धिषु ॥" यथा च—"३महासुरसमाजेऽस्मिन् न चैकोऽप्यस्ति सोऽसुरः । १० यस्य नाशनिनिष्पेष४नीराजितमुरःस्थलम् ॥" एवमन्येपि भेदाः—सोऽयं कवीनां समयः काव्ये सुप्त इव स्थितः । स साम्प्रतमिहास्माभिर्यथाबुद्धि विबोधितः ॥ इति राजशेखरकृतौ काव्यमीमांसायां कविरहस्ये प्रथमेऽधिकरणे स्वर्ग्यपातालीयकविरहस्यस्थापना षोडशोऽध्यायः ॥ १५ सप्तदशोऽध्यायः देशविभागः । देशं कालं च विभजमानः कविर्नार्थदर्शनदिशि दरिद्राति । जगज्जगदेकदेशाश्च देशः । "द्यावापृथिव्यात्मकमेकं जगत्"इत्येके । तदाहुः—"हलमनु बलस्यैकोऽनड्डान्हरस्य न लाङ्गलं क्रमपरिमिता भूमिर्विष्णोर्न गौर्न च लाङ्गलम् । २० प्रैवहति कृषिर्नाद्याप्येषां द्वितीयगवं विना जगति सकले नेहग्दृष्टं दरिद्रकुटुम्बकम् ॥" "दिवस्पृथिव्यौ द्वे जगती" इत्यपरे । १ B V सारके. २ V आसीहै. ३ C महासुरसमाजेषु. ४ C निष्पेष०. ५ V प्रभवति.

तदाहुः- "रुणद्धि रोदसी वा (चा) स्य यावत्कीर्त्तिरनश्वरी । तावत्किलायमध्यास्ते सुकृती वैबुधं पदम् ॥" "स्वर्ग्यमर्त्यपातालभेदात्त्रीणि जगन्ति" इत्येके । यदाहुः- "त्वमेव देव पातालमाशानां त्वं निबन्धनम् । त्वं चामरमरुद्भूमिरेको लोकत्रयायसे ॥" "तान्येव भूर्भुवःस्वः" इत्यन्ये । तदाहुः- "नमस्त्रिभुवनाभोगधृतिखेदभरादिव । नागनाथाङ्गपर्यङ्कशायिने शार्ङ्गधन्वने ॥" "महर्जनस्तपःसत्यमित्येतैः सह सप्त" इत्यपरे । तदाहुः- "संस्तम्भिनी पृथुनितम्बतटैर्धरित्र्याः संवाहिनी जलमुचां चलकेतुहस्तैः । हर्षस्य सप्तभुवनप्रथितोरुकीर्त्तेः प्रासादपङ्क्तिरियमुच्छिखरा विभाति ॥" "तानि सप्तभिर्वायुस्कन्धैः सह चतुर्दश" इति केचित् । तदाहुः- "निरवधि च निराश्रयं च यस्य स्थितमनुवर्त्तितकौतुकप्रपञ्चम् । प्रथम इह भवान्स कूर्ममूर्ति- र्जयति चतुर्दशलोकवल्लिकन्दः ॥" "तानि सप्तभिः पातालैः सहैकविंशतिः" इति केचित् । तदाहुः- "हरहासहरावासहरहारनिभप्रभाः । कीर्त्तयस्तव लिम्पन्तु भुवनान्येकविंशतिम् ॥" "सर्वमुपपन्नम्" इति यायावरीयः । अविशेषविवक्षा यदेकयति विशेषविवक्षात्वनेकयति । तेषु भूर्लोकः पृथिवी । तत्र सप्त महा- द्वीपाः । "जम्बूद्वीपः सर्वमध्ये ततश्च प्लक्षो नाम्ना शाल्मलोऽतः कुशोऽतः । क्रौञ्चः शाकः पुष्करश्चेत्यथैषां बाह्या बाह्या संस्थितिर्मण्डलीभिः ॥

पाद-टिप्पणी (Footnotes): १ V स्वर्गमृत्यु०. २ V लोकत्रयात्मकः. ३ V भोगधृति०. ४ V शार्ङ्गधन्विने. ५ V स्थितमनिवर्तित०.

कविरहस्ये सप्तदशोऽध्यायः । ९१ लावणो रसमयः सुरोदकः सर्पिषो दधिजलः पयःपयाः । स्वादुवारिरुदधिश्च सप्तमस्तान्परीत्य त इमे व्यवस्थिताः ॥” “एक एवायं लावणः समुद्रः” इत्येके । तदाहुः— “द्वीपान्यष्टादशात्र क्षितिरपि नवभिर्विस्तृता खाङ्गखण्डै- रेकोऽम्भोधिर्दिगन्तप्रविसृतसलिलः प्राज्यमेतत्सुराज्यम् । कस्मिन्नप्याजिकेलिव्यतिकरविजयोपार्जिते वीरव(च)र्ये चक्रे पुञ्जेन दातुं तदिदमिति धिया वेधसे यश्चकोप ॥” “त्रयः” इत्यन्ये । तदाहुः— “आकम्पितक्षितिभृता महता निकामं हेलाभिभूतजलधित्रितयेन यस्य । वीर्येण संहतिभिदा विहँतोन्नतेन कल्पान्तकालविसृतः पवनोऽनुचक्रे ॥” यथा वा—“मातङ्गानामभावे मदमलिनमुखैः प्राप्तमाशाकरीन्द्रैः जाते रत्नापहारे दिशि दिशि ततयो भान्ति चिन्तामणीनाम् । छिन्नेषूद्यानवापीतरुषु विरचिताः कल्पवृक्षा रिपूणां यस्योदश्वत्त्रिवेलावलयफलभुजां मानसी सिद्धिरासीत् ॥” “चत्वारः” इत्यपरे । तदाहुः— “चतुःसमुद्रवेलोर्मिरचितैकावलीलतम् । मेरुमप्यद्रिमुल्लङ्घ्य यस्य क्वापि गतं यशः ॥” “भिन्नाभिप्रायतया सर्वमुपपन्नम्” इति यायावरीयः । सप्तसमु- द्रीवादिनस्तु शास्त्रादनपेता एव । तदाहुः— “आगस्त्यचुलुकोच्छिष्टसप्तवारिधिवारिणि । मुहूर्त्तं केशवेनापि तदन्तः पूतरायितम् (?) ॥ “कविप्रसिद्ध्या वाऽविमृष्टपरमार्थं सर्वमुपपन्नम्” (इति या- यावरीयः । ) मध्येजम्बूद्वीपमाद्यो गिरीणां मेरुर्नाम्ना काञ्चनः शैलराजः । यो मूर्त्ता(योऽमर्त्या)नामौषधीनां निधानं यश्चावासः सर्ववृन्दारकाणाम् ॥

१ V प्रस्सरो०. २ V पर्यासं मे न दातुः ३ V विहितो०. ४ V अगस्त्यचुलकोत्क्षिप्त०. ५ V तरता पूतरायितम्. ६ V adds here this line.

९२ काव्यमीमांसायाम् तमेनमवधीकृत्य देवेनाम्बुजजन्मना । तिर्यगूर्ध्वमधस्ताच्च विश्वस्य रचना कृता ॥ स भगवान्मेरुराद्यो वर्षपर्वतः । तस्य चतुर्दिशमिलावृतं वर्षम् । तस्योत्तरेण त्रयो वर्षगिरयः, नीलः श्वेतः शृङ्गवांश्च । रम्यकं, हिरण्मयम्, उत्तराः कुरव इति च क्रमेण त्रीणि तेषां वर्षाणि । दक्षिणेनापि त्रय एव निषधो हेमकूटो हिमवांश्च । हरिवर्षं, किं- पुरुषं, भारतमिति च त्रीणि वर्षाणि । तत्रेदं भारतं वर्षम् । अस्य च नव भेदाः। इन्द्रद्वीपः, कसेरुमान्, ताम्रपर्णी, गभस्तिमान्, नाग- द्वीपः, सौम्यो, गन्धर्वो, वरुणः, कुमारीद्वीपश्वायं नवमः। पञ्चशतानि जलं, पञ्च स्थलमिति विभागेन प्रत्येकं योजनसहस्रावधयो दक्षिणा- त्समुद्रादद्रिराजं हिमवन्तं यावत्परस्परमगम्यास्ते । तान्येतानि यो जयति स सम्राडित्युच्यते । कुमारीपुरात्प्रभृति बिन्दुसरोऽवधि योज- नानां दशशती चक्रवर्त्तिक्षेत्रम् । तां विजयमानश्चक्रवर्त्ती भवति । चक्रवर्त्तिचिह्नानि तु—“चक्रं रथो मणिर्भार्या निधिरश्वो गजस्तथा । प्रोक्तानि सप्त रत्नानि सर्वेषां चक्रवर्त्तिनाम् ॥” अत्र च कुमारीद्वीपे—“विन्ध्यश्च पारियात्रश्च शुक्तिमानृक्षपर्वतः । महेन्द्रसह्यमलयाः सप्तैते कुलपर्वताः ॥” तत्र विन्ध्यादयः प्रतीतस्वरूपाः । मलयविशेषास्तु चत्वारः । तेषु प्रथमः— “आ मूलयष्टेः फणिवेष्टितानां सचन्दनानां जननन्दनानाम् । कक्कोलकैलामरिचैर्युतानां जातीतरूणां च स जन्मभूमिः ॥” द्वितीयः— “यस्योत्तमां मौक्तिककामधेनु- रुप्रत्यकामर्चति ताम्रपर्णी । रत्नेश्वरो रत्नमहानिधानं कुम्भोद्भवस्तं मलयं पुनाति ॥

१ A and V B ब्रह्मणा पुण्यकर्मणा. २ V वर्षमन्त्यमस्य च. ३ V A and V B drop अद्रिराजं. ४ V कुमारीद्वीपे च.

तत्र द्रुमा विद्रुमनामधेया वंशेषु मुक्ताफलजन्म तत्र । मदोत्कटैः केसरिकण्ठनादैः स्फुटन्ति तस्मिन्धनसारवृक्षाः ॥” तृतीयः— “विलासभूमिः सकलामराणां पदं नृणां गौर्मुनिपुङ्गवस्य । सदाफलैः पुष्पलताप्रवालै- राश्चर्यमूलं मलयः स तत्र ॥” चतुर्थः— “सा तत्र चामीकररत्नचित्रेः प्रासादमालावलभीविटङ्कैः । द्वारार्गलाबद्धसुरेश्वराज्ञा लङ्केति या रावणराजधानी ॥ प्रवर्त्तते कोकिलनादहेतुः पुष्पप्रसूः पञ्चमजन्मदायी । तेभ्यश्चतुर्भ्योऽपि वसन्तमित्र- मुदङ्मुखो दक्षिणमातरिश्वा ॥” पूर्वापरयोः समुद्रयोर्हिमवद्विन्ध्ययोश्चान्तरमार्यावर्त्तः । तस्मिं- श्चातुर्वर्ण्यं चातुराश्रम्यं च । तन्मूलश्च सदाचारः । तत्रत्यो व्यवहारः प्रायेण कवीनाम् । तत्र वाराणस्याः पुरतः पूर्वदेशः । यत्राङ्गकलिङ्गकोसलतोसलोत्क- लमगधमुद्गरविदेहनेपालपुण्ड्रप्राग्ज्योतिषताम्रलिप्तकमलदैमल्लवर्त्तक- सुह्मब्रह्मोत्तरप्रभृतयो जनपदाः । बृहद्गृहलोहितगिरिचकोरदर्दुरनेपा- लकामरूपाद्यः पर्वताः । शोणलौहित्यौ नदौ । गङ्गाकरतोयाकपि- शाद्याश्च नद्यः । लवलीग्रन्थिपर्णकागुरुद्राक्षाकस्तुरिकादीनामुत्पादः । माहिष्मत्याः परतो दक्षिणापथः । यत्र महाराष्ट्रमाहिषकाश्म- कविदर्भकुन्तलक्रथकैशिकसूर्पारकाञ्चीकेरलकावेरमुशलवानवासक- सिंहलचोर्डदण्डकपाण्ड्यपल्लवगाङ्कनासिक्यकौङ्कणकोल्लगिरिवल्लार- (ल)प्रभृतयो जनपदाः । विन्ध्यदक्षिणपादमहेन्द्रमलयमेकलपाल्म- १ V पुष्पलतावितानैः. २ V A परतः. ३ V मलजद. ४ V माहिष्मक. ५ V वैदर्भ. ६ V चौड. ७ V वेल्लुर. A वल्लर.

९४ काव्यमीमांसायाम् अरसश्चश्रीपर्वतादयः पर्वताः । नर्मदातापीपयोष्णीगोदावरीकावे- रीभैमरथीवेणाकृष्णवेणावञ्चुरातुङ्गभद्रांताम्रपर्ण्युत्पलावतीरावणग- ङ्गाद्या नद्यः । तदुत्पत्तिमलयोत्पत्त्या व्याख्याता । देवसभायाः परतः पश्चाद्देशः । तत्र देवसभसुराष्ट्रदशेरकत्रव- 5 णभृगुकच्छकच्छीयानर्त्ताबुँदब्राह्मणवाहयवनप्रभृतयो जनपदाः । गोवर्धनगिरिनगरदेवसभामाल्यशिखराऽर्बुदादयश्च पर्वताः । सरख- तीश्वभ्रवतीवार्तघ्नीमहीहिडिं३वाद्या नद्यः । करीरपीलुगुग्गुलुखर्जू- रकरभादीनामुत्पादः । पृथूदकात्परत उत्तरापथः । यत्र शककेकयवोक्काणहूणवॉणायुज- 10 काम्बोजवाह्लीकवह्लवलिम्पाककुलूतकीरतङ्गणतुं५बारतुरुष्कबर्बरहरहू- रवहूहुकसहुडहंसमार्गरमठकरकण्ठप्रभृतयो जनपदाः । हिमा६लयक- लिन्देन्द्रकीलचन्द्राचलादयः पर्वताः । गङ्गासिन्धुसरस्वतीशतद्रुचन्द्र- भागायमुनेरावतीवितस्ताविपाशाकुहूद्देविकाद्या नद्यः। सरलदेवदारु- द्राक्षाकुङ्कुमचमराजिनसौवीरस्रोतोऽञ्जनसैन्धववैदूर्यतुरङ्गाणामुत्पादः। 15 तेषां मध्ये मध्यदेश इति कविव्यवहारः । न चायं नानुगन्ता शास्त्रार्थस्य । यदाहुः- “हिमवद्विन्ध्ययोर्मध्यं यत्प्राग्विनशनादपि । प्रत्यगेव प्रयागाच्च मध्यदेशः प्रकीर्त्तितः ॥” तत्र च ये देशाः पर्वताः सरितो द्रव्याणामुत्पादश्च तत्प्रसिद्धि- 20 सिद्धमिति न निर्दिष्टम् । द्वीपान्तराणां ये देशाः पर्वताः सरितस्तथा । नातिप्रयोज्याः कविभिरिति गाढं न चिन्तिताः ॥ “विनशनप्रयागयोर्गङ्गायमुनयोश्चान्तरमन्तर्वेदी(दि) । तदपेक्षया दिशो विभजेत” इत्याचार्याः । “तत्रापि महोदयं मूलमवधीकृत्य” 25 इति यायावरीयः । “अनियतत्वादिशामनिश्चितो दिग्विभागः” इत्येके । तथा हि यो वामनस्वामिनः पूर्वः स ब्रह्मशिलायाः पश्चिमः, यो गाधिपुरस्य दक्षिणः स कालप्रियस्योत्तर इति । “अवधिनिबन्ध- नमिदं रूपमितरत्त्वनियतमेव” इति यायावरीयः । “प्राच्यवाची- प्रतीच्युदीच्यः चतस्रो दिशः” इत्येके । १ V भमरवीवेणीकृष्णवेणी. २ V ताम्रपर्णीपलावती. ३ V हिण्डिवा. ४ V बनायुज- कम्बोज. ५ V तुवार. ६ V हिमालयजालन्धर.

तदाहुः- "चतसृष्वपि दिक्षु रणे द्विषतः प्रति येन चित्रचरितेन । विहितमपूर्वमदक्षिणमपश्चिममनुत्तरं कर्म ॥" "ऐन्द्री, आग्नेयी, याम्या, नैर्ऋती, वारुणी, वायव्या, कौबेरी, ऐशानी चाष्टौ दिशः" इत्येके । तदाहुः- "एकं ज्योतिर्दृशौ द्वे त्रिजगति गदितान्यब्जजास्यैश्चतुर्भि- र्भूतानां पञ्चमं यान्यलमृतुषु तथा षट्सु नानाविधानि । युष्माकं तानि सप्त त्रिदशमुनिनुतान्यष्टदिग्भाञ्जि भानो- र्यान्ति प्राह्णे नवत्वं दश दधतु शिवं दीधितीनां शतानि ॥" "ब्राह्मी नागीया च द्वे । ताभ्यां सह दशैताः" इत्यपरे । तदाहुः- "दशदिक्कटपर्यन्तसीम सङ्कटभूमिके । विषमा स्थूललक्ष्यस्य ब्रह्माण्डग्रामके स्थितिः ॥" सर्वमस्तु, विवक्षापरतन्त्रा हि दिशामियत्ता । तत्र चित्रास्वात्यन्तरे प्राची, तदनुसारेण प्रतीची, ध्रुवेणोदीची, तदनुसारेणावाची, अन्तरेषु विदिशः, ऊर्ध्वं ब्राह्मी, अधस्तान्नागीयेति । द्विविधो व्यवहारः कवीनां प्राक्सिद्धो विशिष्टस्थानावधिसाध्यश्च । तत्र प्राक्सिद्धे प्राची- "द्वित्रैर्व्योम्नि पुराणमौक्तिकमणिच्छायैः स्थितं तारकै- र्ज्योत्स्नापानभरालसेन वपुषा सुप्ताश्चकोराङ्गनाः । यातोऽस्ताचलचूलमुद्धसमधुच्छत्रच्छविश्चन्द्रमाः प्राची बालबिडाललोचनरुचां जाता च पात्रं ककुप् ॥" दक्षिणा- "दक्षिणो दक्षिणामाशां यियासुः सोऽधिकं बभौ । जिहासुर्दक्षिणामाशां भगवानिव भास्करः ॥" पश्चिमा- "पश्य पश्चिमदिगन्तलम्बिना निर्मितं मितकथे विवस्वता । दीर्घया प्रतिमया सरोम्भस- स्तापनीयमिव सेतुबन्धनम् ॥ १ V A दशदिकूट०. २ V द्विधा च दिव्यव्यवहारः. ३ C प्रसिद्धो. ४ V यियासन्. ५ V जिहासन्.

[Page Header] ९६ काव्यमीमांसायाम्

उत्तरा— "अस्त्युत्तरस्यां दिशि देवतात्मा हिमालयो नाम नगाधिराजः । पूर्वापरौ तोयनिधी विगाह्य स्थितः पृथिव्या इव मानदण्डः ॥" विशिष्टस्थानावधौ तु दिग्विभागे पूर्वपश्चिमौ यथा— "यादांसि हे चरत संगतगोत्रतन्त्रं पूर्वेण चन्दनगिरेरुत पश्चिमेन । नो चेन्निरन्तरधराधरसेतुसृति- राकल्पमेष न विरंस्यति वो वियोगः ॥ दक्षिणोत्तरौ यथा—"काञ्च्याः पुरो दक्षिणदिग्विभागे तथोत्तरस्यां दिशि वारिराशेः । कर्णान्तचक्रीकृतचारुचापो रत्या समं साधु वसत्यनङ्गः ॥" उत्तरादावप्युत्तरदिगभिधानं, अनुत्तरादावप्युत्तरदिगभिधानम् । तयोः प्रथमम्—"तत्रागारं धनपतिगृहानुत्तरेणास्मदीयं दूराल्लक्ष्यं सुरपतिधनुश्चारुणा तोरणेन । यस्योद्याने कृतकतनयः कान्तया वर्द्धितो मे हस्तप्राप्यः स्तबकविनतो बालमन्दारवृक्षः ॥" द्वितीयम्—"सह्याद्रेरुत्तरे भागे यत्र गोदावरी नदी । पृथिव्यामिह कृत्स्नायां स प्रदेशो मनोरमः ॥" एवं दिगन्तरेष्वपि । तत्र देशपर्वतनद्यादीनां दिशां च यः क्रमस्तं तथैव निबध्नीयात् । साधारणं तूभयत्र लोकप्रसिद्धितश्च । तद्वर्णनियमः । तत्र पौरस्त्यानां श्यामो वर्णः, दाक्षिणात्यानां कृष्णः, पाश्चात्यानां पाण्डुः, उदीच्यानां गौरः, मध्यदेश्यानां कृष्णः श्यामो गौरश्च । पौरस्त्यश्यामता—"श्यामेष्वङ्गेषु गौडीनां सूत्रहारैकहारिषु । चक्रीकृत्य धनुः पौष्पमनङ्गो वल्गु वल्गति ॥"

[Footnotes] १ B पुष्प. २ B तो.

कवि रहस्ये सप्तदशोऽध्यायः। ९७ दाक्षिणात्यकृष्णता-“इदं भासां भर्तुहृतकनकगोलप्रतिकृति क्रमान्मन्दज्योतिर्गलति नभसो बिम्बवलयम्। अथैष प्राचींतः सरति मुरलीगण्डमलिन- स्तरुच्छायाचक्रैः स्तबकित इव ध्वान्तविसरः॥” पाश्चात्यपाण्डुता-“शाखास्मेरं मधुकवलनाकेलिलोलेक्षणानां भृङ्गस्त्रीणां बकुलमुकुलं कुन्तलीभावमेति। किं चेदानीं यवनतरुणीपाण्डुगण्डस्थलीभ्यः कान्तिः स्तोकं रचयति पदं नागवल्लीच्छदेषु॥” उदीच्यगौरता-“पुष्पैः सम्प्रति काञ्चनारतरवः प्रत्यङ्गमRow/आलिङ्गिताः वाल्हीकीदशनव्रणारुणतरैः पत्रैरशोकोऽर्चितः। जातं चम्पकमप्युदीच्यललनालावण्यचौर्यक्षमं माञ्जिष्ठैर्मुकुलैश्च पाटलतरोरन्यैव काचिल्लिपिः॥” यथा वा-“काश्मीरीगात्रलेखासु लोलल्लावण्यवीचिषु। द्रावयित्वेव विन्यस्तं स्वर्णं षोडशवर्णकम्॥” मध्यदेश्यकृष्णता यथा- “युधिष्ठिरक्रोधवह्नेः कुरुवंशैकदाहिनः। पाञ्चालीं ददृशुः सर्वे कृष्णां धूमशिखामिव॥” तदून्मध्यदेश्यश्यामता। न च कविमार्गे श्यामकृष्णयोः पाण्डु- गौरयोर्वा महान्विशेष इति कविसमयेष्ववोचाम। मध्यदेश्यगौरता- “तव नवनवनीतपिण्डगौरे प्रतिफलदुत्तरकोसलेन्द्रपुत्र्याः। अवगतमलिके मृगाङ्कबिम्बं मृगमदपत्रनिभेन लाञ्छनेन॥” विशेषस्तु पूर्वदेशे राजपुत्र्यादीनां गौरः पाण्डुर्वा वर्णः। एवं दक्षिणदेशेऽपि। तत्र प्रथमः-“कपोले जानक्याः करिकलभदन्तद्युतिमुषि स्मरस्मेरः स्फारोडरमरपुलक॑ वक्त्रकमलम्।

१ V प्राचीनः. २ V नागवल्लीदलेषु. ३ V कोसलेन्दुपुत्रि. B पुत्रिकायाः ४ A कै.

९८ काव्यमीमांसायाम् मुहुः पश्यञ्छृण्वन्रजनिचरसेनाकलकलं जटाजूटग्रन्थिं द्रढयति रघूणां परिवृढः ॥” द्वितीयः— “तासां माधवपत्नीनां सर्वासां चन्द्रवर्चसाम् । शब्दविद्येव विद्यानां मध्ये जज्वल रुक्मिणी ॥” एवमन्यदपि यथासम्भवमभ्यूह्यम् । निगदितनयविपरीतं देशविरुद्धं वदन्ति विद्वांसः । तत्परिहार्यं यत्नात्तदुदाहृतयस्तु दोषेषु ॥ इत्थं देशविभागो मुद्रामात्रेण सूत्रितः सुधियाम् । यस्तु जिगीषत्यधिकं पश्यतु मद्भुवनकोशमसौ ॥ इति राजशेखरकृतौ काव्यमीमांसायां कविरहस्ये प्रथमेऽधिकरणे देशविभागः सप्तदशोऽध्यायः ॥

अष्टादशोऽध्यायः कालविभागः । कालः काष्ठादिभेदभिन्नः । तथा चै¹— काष्ठा निमेषा दश पञ्च चैव त्रिंशच्च काष्ठाः कथिताः केलेति² । त्रिंशत्कलश्चैव भवेन्मुहूर्त्तस्तैस्त्रिंशता राज्यहनी समेते ॥ ते च चैत्राश्वयुजमासयोर्भवतः । चैत्रात्परं प्रतिमासं मौहूर्त्तिकी दिवसवृद्धिः निशाहानिश्च त्रिमास्याः; ततः परं मौहूर्त्तिकी निशा- वृद्धिः दिवसहानिश्च । आश्वयुजात्परतः पुनरेतदेव विपरीतम् । राशितो राश्यन्तरसङ्क्रमणमुष्णभासो मासः, वर्षादि दक्षिणायनं शिशिराद्युत्तरायणं द्व्ययनः संवत्सर इति सौरं मानम् । पञ्चद- शाहोरात्रः पक्षः । वर्द्धमान³सोमः शुक्लो, वर्द्धमानकृष्णिमा कृष्ण इति पित्र्यं मासमानम् । अमुना च वेदोदितः कृत्स्नोऽपि क्रिया- कल्पः । पित्र्यमेव व्यत्ययितपक्षं चान्द्रमसम् । इदमार्‌यावर्त्तवासि- नः कवयश्च मानमाश्रिताः । एवं च द्वौ पक्षौ मासः । द्वौ मासा- वृत्तुः । षण्णामृतूनां परिवर्त्तः संवत्सरः । स च चैत्रादिरिति

१ V adds this line. २ V कला तु. ३ V सोमशुक्लिमा, वर्धमानसोमकृष्णिमा.

कविरहस्ये अष्टादशोऽध्यायः । ९९ दैवज्ञाः, श्रवणादिरिति लोकयात्राविदः । तत्र नभा नभस्यश्च वर्षाः, इष ऊर्जश्च शरत्, संहः सहस्यश्च हेमन्तः, तपस्तपस्यश्च शिशिरः, मधुर्माधवश्च वसन्तः, शुक्रः शुचिश्च ग्रीष्मः । तत्र “वर्षासु पूर्वो वायुः” इति कवयः। “पाश्चात्यः, पौरस्त्यस्तु प्रतिहन्ता” इत्याचार्याः । ५ तदाहुः- “पुरोवाता हता प्रावृट् पश्चाद्वाता हता शरत्” इति । तदाहुः- “प्रावृष्यम्भोभृताम्भोदभरनिर्भरमम्बरम् । कादम्बकुसुमामोदा वायवो वान्ति वारुणाः ॥” “वस्तुवृत्तितरतन्त्रं, कविसमयः प्रमाणम्” इति यायावरीयः । तदाहुः- “पौरस्त्यस्तोयदत्तोः पवन इव पतन्पावकस्येव धूमो १० विश्वस्येवादिसर्गः प्रणव इव परं पावनं वेदराशेः । सन्ध्यावृत्तोत्सवेच्छोरिव मदनरिपोर्नन्दिनान्दीनिनादः सौरस्याग्रे सुखं वो वितरतु विनतानन्दनः स्यन्दनस्य ॥” शरद्यनियतदिक्को वायुर्यथा- “उषःसु ववुराकृष्टजडावश्यायशीकराः । १५ शेफालीकलिकाकोशकषायामोदिनोऽनिलाः ॥” “हेमन्ते पाश्चात्यो वायुः” इत्येके । “उदीच्य” इत्यपरे । “उभयमपि” इति यायावरीयः । तयोः पाश्चात्यः- “भञ्जन्भूर्जद्रुमालीस्तुहिनगिरितटेपूद्गतास्त्वक्करालाः रेवाम्भःस्थूलवीचीचयचकितचलच्चातकान् व्याधुनानः । २० पाश्चात्यो वाति वेगाद्रुततुहिनशिलाशीकरासारवर्षी मातङ्गक्षुण्णसान्द्रस्रुतरसरलतरत्सारसारी समीरः ॥” उदीच्यः- “लम्पाकीनां किरन्तश्चिकुरविरचनां रल्लकांल्लासयन्तः चुम्बन्तश्चन्द्रभागासलिलमविकलं भूर्जकाण्डैकचण्डाः । २५ एते कस्तूरिकैणप्रणयसुरभयो वल्लभा बाल्हवीनां कौतूतीकेलिकाराः परिचितहिमं वायवो वान्त्युदीच्याः ॥” १ V सहाः. २ V कदम्ब. ३ V B & V C विश्वस्येवादिमार्गः. ४ V A & V B सरत्सारसारी. ५ V B & V C चन्द्रभागां विवितसुमनसः कुङ्कुमान् कम्पयन्तः.

शिशिरेऽपि हेमन्तवदुदीच्यः पाश्चात्यो वा। वसन्ते दक्षिणः। तदुक्तम्— “¹धुन्वँल्लङ्कावनालीर्मुहुरलकलता लासयन्केरलीना- मन्ध्रीधम्मिल्लबन्धान्सपदि शिथिलयन्वेल्लयन्नागवल्लीः। उद्दामं दाक्षिणात्यो म(मि)लितमलयजः सारथिर्मीनकेतोः प्राप्तः सीमन्तिनीनां मधुसमयसुहृन्मानचौरः समीरः॥” “अनियतदिक्को वायुर्ग्रीष्मे” इत्येके। नैर्ऋतः” इत्यपरे। “उभय- मपि” इति यायावरीयः। तत्र प्रथमः— “वात्याचक्रकचुम्बिताम्बरभुवः स्थूला रजोदण्डकाः संगृह्णन्ति भविष्यदभ्रपटलस्थूणावितर्कं नभः। किं चान्यन्मृगतृष्णिकाम्बुविसरैः पात्राणि वीतार्णसां सिन्धूनामिह सूत्रयन्ति दिवसेष्वागामिनीं सम्पदम्॥” द्वितीयः— “सोऽयं करैस्तपति वह्निमयैरिवार्कः साङ्गारविस्तरभरेव धरा समग्रा। वायुः कुकूलमिव वर्षति नैर्ऋतश्च कार्शानवैरिव शरैर्मदनश्च हन्ति॥” किञ्च— “³गर्भान्वलाकासु निवेशयन्तो वंशाङ्कुरान्स्वनिनदैः ²सृजन्तः। रजोऽम्बुदाः प्रावृषि मुद्रयन्तो यात्रोद्यमं भूमिभृतां हरन्ति॥ स सल्हकीसालशिलीन्ध्रयूथीप्रसूनदः पुष्पितलाङ्गलिकः। दग्धोर्वरासुन्दरगन्धबन्धुरर्धत्ययं वारिमुचामनेहा॥ वनानि नीलीदलमेचकानि धाराम्बुधौता गिरयः स्फुरन्ति। पूराम्भसा भिन्नतटास्तटिन्यः सान्द्रेन्द्रगोपानि च शाद्वलानि॥ चकोरहर्षी यतिषारचौरो वियोगिनीवीक्षितनाथवर्त्मा। गृहान्प्रति प्रस्थितपान्थसार्थः कालोऽयमाध्मातनभाः पयोदैः॥ या केलियात्रा ⁴कैँरिकामिनीभिर्या तुङ्गहर्म्याग्रविलासशय्या। चतुःसमं यन्मृगनाभिगर्भं सा वारिदत्तौः प्रथमातिथेयी॥ १ V चुम्बँल्लङ्का० २ V सूच. ३ V गर्भ. ४ V B & V C किल कामिनीभिः.

कविरहस्ये अष्टादशोऽध्यायः। १०१ चलच्चटुलचातकः कृतकुरङ्गरागोदयः सदर्दुररवोद्यमो मदभरप्रगल्भोरगः। शिखण्डिकुलताण्डवामुदितमण्डूकङ्काहयो वियोगिषु घनागमः सरविषं विषं मुञ्चति॥ दलत्कुटजकुड्मलः स्फुटितनीपपुष्पोत्करो ५ धवप्रसवबान्धवः प्रचितमञ्जरीकार्जुनः। कदम्बकलुषाम्बरः कलितकेतकीकोरक- श्चलन्निचुलसञ्चयो हरति हन्त घर्मात्ययः॥” वर्षाः॥ “द्राग्ग(क्त)र्जयन्ती विमदान्मयूरान्प्रगल्भयन्ती कुररद्विरेफान्। १० शरत्स्रसमभ्येति विकास्य पद्मानुन्मीलयन्ती कुमुदोत्पलानि॥ सा भाति पुष्पाणि निवेशयन्ती बन्धूकबाणासनकुङ्कुमेषु। शेफालिकासपलाशकाशभाण्डीरसौगन्धिकमालतीषु॥ सखञ्जरीटा सपयःप्रसादा सा कस्य नो मानसमाच्छिनत्ति। कादम्बकारण्डवचक्रवाकससारसक्रौञ्चकुलानुयाता॥ १५ उपानयन्ती कलहंसयूथमगस्त्यदृष्ट्या पुनती पयांसि। मुक्तासु शुभ्रं दधती च गर्भं शरद्विचित्रैश्चरितैश्चकास्ति॥ क्षितिं खनन्तो वृषभाः खुराग्रै रोधो विषाणैर्द्विरदा रदन्तः। शृङ्गं त्यजन्तो रुरवश्च जीर्णं कुर्वन्ति लोकानवलोकनोत्कान्॥ अभ्रावदातद्युति चन्द्रिकाम्बु नीलातभासं च नभः समन्तात्। २० ३सुरेभवथी दिवसावतारो ४जीर्णाभ्रखण्डानि च पाण्डुराणि॥ महानवम्यां निखिलास्त्रपूजा नीराजना वाजिभटद्विपानाम्। दीपालिकायां विविधा बिलासा यात्रोन्मुखैरत्र नृपैर्विधेयाः॥ व्योम्नि तारतरतारकोत्करः स्यन्दनप्रचरणक्षमा मही। भास्करः शरदि दीप्तदीधितिर्बुध्यते च सह माधवः सुरैः॥ २५ केदार एव कलमाः परिणामनम्राः प्राचीनमामलकमर्हति पाकनीलम्। १ V B प्रोन्मादयन्ती. V C प्रोन्मोदयन्ती. २ V B & V C विशेषयन्ती. ३ V सुरे- भवीथी दिवि सावत्तारा. ४ V B & V C जीर्णाब्जखण्डानि.

१०० काव्यमीमांसायाम्

शिशिरेऽपि हेमन्तवदुदीच्यः पाश्चात्यो वा। वसन्ते दक्षिणः। तदुक्तम्— "धुन्वंल्लङ्कावनालीर्मुहुरलकलता लास्यन्केरलीना- मन्ध्रीधम्मिल्लवन्धान्सपदि शिथिलयन्वेल्लयन्नागवल्लीः। उद्दामं दाक्षिणात्यो म(मि)लितमलयजः सारथिर्मोनकेतोः प्राप्तः सीमन्तिनीनां मधुसमयसुहृन्मानचौरः समीरः॥" "अनियतदिक्को वायुग्रीष्मे" इत्येके। नैर्ऋतः" इत्यपरे। "उभय- मपि" इति यायावरीयः। तत्र प्रथमः— "वात्याचक्रकचुम्बिताम्बरभुवः स्थूला रजोदण्डकाः संशृण्वन्ति भविष्यदभ्रपटलस्थूणावितर्कं नभः। किं चान्यन्मृगतृष्णिकाम्बुविसरैः पात्राणि वीतार्णसां सिन्धूनामिह सूत्रयन्ति दिवसेष्वागामिनीं सम्पदम्॥" द्वितीयः—"सोऽयं करैस्तपति वह्निमयैरिवार्कः साङ्गारविस्तरभरेव धरा समग्रा। वायुः कुकूलमिव वर्षति नैर्ऋतश्च कार्शानवैरिव शरैर्मदनश्च हन्ति॥"

"गर्भान्वलाकासु निवेशयन्तो वंशाङ्कुरान्स्वैर्निनादैः सृजन्तः। रजोऽम्बुदाः प्रावृषि मुद्रयन्तो यात्रोद्यमं भूमिभृतां हरन्ति॥ स सल्लकीसालशिलीन्ध्रयूथीप्रसूनदः पुष्पितलाङ्गलीकः। दग्धोर्वरासुन्दरगन्धबन्धुर्धुर्यं वारिमुचामनेहा॥ वनानि नीलीदलमेचकानि धाराम्बुधौता गिरयः स्फुरन्ति। पूराम्भसा भिन्नतटास्तटिन्यः सान्द्रेन्द्रगोपानि च शाद्वलानि॥ चकोरहर्षी यतिषारचौरो वियोगिनीवीक्षितनाथवर्त्मा। गृहान्प्रति प्रस्थितपान्थसार्थः कालोऽयमाध्मातनभाः पयोदैः॥ या केलियात्रा कैरिकामिनीभिर्या तुङ्गहर्म्याग्रविलासशय्या। चतुःसमं यन्मृगनाभिगर्भ सा वारिदत्तौः प्रथमातिथेयी॥"

१ V चुम्बँल्लङ्का० २ V सूच. ३ V गर्भ. ४ V B & V C किल कामिनीभिः.

कविरहस्ये अष्टादशोऽध्यायः । १०१ चलच्चटुलचातकः कृतकुरङ्गरागोदयः सदर्दुररवोद्यमो मदभरप्रगल्भोरगः । शिखण्डिकुलताण्डवामुदितमद्गुकङ्काहयो वियोगिषु घनागमः स्मरविषं विषं मुञ्चति ॥ दलत्कुटजकुड्मलः स्फुटितनीपपुष्पोत्करो ५ धवप्रसवबान्धवः प्रचितमञ्जरीकार्जुनः । कदम्बकलुषाम्बरः कलितकेतकीकोरक- श्चलन्निचुलसञ्चयो हरति हन्त घर्मात्ययः ॥” वर्षाः ॥ “१द्राग्ग(क्त)र्जयन्ती विमदान्मयूरान्प्रगल्भयन्ती कुररद्विरेफान् । १० शरत्समभ्येति विकास्य पद्मानुन्मीलयन्ती कुमुदोत्पलानि ॥ सा भाति पुष्पाणि २निवेशयन्ती बन्धूकबाणासनकुङ्कुमेषु । शेफालिकासप्तपलाशकाशभाण्डीरसौगन्धिकमालतीषु ॥ सखञ्जरीटा सपयःप्रसादा सा कस्य नो मानसमाच्छिनत्ति । कादम्बकारण्डवचक्रवाकससारसक्रौञ्चकुलानुयाता ॥ १५ उपानयन्ती कलहंसयूथमगस्त्यदृष्ट्या पुनती पयांसि । मुक्तासु शुभ्रं दधती च गर्भं शरद्विचित्रैश्चरितैश्चकास्ति ॥ क्षितिं खनन्तो वृषभाः खुराग्रै रोधो विषाणैर्द्विरदा रदन्तः । शृङ्गं त्यजन्तो रुरवश्च जीर्णं कुर्वन्ति लोकानवलोकनोत्कान् ॥ अभ्रावदातद्युति चन्द्रिकाम्बु नीलावभासं च नभः समन्तात् । २० ३सुरेभवथी दिवसावतारो ४जीर्णाभ्रखण्डानि च पाण्डुराणि ॥ महानवम्यां निखिलास्त्रपूजा नीराजना वाजिभटद्विपानाम् । दीपालिकायां विविधा विलासा यात्रोन्मुखैरत्र नृपैर्विधेयाः ॥ व्योम्नि तारतरतारकोत्करः स्यन्दनप्रचरणक्षमा मही । भास्करः शरदि दीप्रदीधितिर्बुध्यते च सह माधवः सुरैः ॥ २५ केदार एव कलमाः परिणामनम्राः प्राचीनमामलकमर्हति पाकनीलम् । १ V B प्रोन्मादयन्ती. V C प्रोन्मोदयन्ती. २ V B & V C विशेषयन्ती. ३ V सुरे- भवीथी दिवि सावदारा. ४ V B & V C जीर्णाब्जखण्डानि.