किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

षष्ठः सर्गः ८७

कोषः—'धनुश्चापौ धन्वशरासनकोदण्डकार्मुकम्' इत्यमरः । **हिन्दी—**हे अप्सराओ ! वह तपस्वी शत्रुओं का विनाश करके विषयसुख प्राप्त करना चाहता है यह बात बिल्कुल ठीक ही है । क्योंकि उसके तप की विधि संसार-मुक्ति के लिए नहीं हो सकती है । कहाँ धनुष और कहाँ मोक्षमार्ग । अर्थात् वह धनुष धारण किये हुए तप कर रहा है अतएव हिंसावृत्ति के रहते हुए मोक्ष का मार्ग मिलना असम्भव है ॥ ४४ ॥

न च शापभयमपि सम्भाव्यं स्यात्—

पृथुधाम्नि तत्र परिबोधि च मा भवतोभिरन्यमुनिवद्विकृतिः ।
स्वयशांसि विक्रमवतामवतां न वधूष्वघानि विमृशन्ति धियः ॥ ४५ ॥

**अन्वयः—**पृथुधाम्नि तत्र अन्यमुनिवद् विकृतिः च भवतीभिः मा परिबोधि । स्वयशांसि अवतां विक्रमवतां धियः वधूषु अघानि न विमृशन्ति ।

**विग्रहः—**पृथु धाम यस्मिन्, तस्मिन् पृथुधाम्नि । स्वस्य यशांसि = स्वयशांसि ।

**अर्थः—**पृथुधाम्नि = पृथुकृतेजस्विनि । तत्र = तस्मिन् पुरुषे । अन्यमुनिवद् विकृतिः = अन्यमुनिसमक्रोधादिविकारः । च भवतीभिः = अप्सरोभिः । मा परिबोधि = मा विज्ञायि । स्वयशांसि = आत्मकीर्तिः । अवतां = रक्षताम् । विक्रमवतां = पराक्रमशालिनाम् । धियः = बुद्धयः । वधूषु = स्त्रीषु । अघानि = पापानि, हिंसादिकृत्यानि । न विमृशन्ति = नैव परिमृशन्ति । अत्रार्थान्तरन्यासालङ्कारः ।

कोषः—'दुःखैनो व्यसनेष्वघम्' इति वैजयन्ती । **हिन्दी—**हे अप्सराओ ! आप तेजस्वी उस तपस्वी में अन्य मुनियों की भाँति क्रोधादि विकारों की बात न सोचें । अपने यश की रक्षा करने वाले वीर पुरुष कभी स्त्रीजनों के हिंसादि पापकर्मों को करने की नहीं सोचते हैं ॥ ४५ ॥

आशंसितापचितिचारु पुरःसुराणा-
मादेशमित्यभिमुखं समवाप्य भर्तुः ।
लेभे परां द्युतिममर्त्यवधूसमूहः
सम्भावना ह्यधिकृतस्य तनोति तेजः ॥ ४६ ॥